॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 44వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

రాముడు సోదరులను పిలిపించడం

ద్వారపాలకుడు లక్ష్మణ భరత శత్రుఘ్నులను తీసుకురావడం, రాముని వాడిన ముఖం, సోదరుల నమస్కారం, రాముని స్నేహపూర్ణమైన మాటలు

మిత్రవర్గాన్ని పంపివేసి, బుద్ధితో నిశ్చయించుకొని, రాఘవుడు దగ్గర కూర్చున్న ద్వారపాలకునితో ఇలా అన్నాడు — ‘శుభలక్షణుడైన సౌమిత్రి లక్ష్మణుని, మహాభాగుడైన భరతుని, అపరాజితుడైన శత్రుఘ్నుని త్వరగా తీసుకురా.’ ‘బుద్ధ్యా నిశ్చిత్య’ (బుద్ధితో నిశ్చయించుకొని) అనే పదం ముఖ్యమైనది — రాముడు సోదరులను పిలుస్తున్నాడు, కాని నిర్ణయం అంతకుముందే అతని మనసులో ఏర్పడింది. అతడు సోదరులతో మంత్రాలోచన చేయబోవడం లేదు, నిర్ణయాన్ని నివేదించబోతున్నాడు. రాముని మాట విని ద్వారపాలకుడు తలపై చేతులు జోడించి లక్ష్మణుని ఇంటికి వెళ్ళి, ఎవరూ అడ్డగించకుండా లోపలికి ప్రవేశించాడు. అతడు మహాత్ముడైన లక్ష్మణుని జయజయధ్వానాలతో అభినందించి చేతులు జోడించి ‘రాజు మిమ్మల్ని చూడాలనుకొంటున్నారు; అక్కడికి వెళ్ళండి, ఆలస్యం చేయకండి’ అన్నాడు. ‘అలాగే’ అని పలికి సౌమిత్రి రాఘవుని ఆజ్ఞను శిరసావహించి రథం ఎక్కి రాఘవుని భవనానికి వేగంగా వెళ్ళాడు. లక్ష్మణుని తత్పరత అతని స్వభావం — రాముని ఆజ్ఞలో క్షణమైనా ఆలస్యం అతనికి సహించదు. ‘అనివారితః’ అనే పదంతో రాజదూత అధికారం సూచించబడింది — కుమారుల ఇళ్ళలోకి కూడా అతడు అడ్డు లేకుండా ప్రవేశిస్తాడు. ద్వారపాలకుని మాటలో ‘మా చిరం’ (ఆలస్యం చేయకండి) అనేది తొందరకు సూచన; రాముని వ్యాకులత దూత మాటలో కూడా ప్రతిఫలిస్తోంది. ‘వర్ధయిత్వా’ అంటే జయాశీర్వచనం చేసి — సేవకుని వినయం. రాముడు మిత్రులను పంపివేశాకనే సోదరులను పిలుస్తున్నాడు — రాజకుటుంబపు గూఢవిషయాన్ని బయటివారి ఎదుట ఆలోచించరాదనేది రాజనీతి నియమం.

లక్ష్మణుడు వెళ్తుండడం చూసి ద్వారపాలకుడు భరతుని దగ్గరకు వెళ్ళి జయాశీర్వచనం చేసి, చేతులు జోడించి, వినయంతో వంగి భరతునితో ‘రాజు మిమ్మల్ని చూడాలనుకొంటున్నారు’ అన్నాడు. ద్వారపాలకుని నుండి రాముడు పంపిన మాట విని మహాబలుడైన భరతుడు ఆసనం నుండి వెంటనే లేచి కాలినడకనే వెళ్ళాడు. భరతుడు రథం కోసం కూడా ఎదురుచూడలేదు — అతని భక్తి తొందరలో కనిపిస్తుంది. భరతుడు వెళ్తుండడం చూసి ద్వారపాలకుడు తొందరగా చేతులు జోడించి శత్రుఘ్నుని భవనానికి వెళ్ళి ఇలా అన్నాడు — ‘రఘుశ్రేష్ఠా, రండి, రండి; రాజు మిమ్మల్ని చూడాలనుకొంటున్నారు. మహాయశస్వి లక్ష్మణుడూ భరతుడూ ఇంతకుముందే వెళ్ళారు.’ అతని మాట విని శత్రుఘ్నుడు ఉత్తమాసనం నుండి లేచి, తలతో నేలకు నమస్కరించి, రాఘవుడు ఉన్నచోటికి బయలుదేరాడు. శత్రుఘ్నుడు మనసులోనే రామునికి నమస్కరిస్తున్నాడు — దూరం నుండే నేలకు తల వంచి. అప్పుడు ద్వారపాలకుడు వచ్చి రామునికి చేతులు జోడించి ‘సోదరులందరూ వచ్చారు’ అని నివేదించాడు. ముగ్గురు సోదరుల రాక క్రమం వారి స్వభావాన్ని చూపుతుంది — లక్ష్మణుడు రథంపై వేగంగా, భరతుడు కాలినడకన తొందరగా, శత్రుఘ్నుడు నమస్కారపూర్వకంగా భక్తితో. కవి ముగ్గురిలోనూ ఒకే భావాన్ని చూపుతున్నాడు — రాముని పిలుపు వినగానే అందరూ వెంటనే లేస్తారు. శత్రుఘ్నుని ద్వారపాలకుడు ‘రఘుశ్రేష్ఠా’ అని సంబోధిస్తున్నాడు — చిన్నవాడైనా రఘుకులంలో శ్రేష్ఠుడని గౌరవం. ద్వారపాలకుడు కూడా క్రమంగా ఒకరి నుండి మరొకరి దగ్గరకు వెళ్తూ, ప్రతి ఒక్కరికీ ముందు వెళ్ళినవారి వార్త చెపుతున్నాడు; దానివల్ల కుమారులు తొందరను గ్రహిస్తారు. ఇలా చిన్న సందర్భాన్ని కూడా కవి సజీవం చేశాడు.

కుమారులు వచ్చారని విని, చింతతో కలతచెందిన ఇంద్రియాలతో, తలవంచుకొని, దీనమనస్కుడైన రాముడు ద్వారపాలకునితో ఇలా అన్నాడు — ‘కుమారులను త్వరగా నా దగ్గరకు ప్రవేశపెట్టు. వీరిలోనే నా జీవితం ఉంది; వీరే నా ప్రియమైన ప్రాణాలు.’ రాముని మాటలో భ్రాతృస్నేహపు లోతు కనిపిస్తుంది — సంకటకాలంలో అతడు సోదరులనే ప్రాణాలుగా భావిస్తున్నాడు. నరేంద్రుని ఆజ్ఞ పొంది, తెల్లని వస్త్రాలు ధరించిన కుమారులు వినయంతో వంగి, చేతులు జోడించి, ఏకాగ్రచిత్తులై ప్రవేశించారు. వారు రాముని ముఖాన్ని గ్రహణం పట్టిన చంద్రునిలా, సంధ్యాసమయంలోని సూర్యునిలా కాంతి లేనిదిగా చూశారు. ధీమంతుడైన రాముని కళ్ళు కన్నీళ్ళతో నిండి ఉండడం, అతని ముఖం శోభ కోల్పోయిన పద్మంలా ఉండడం చూసి, వారు త్వరగా తలలతో రాముని పాదాలకు అభివాదం చేసి, ఏకాగ్రచిత్తులై అందరూ నిలబడ్డారు; రాముడు మాత్రం కన్నీళ్ళు కార్చాడు. మూడు ఉపమలు — గ్రహణం పట్టిన చంద్రుడు, అస్తమిస్తున్న సూర్యుడు, శోభ కోల్పోయిన పద్మం — రాముని ముఖపు వాడుదలను వర్ణిస్తున్నాయి. యుద్ధంలో కూడా చలించని రాముడు ఈ రోజు కన్నీళ్ళు కారుస్తున్నాడు; దీనితో అతని అంతఃసంఘర్షణ వెల్లడవుతుంది. పదహారవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ‘శుక్లవాససః’ — తెల్లని వస్త్రాలు కుమారుల శుద్ధభావాన్ని సూచిస్తాయి; అది రాముని వాడిన ముఖానికి విరుద్ధం. సోదరులు మొదట మౌనంగా నమస్కరిస్తున్నారు, అడగడం లేదు — అన్నగారి దుఃఖాన్ని చూసి వారి వినయం. ‘ఏతే ప్రాణాః ప్రియా మమ’ అనే మాట కరుణాత్మకమైనది — ప్రాణప్రియమైన భార్యను విడిచిపెట్టాలని నిశ్చయించుకొన్న రాజు సోదరులనే ప్రాణాలుగా ఆశ్రయిస్తున్నాడు.

మహాబలుడైన రాముడు వారిని చేతులతో కౌగిలించుకొని లేవదీసి ‘ఆసనాలపై కూర్చోండి’ అని చెప్పి, ఆ తరువాత ఇలా అన్నాడు — ‘మీరే నా సర్వస్వం, మీరే నా జీవితం. రాజులారా, మీరు సంపాదించిన రాజ్యాన్ని నేను పాలిస్తున్నాను. మీరు శాస్త్రార్థాలను అధ్యయనం చేసినవారు, బుద్ధిలో పరిణతి పొందినవారు; అందువల్ల అందరూ కలిసి నా ఈ విషయాన్ని పరిశీలించాలి.’ రాముడు సోదరులను ‘నరేశ్వరులారా’ అని సంబోధిస్తున్నాడు — వారు కూడా రాజ్యంలో భాగస్వాములని గౌరవం. ‘మీరు సంపాదించిన రాజ్యం’ అనే మాటలో వినయం ఉంది — రాముడు తన రాజ్యాన్ని సోదరుల పురుషార్థపు ఫలంగా భావిస్తున్నాడు. కాకుత్స్థుడు ఇలా అంటుండగా అందరూ శ్రద్ధగా వింటూ, ‘రాజు ఏమి చెప్పబోతున్నాడో?’ అని కలతచెందిన మనసులతో ఉన్నారు. సర్గ ముగింపు ఉత్కంఠతో కూడినది — సోదరులు ఏదో అశుభాన్ని శంకిస్తున్నారు, కాని నిర్ణయం ఇంకా చెప్పబడలేదు. తరువాతి సర్గలోనే రాముడు పౌరుల అపవాదాన్నీ సీతాపరిత్యాగ నిశ్చయాన్నీ వెల్లడిస్తాడు. చివరి శ్లోకం (21) సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు; వల్గేట్ పాఠం సోదరుల మనఃస్థితిని ప్రత్యేకంగా వర్ణిస్తుంది. ‘మదర్థః అన్వేష్టవ్యః’ అనే మాటతో రాముడు సమస్యకు పరిష్కారాన్ని సోదరులతో కలిసి ఆలోచించాలనుకొంటున్నట్లు కనిపిస్తుంది, కాని నిజానికి అతడు ముందే నిర్ణయం తీసుకొన్నాడు. ‘సంభూయ’ (అందరూ కలిసి) అనే పదంతో అందరి అంగీకారం ఆశించబడుతోంది; కాని సోదరులు మాట విని కూడా ఏమీ చెప్పలేక ఎదురుచూస్తూ మాత్రమే ఉన్నారు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి