॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 45వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

సీతాపరిత్యాగానికి ఆదేశం

రాముడు సోదరుల ఎదుట లోకాపవాదాన్ని నివేదించడం, సీత శుద్ధిని గుర్తుచేయడం, అపకీర్తి భయం, సీతను అడవిలో విడిచిరమ్మని లక్ష్మణునికి ఆదేశం

దీనచిత్తులై కూర్చున్న ఆ సోదరులందరి ఎదుట కాకుత్స్థుడు ఎండిపోతున్న ముఖంతో ఇలా అన్నాడు — ‘అందరూ వినండి, మీకు శుభం కలుగుగాక; మనసును మరోలా చేసుకోకండి. పౌరులలో నన్ను గురించీ సీతను గురించీ ఎలాంటి మాట నడుస్తోందో వినండి. పౌరులలోనూ జానపదులలోనూ నాపై ఎంతో గొప్ప అపవాదం, ఏవగింపు, అసహ్యం ఉన్నాయి; అది నా మర్మస్థానాలను కోసివేస్తోంది.’ ‘మా కురుధ్వం మనోఽన్యథా’ అనే మాటతో రాముడు సోదరులను ఊరడిస్తున్నాడు — భయపడకండి, చలించకండి అని. ‘మర్మాణి కృంతతి’ అనే పదంతో అతని వేదన తీవ్రంగా చెప్పబడింది. ‘నేను మహాత్ములైన ఇక్ష్వాకుల కులంలో పుట్టినవాడను కదా; సీత కూడా మహాత్ములైన జనకుల సత్కులంలో పుట్టింది. సౌమ్యా, దండకలో నిర్జనమైన అడవిలో రావణుడు సీతను ఎలా అపహరించాడో, నేను వానిని ఎలా ధ్వంసం చేశానో నీకు తెలుసు.’ రాముడు రెండు కులాల గౌరవాన్నీ గుర్తుచేస్తున్నాడు — అపవాదం అతనికి మాత్రమే కాదు, రెండు మహాకులాలకూ కళంకం. ఇక్ష్వాకుల కీర్తి శతాబ్దాలుగా కూడబెట్టబడినది; దానిని కాపాడడం రాముని కర్తవ్యం. ‘కిల’ అనే నిపాతంతో జనశ్రుతి కూడా సూచించబడింది. ‘బీభత్సా’ అని ముద్రిత ప్రతిలో స్త్రీలింగం ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం ‘బీభత్సః స మే’ అని ఉంది. లక్ష్మణుని ఉద్దేశించి ‘సౌమ్యా, నీకు తెలుసు’ అనే సంబోధన — అతడు దండకారణ్యంలో సాక్షి. ‘పరిశుష్యతా ముఖేన’ అనే పదం రాముని శారీరకమైన దుఃఖాన్ని కూడా సూచిస్తుంది; లోపలి వేదన ముఖంలో కూడా కనిపిస్తోంది. అతడు ‘మీకు శుభం కలుగుగాక’ అని ఆశీర్వచనం కూడా పలుకుతున్నాడు — దుఃఖసమయంలోనూ శిష్టాచారాన్ని విడువలేదు.

‘అక్కడ జనకుని కుమార్తె విషయంలో నాకు ఒక ఆలోచన కలిగింది — ఇక్కడ నివసించిన ఈ సీతను నగరానికి ఎలా తీసుకుపోగలను అని. అప్పుడు నమ్మకం కలిగించడం కోసం, సౌమిత్రీ, సీత నీ కళ్ళెదుటే అగ్నిలో ప్రవేశించింది. దేవతలకు హవ్యాన్ని మోసే అగ్నీ, ఆకాశంలో సంచరించే వాయువూ మైథిలి పాపం లేనిదని చెప్పారు. చంద్రసూర్యులు కూడా పూర్వం దేవతలందరి, ఋషులందరి సన్నిధిలో జనకాత్మజ పాపం లేనిదని ప్రకటించారు. ఇలా శుద్ధమైన నడవడి గల ఆమెను దేవగంధర్వుల సన్నిధిలో లంకాద్వీపంలో మహేంద్రుడు నా చేతికి అప్పగించాడు. నా అంతరాత్మకు కూడా యశస్విని సీత శుద్ధురాలని తెలుసు. ఆ తరువాత వైదేహిని తీసుకొని నేను అయోధ్యకు వచ్చాను.’ ఇక్కడ రాముడు స్వయంగా అంగీకరిస్తున్నాడు — సీత అన్నివిధాలా శుద్ధురాలు; దేవతలూ ఋషులూ అతని అంతరాత్మా ఆమెకు సాక్షులు. అందువల్ల పరిత్యాగం సందేహం వల్ల కాదు, కేవలం లోకాపవాదం వల్లనే. ఈ విరోధమే ఈ సందర్భపు కరుణకు మూలం. ‘అయం తు మే మహాన్ వాదః శోకశ్చ హృది వర్తతే’ — అయినా లోకంలో గొప్ప అపవాదం ఉంది, హృదయంలో శోకం ఉంది. అగ్నిపరీక్ష సందర్భం యుద్ధకాండలో విస్తారంగా చెప్పబడింది; ఇక్కడ సంక్షేపంగా గుర్తుచేయబడుతోంది. ఆరవ శ్లోకమూ, ఏడవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధమూ సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు — వల్గేట్ పాఠం అగ్నిప్రవేశాన్ని స్పష్టంగా గుర్తుచేసే భాగాన్ని చేరుస్తుంది. ‘అంతరాత్మా చ మే వేత్తి’ అనే మాట అన్ని ప్రమాణాలకంటె శ్రేష్ఠమైనది — హృదయానికి తెలిసినది లోకానికి తెలియదనేదే రాముని వ్యథ. ఇక్కడ ఐదుగురు సాక్షులు క్రమంగా చెప్పబడ్డారు — అగ్ని, వాయువు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, ఋషులు — వారి పైన స్వయంగా మహేంద్రుడు.

‘పౌరుల అపవాదం చాలా గొప్పది, జనపదం అపవాదం కూడా అలాగే ఉంది. లోకంలో ఏ ప్రాణి అపకీర్తి గానం చేయబడుతుందో, ఆ అపవాదపు శబ్దం ఎంతకాలం ప్రచారంలో ఉంటుందో అంతకాలం అతడు అధమలోకాలలో పడుతూనే ఉంటాడు. అపకీర్తిని దేవతలు నిందిస్తారు, కీర్తి లోకాలలో పూజించబడుతుంది. మహాత్ములందరి ప్రయత్నమూ కీర్తి కోసమే. పురుషశ్రేష్ఠులారా, అపవాదభయంతో భయపడిన నేను నా ప్రాణాన్ని కూడా విడువగలను, మిమ్మల్ని కూడా విడువగలను — ఇక జనకాత్మజ సంగతి చెప్పేదేముంది. అందువల్ల శోకసాగరంలో పడిపోయిన నన్ను చూడండి; ఇంతకంటె ఎక్కువ దుఃఖం జరిగినట్లు నేను ఎరుగను.’ ఇక్కడ రాముని తర్కం — రాజు కీర్తికి రక్షకుడు; అపకీర్తి ఈ లోకంలోనే కాదు, పరలోకంలో కూడా పతనానికి కారణం. తన ప్రాణాలనూ సోదరులనూ కూడా విడువడానికి సిద్ధమని చెప్పడం ద్వారా అతడు తన నిర్ణయపు భారాన్ని చూపుతున్నాడు — సీతాపరిత్యాగం అతనికి ఆత్మత్యాగం కంటె తక్కువది కాదు. ‘శోకసాగరే పతితం’ అనే రూపకంతో అతని దుఃఖపు అపారత చెప్పబడింది. రాజధర్మం వ్యక్తిధర్మాన్ని అతిక్రమిస్తుందనేది ఈ సందర్భపు కఠోరమైన సందేశం. ‘శ్వస్త్వం ప్రభాతే సౌమిత్రే సుమంత్రాధిష్ఠితం రథం’ అని ఇక్కడ ఆదేశం ప్రారంభమవుతుంది. ‘కిం పునః’ (ఇక చెప్పేదేముంది) అనే పదంతో రాముడు సోదరుల ఎదుట తన కఠోర నిశ్చయాన్ని వెల్లడిస్తున్నాడు — సోదరులను కూడా విడువడానికి సిద్ధమైనవాడు భార్యను ఎందుకు విడువడు. కీర్తి-అపకీర్తి అనే ద్వంద్వం వాల్మీకి రాజాదర్శానికి అంతటా కేంద్రం.

‘సౌమిత్రీ, రేపు ఉదయాన సుమంత్రుడు నడిపే రథం ఎక్కి, సీతను ఎక్కించుకొని, రాజ్యం సరిహద్దులో విడిచిపెట్టు. గంగకు అవతలి ఒడ్డున మహాత్ముడైన వాల్మీకి దివ్యమైన ఆశ్రమం తమసానదీ తీరాన్ని ఆశ్రయించి ఉంది. రఘునందనా, అక్కడ నిర్జనప్రదేశంలో ఈమెను విడిచిపెట్టి త్వరగా తిరిగి రా; నా మాట చెయ్యి. సీత విషయంలో నాకు ఎవరూ ఏ విధంగానూ ఎదురుచెప్పకూడదు. అందువల్ల, సౌమిత్రీ, వెళ్ళు; ఇందులో ఆలోచించవలసినది ఏమీ లేదు. నీవు దీనిని అడ్డగిస్తే నాకు తీవ్రమైన అప్రీతి కలుగుతుంది. నా మాటల మధ్యలో ఏ విధంగానైనా నన్ను బతిమాలడానికి ఎవరు మాట్లాడతారో, వారికి నా పాదాల మీదా నా ప్రాణం మీదా ఒట్టు; నా అభీష్టానికి భంగం కలిగించినందువల్ల వారు ఎల్లప్పుడూ నాకు అహితులే అవుతారు. మీరు నన్ను గౌరవిస్తే, నా శాసనంలో ఉంటే, ఈ రోజే ఇక్కడినుండి సీతను తీసుకుపోండి.’ ఆదేశపు కఠోరత విస్మయం కలిగిస్తుంది — ఎవరూ తనను అడ్డగించకుండా రాముడు ఒట్టుతో సోదరులను బంధిస్తున్నాడు. వాల్మీకి ఆశ్రమాన్ని నిర్దేశించడం రాముడు సీతను పూర్తిగా నిరాశ్రయగా విడిచిపెట్టడం లేదని సూచిస్తుంది; మహర్షి సమీపంలో ఆమె సురక్షితంగా ఉంటుంది. విడిచిపెట్టే స్థలాన్ని రాముడు ఆలోచించి నిర్ణయించాడు — దూరంగా, కాని ధర్మాశ్రయంలో. సోదరులలో లక్ష్మణుడే నియమించబడ్డాడు — వనవాసంలో సీతకు సహచరుడూ రక్షకుడూ అయినవాడు; ఇది విధి చేసిన కటువైన వ్యంగ్యం. ‘పాదాభ్యాం జీవితేన చ’ అనేది ఒట్టు రూపం — నా పాదాల మీదా నా ప్రాణం మీదా ఒట్టు అని.

‘ఇంతకుముందు ఈ సీత నాతో — గంగాతీరంలో ఆశ్రమాలను చూడాలని అన్నది. ఆమె ఈ కోరిక కూడా నెరవేరుగాక.’ సీత నిర్దోషమైన అభిలాషే పరిత్యాగానికి ముసుగవుతుంది — ఆమె ఆనందంగా వెళ్తుంది, మళ్ళీ తిరిగిరాదని తెలియకుండా. ఇలా చెప్పి కన్నీళ్ళతో మూసుకుపోయిన కళ్ళతో ధర్మాత్ముడైన కాకుత్స్థుడు సోదరులు వెంటరాగా తన భవనంలో ప్రవేశించాడు. శోకంతో కలతచెందిన హృదయంతో అతడు ఏనుగులా నిట్టూర్చాడు. ఏనుగు ఉపమ — బంధించబడిన ఏనుగు దీర్ఘంగా శ్వాస విడిచినట్లు, రాముడు లోపలి క్రోధాన్నీ దుఃఖాన్నీ అణచుకొంటూ నిట్టూరుస్తున్నాడు. చివరి అర్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు. రాముని కన్నీళ్ళు అతని నిర్ణయపు మూల్యాన్ని చూపుతాయి — అతడు సీతను విడిచిపెడుతున్నాడు, కాని అతని హృదయం ఆమెను విడువడం లేదు. సర్గ శోకంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడు ఆదేశాన్ని పాటిస్తాడు. ‘సంవర్త్యతాం’ అనే పదంతో రాముడు సీత కోరికను తీర్చాలనుకొంటున్నాడు, ఆ తీర్చడం దుఃఖమయమైనప్పటికీ. ‘ధర్మాత్మా’ అనే విశేషణాన్ని కవి ఇక్కడ కూడా నిలుపుతున్నాడు — అతని దృష్టిలో రాముని నిర్ణయం ధర్మం నుండే పుట్టింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి