॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 43వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

భద్రుడు పౌరుల అపవాదాన్ని నివేదించడం

హాస్యకథకుల సభ, రాముని ప్రశ్న, భద్రుడు పౌరుల మంచిచెడు మాటలను నివేదించడం, సీతను గురించిన అపవాదం, మిత్రుల సమర్థన, వారిని పంపివేయడం

మధ్యకక్ష్యలో కూర్చున్న రాజు రాముని చుట్టూ, ఎన్నో రకాల కథలు చెప్పే నేర్పరులైన హాస్యకథకులైన సఖులు చేరి సేవిస్తున్నారు. వారి పేర్లు — విజయుడు, మధుమత్తుడు, కాశ్యపుడు, మంగళుడు, కులుడు, సురాజి, కాళియుడు, భద్రుడు, దంతవక్త్రుడు, సుమాగధుడు. వీరు పరిహాసంతో కూడిన ఎన్నో రకాల కథలను సంతోషంగా మహాత్ముడైన రాఘవుని ఎదుట చెపుతూ ఉన్నారు. రాజు దగ్గర వినోదం కలిగించే సఖుల గోష్ఠి ఉండడం ప్రాచీన రాజాచారం; వారి కథలలో రాజ్యంలోని వార్తలు కూడా సందర్భవశాత్తు వస్తుంటాయి. అప్పుడు ఏదో కథ సాగుతుండగా రాఘవుడు ఇలా అన్నాడు — ‘భద్రా, నగరంలోనూ దేశంలోనూ ఏ కథలు నడుస్తున్నాయి? పౌరులూ జానపదులూ నన్ను గురించి ఏ మాటలు అంటున్నారు? సీతను, భరతుని, లక్ష్మణుని, శత్రుఘ్నుని, తల్లి కైకేయిని గురించి ఏమి అంటున్నారు? రాజులు అడవిలోనూ రాజ్యంలోనూ చర్చకు విషయమవుతారు — వారి గుణదోషాలు అంతటా చర్చించబడతాయి.’ రాముని ప్రశ్న రాజధర్మంలో భాగం — రాజు గూఢచారుల ద్వారా, సఖుల ద్వారా లోకాభిప్రాయాన్ని తెలుసుకొనే పరిపాలించాలి. అతడు తన గురించే కాక కుటుంబసభ్యులందరి గురించీ అడుగుతున్నాడు, ఎందుకంటే రాజకుటుంబంలోని ప్రతి సభ్యుని నడవడీ రాజు కీర్తిలో గానీ అపకీర్తిలో గానీ ప్రతిఫలిస్తుంది. కైకేయి పేరును కూడా రాముడు గౌరవంతో ‘తల్లి’ అని చెపుతున్నాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం దీనిని ‘రాజులు ఆచారవిచారాలు లేనివారైతే … నిందకు విషయమవుతారు’ అని వివరిస్తుంది. సఖుల పేర్లు గుర్తుంచుకోదగినవి — వీరు మంత్రులు కారు, సేనాపతులు కారు, రాజుకు అంతరంగికులైన వినోదమిత్రులు. వారి నోటినుండే సత్యం వినవచ్చు, ఎందుకంటే వారు లోకంలో స్వేచ్ఛగా తిరుగుతూ జనుల మాటలు వింటుంటారు.

రాముడు ఇలా అడగగా భద్రుడు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, పురవాసులలో మంచి మాటలే నడుస్తున్నాయి. సౌమ్యుడా, పురుషశ్రేష్ఠా, దశగ్రీవుని వధతో నీవు సంపాదించిన ఈ విజయాన్ని నీ నగరంలో పౌరులు ఎక్కువగా చెప్పుకొంటున్నారు.’ భద్రుడు మొదట ప్రశంసనే చెపుతూ అప్రియమైనదానిని దాచిపెడుతున్నాడు — సేవకునికి సహజమైన సంకోచం. కాని రాముడు తృప్తిపడలేదు. భద్రుడు ఇలా అనగా రాఘవుడు ఇలా అన్నాడు — ‘ఉన్నది ఉన్నట్లు, ఏదీ మిగల్చకుండా అంతా చెప్పు. పురవాసులు ఏ మంచి మాటలూ ఏ చెడు మాటలూ అంటున్నారు? విని ఇప్పుడు మంచిని చేస్తాను, చెడ్డవాటిని చేయను. నమ్మకంతో, భయం లేకుండా, ఏ చింతా లేకుండా చెప్పు — పౌరులూ, జనపదాలలోని పాపాత్ములైన జనులూ ఎలా మాట్లాడుకొంటున్నారో.’ రాముని ఉద్దేశం స్పష్టం — లోకాభిప్రాయాన్ని తెలుసుకొని తన నడవడిని సరిదిద్దుకోవడం. అతడు ప్రశంస కాదు, దోషాన్నే వినాలనుకొంటున్నాడు; ఇది ఆదర్శరాజు లక్షణం. రాఘవుడు ఇలా అనగా భద్రుడు బాగా ఏకాగ్రచిత్తుడై చేతులు జోడించి మహాబాహువైన రామునికి చక్కని మాటతో బదులిచ్చాడు. ‘నిర్భయం’ అనే పదంతో రాముడు చెప్పేవానికి అభయం ఇస్తున్నాడు — అప్రియం చెప్పినవానికి కూడా దండన ఉండదని. ‘పాపాః’ అనే విశేషణం దుర్జనుల మాటలు కూడా వినదగినవే అని సూచిస్తుంది; రాజు అందరి అభిప్రాయాన్నీ తెలుసుకోవాలి. భద్రుని ‘సుసమాహితః’ అనే స్థితి అతని గాంభీర్యాన్ని సూచిస్తుంది — హాస్యకథకుడైనా ఇప్పుడు గంభీరంగా మాట్లాడడానికి సిద్ధమయ్యాడు. రాజు దగ్గర సత్యం చెప్పడం కష్టమని అంతటా ప్రసిద్ధమే; అందువల్ల రాముడు మళ్ళీ మళ్ళీ ఊరడిస్తున్నాడు — విస్రబ్ధః (నమ్మకంతో), నిర్భయః (భయం లేకుండా), విగతజ్వరః (చింత లేకుండా) అనే మూడు విశేషణాలతో. ఇలా అతడు సత్యానికి దారి తెరుస్తున్నాడు, తన దుఃఖానికి కూడా.

‘రాజా, పౌరులు కూడళ్ళలో, అంగళ్ళలో, వీధులలో, వనాలలో, ఉపవనాలలో మంచిచెడులను ఎలా చెప్పుకొంటున్నారో విను. రాముడు సముద్రంపై సేతువు కట్టడమనే దుష్కరమైన పని చేశాడు; అది పూర్వపు దేవతలు దానవులు కూడా వినని పని. ఎదిరించరాని రావణుడు సైన్యంతో వాహనాలతో సహా హతుడయ్యాడు; వానరులూ భల్లూకులూ రాక్షసులతో పాటు వశపరచుకోబడ్డారు. రావణుని యుద్ధంలో చంపి సీతను తెచ్చి, రాఘవుడు అసహనాన్ని పక్కన పెట్టి ఆమెను మళ్ళీ తన ఇంటికి తెచ్చుకొన్నాడు.’ ఇక్కడ ప్రశంస తరువాత వెంటనే నింద మొదలవుతుంది. ‘ఇంతకుముందు రావణుడు బలవంతంగా ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని అపహరించిన, లంకకు కూడా తీసుకుపోబడిన, అశోకవనికలో ఉన్న, రాక్షసుల వశంలో పడిన సీతను రాముడు ఎందుకు నిందించడం లేదు? సీతతో సంభోగం వల్ల అతని హృదయంలో కలిగే సుఖం ఎలాంటిది? మన భార్యల విషయంలో కూడా ఇది సహించవలసి వస్తుంది; రాజు ఎలా చేస్తాడో ప్రజలు అతనినే అనుసరిస్తారు కదా.’ రాజా, ఇలా ఎన్నో విధాల మాటలను పురవాసులు అన్ని నగరాలలోనూ జనపదాలలోనూ అంటున్నారు. పౌరుల ఆక్షేపణ నేరుగా సీత శీలం మీద కాదు, రాజు ఆదర్శం మీద — రాజు ఏది సహిస్తాడో ప్రజలు కూడా అదే సహిస్తారు, దానితో సమాజమర్యాద సడలిపోతుందని వారి భయం. ఈ తర్కమే ముందు రాముని నిర్ణయానికి మూలం. ‘యథా హి కురుతే రాజా ప్రజాస్తమనువర్తతే’ అనే మాట నీతిశాస్త్రంలోని ప్రసిద్ధ సూత్రం. పౌరులు రాముని పరాక్రమాన్ని పూర్తిగా అంగీకరిస్తున్నారు; వారి సందేహం అతని క్షమ గురించి మాత్రమే. అగ్నిపరీక్ష వృత్తాంతం వారికి తెలియదు, ఎందుకంటే అది లంకలో దేవతల సమక్షంలో జరిగింది, అయోధ్యలో కాదు. భద్రుని నివేదన నేర్పుతో కూడినది — మొదట సేతుబంధనానికీ రావణవధకూ ప్రశంస, తరువాత అపవాదం; ఇలా అతడు అప్రియమైన సత్యాన్ని ప్రియమైనదానితో కప్పి చెపుతున్నాడు. ‘కీదృశం హృదయే తస్య’ అనే పౌరుల ప్రశ్న రాముని అంతఃకరణంపై కూడా ఆక్షేపణే.

ఆ భద్రుడు ఇలా చెప్పినది విని రాఘవుడు తీవ్రంగా బాధపడినవానిలా మిత్రులందరితో ‘ఇది ఎలా? మీరు నాకు చెప్పండి’ అన్నాడు. రాముడు ఒక్కని మాటతో నిర్ణయించడు; ఇతర మిత్రుల సాక్ష్యాన్ని కూడా అడుగుతున్నాడు. మిత్రులందరూ నేలపై తలవంచి అభివాదం చేసి నమస్కరించి, దీనుడైన రాఘవునికి ‘ఇది ఇలాగే ఉంది, సందేహం లేదు’ అని బదులిచ్చారు. వారి నమస్కారం దుఃఖానికీ, అప్రియం చెప్పినందుకు క్షమాపణకూ సూచకం. అందరూ చెప్పిన మాట విని శత్రుసూదనుడైన కాకుత్స్థుడు అప్పుడు మిత్రులను పంపివేశాడు. సర్గ చివరలో రాముడు ఒంటరివాడవుతాడు — నిర్ణయభారం అతనిదే. ‘పరమార్తవత్’ అనే పదం రాముడు లోపల తీవ్రంగా బాధపడుతున్నా బయట సంయమంతో ఉన్నాడని సూచిస్తుంది. మిత్రులు రాముని ‘దీనుడు’ అని విశేషించడం వారి దృష్టిలో అతని దుఃఖాన్ని వెల్లడిస్తుంది. ఈ సర్గ సీతాపరిత్యాగ కథకు ద్వారం. మిత్రులు కూడా ‘ఇది ఇలాగే ఉంది’ అంటే అపవాదం అంతటా వ్యాపించిందని నిశ్చయమవుతుంది. అందువల్ల తరువాతి సర్గలో రాముడు సోదరులను పిలిపించి వారి ఎదుట తన నిర్ణయాన్ని ప్రకటిస్తాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి