॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 46వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

సీతతో లక్ష్మణుడు గంగాతీరానికి వెళ్ళడం

సుమంత్రుడు రథం తేవడం, సీత ఆనందం, దారిలో అశుభశకునాలు, గోమతీతీరంలో బస, గంగాతీరంలో లక్ష్మణుని రోదన, పడవలో గంగను దాటడం

రాత్రి తెల్లవారగా దీనచిత్తుడైన లక్ష్మణుడు ఎండిపోతున్న ముఖంతో సుమంత్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సారథీ, ఉత్తమమైన రథానికి వేగవంతమైన గుర్రాలను కట్టు. రాజాజ్ఞ ప్రకారం సీత కోసం శుభమైన ఆసనాన్ని చక్కగా పరచు. రాజాజ్ఞ ప్రకారం సీతను నేను పుణ్యకర్ములైన మహర్షుల ఆశ్రమానికి తీసుకుపోవాలి; త్వరగా రథం తీసుకురా.’ లక్ష్మణుని ముఖం ఎండిపోయింది, మనసు దీనంగా ఉంది — అతడు రాత్రంతా దుఃఖంతోనే గడిపాడని సూచించబడుతోంది. అయినా అతడు ఆదేశాన్ని పాటించడంలో ఆలస్యం చేయడం లేదు; అన్నగారి ఆజ్ఞ అతనికి అన్నిటికంటె పైది. ‘రాజవచనాత్’ (రాజాజ్ఞ ప్రకారం) అనే పదం రెండుసార్లు వాడబడింది — లక్ష్మణుడు తన ఇష్టంతో కాదు, రాజు మాట వల్లనే చేస్తున్నాడని తనను తాను ఊరడించుకొంటున్నట్లుంది. సుమంత్రుడు ‘అలాగే’ అని, శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు కట్టిన, ఎంతో అందంగా కనిపించే, సుఖశయ్యతో చక్కగా పరచబడిన రథాన్ని తెచ్చి, మిత్రుల గౌరవాన్ని పెంచే సౌమిత్రితో ‘ప్రభూ, ఈ రథం వచ్చింది; చేయవలసినది చేయండి’ అన్నాడు. సుమంత్రుడు వృద్ధుడైన సారథి, దశరథునికి కూడా విశ్వాసపాత్రుడు; రాముని వనవాసంలో కూడా అతడే రథం నడిపాడు. ఇప్పుడు సీత వనగమనపు రథాన్ని కూడా అతడే నడుపుతాడు — చరిత్ర కరుణాత్మకంగా పునరావృతమవుతోంది. రథంలోని సుఖశయ్య, చక్కగా పరచిన ఆసనం సీత సుఖం కోసం చేసిన చివరి ఏర్పాటు; లక్ష్మణుడు ఆమె కష్టాన్ని సాధ్యమైనంత తగ్గించాలనుకొంటున్నాడు. ‘పరమవాజిభిః’ అంటే ఉత్తమమైన గుర్రాలు — ప్రయాణం త్వరగా ముగియాలని. సుమంత్రుడు ఏమీ అడగడం లేదు; అతనికి కూడా రాముని నిర్ణయం తెలుసని తరువాతి సర్గలలో స్పష్టమవుతుంది. లక్ష్మణుడు సీతకు సత్యం చెప్పడం లేదు, కాని ఆమె సుఖం కోసం అంతా చేస్తున్నాడు — ఇది అతని కర్తవ్యానికీ స్నేహానికీ మధ్య సంఘర్షణ.

సుమంత్రుడు ఇలా అనగా నరశ్రేష్ఠుడైన లక్ష్మణుడు రాజభవనంలో ప్రవేశించి సీతను సమీపించి ఇలా అన్నాడు — ‘దేవీ, నీవు ఈ ప్రభువైన రాజును వరం అడిగావట; రాజు దానికి ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. నిన్ను ఆశ్రమానికి తీసుకుపోవడానికి నేను ఆజ్ఞాపించబడ్డాను. దేవీ, వైదేహీ, మన రాజు శాసనం ప్రకారం నేను త్వరగా గంగాతీరంలోని ఋషుల శుభమైన ఆశ్రమాలకు వెళ్ళి, మునులు సేవించే అరణ్యానికి నిన్ను తీసుకుపోతాను.’ లక్ష్మణుని మాట రెండర్థాలు గలది — సత్యమే, కాని పూర్తి సత్యం కాదు. ‘అపనేయా భవిష్యసి’ (తీసుకుపోబడతావు) అనే పదంలో ‘అపనయనం’ అంటే దూరం చేయడం అనే ఛాయ కూడా ఉంది. మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు ఇలా చెప్పగా వైదేహి సాటిలేని ఆనందం పొందింది, ప్రయాణానికి ఇష్టపడింది. ఆమె విలువైన వస్త్రాలనూ వివిధ రత్నాలనూ తీసుకొని ప్రయాణానికి సిద్ధమైంది — ‘ఈ ఆభరణాలనూ విలువైన వస్త్రాలనూ వివిధ ధనాలనూ మునిపత్నులకు ఇస్తాను.’ సౌమిత్రి ‘అలాగే’ అని మైథిలిని రథం ఎక్కించి, రాముని ఆజ్ఞను తలచుకొంటూ, వేగవంతమైన గుర్రాలు గల రథంలో బయలుదేరాడు. సీత ఆనందం, మునిపత్నుల కోసం కానుకలు కూడబెట్టడం — ఇదంతా పాఠకుని హృదయాన్ని చీల్చివేస్తుంది, ఎందుకంటే ఈ ప్రయాణం బహిష్కరణ అని ఆమెకు తెలియదు. సీత ఉదారత — ఆమె తన ఆభరణాలను కూడా తపస్వినులకు ఇవ్వాలనుకొంటోంది. ‘రాముని ఆజ్ఞను తలచుకొంటూ’ అనే పదంతో లక్ష్మణుని అంతఃసంఘర్షణ సూచించబడింది — ప్రతి అడుగూ అతడు ఆజ్ఞను తలచుకొంటూనే వేస్తున్నాడు. ఈ భాగంలోని ఏడవ శ్లోకమూ, తొమ్మిదవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధమూ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి — అక్కడ లక్ష్మణుడు వరానికి చేసిన ప్రతిజ్ఞను ప్రస్తావిస్తాడు. వరం నెరవేరిందని భావించి సీత ఆనందిస్తోంది; దానిని రాముని ప్రేమకు ప్రమాణంగా భావిస్తోంది. ఆమె అజ్ఞానమే ఈ సందర్భంలోని కరుణరసానికి మూలం; పాఠకునికి అంతా తెలుసు, ఆమెకు తెలియదు.

దారిలో సీత లక్ష్మిని వర్ధిల్లజేసే లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నది — ‘రఘునందనా, ఎన్నో అశుభాలే కనిపిస్తున్నాయి. ఈ రోజు నా కన్ను అదురుతోంది, శరీరం వణుకుతోంది. సౌమిత్రీ, నా హృదయం అస్వస్థంగా ఉన్నట్లు అనిపిస్తోంది. నాకు తీవ్రమైన ఆతురత, తీవ్రమైన అధైర్యం కలుగుతున్నాయి. విశాలనేత్రుడా, భూమి అంతా శూన్యంగా కనిపిస్తోంది. సోదరునిపై ప్రేమ గలవాడా, నీ సోదరునికి క్షేమమే కదా? వీరా, నా అత్తగార్లందరికీ భేదం లేకుండా, నగరంలోనూ జనపదంలోనూ ఉన్న ప్రాణులకూ కుశలమే కదా?’ అని సీత చేతులు జోడించి దేవతలను ప్రార్థించింది. స్త్రీకి కుడికన్ను అదరడం అశుభమని లోకవిశ్వాసం. సీత హృదయం రానున్న వియోగాన్ని ముందే అనుభవిస్తోంది, బుద్ధికి తెలియకపోయినా. ఆమె చింత తన గురించి కాదు, రాముని, అత్తగార్ల, ప్రజల గురించి — ఇది ఆమె నిస్వార్థ స్వభావానికి దర్శనం. లక్ష్మణుడు ఆమె మాటల అర్థాన్ని విని, తలవంచి మైథిలికి నమస్కరించి, ఎండిపోతున్న హృదయంతో, సంతోషించినవానిలా ‘శుభమే’ అన్నాడు. ‘హృష్టః ఇవ’ (సంతోషించినవానిలా) — బయట ప్రసన్నత, లోపల ఎండిపోవడం — లక్ష్మణుని ద్వంద్వస్థితి ఇక్కడ హృదయాన్ని తాకేలా చిత్రించబడింది. ‘సర్వాసామ్ అవిశేషతః’ — సీత కైకేయి కుశలాన్ని కూడా కోరుతోంది. శకునాల క్రమం — కన్ను అదరడం, శరీరం వణకడం, హృదయ అస్వస్థత, ఆతురత, అధైర్యం, భూమి శూన్యంగా కనిపించడం — బయటినుండి లోపలికి సాగుతూ సీత వ్యాకులతను క్రమంగా పెంచుతుంది.

ఆ తరువాత గోమతీతీరంలో ఒక ఆశ్రమంలో బసచేసి, ఉదయాన మళ్ళీ లేచి సౌమిత్రి సూతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రథాన్ని త్వరగా సిద్ధం చెయ్యి. ఈ రోజు భాగీరథీ జలాన్ని, త్ర్యంబకుడు (శివుడు) ధరించినట్లు, ఓజస్సుతో తలపై ధరిస్తాను.’ శివుడు గంగను తలపై ధరించినట్లు లక్ష్మణుడు గంగాజలాన్ని తలపై ధరిస్తాడని ఉపమ; ముద్రిత ప్రతిలో ‘త్రియంబక ఇవౌజసా’ అని పాఠం. ఆ సూతుడు మనోవేగం గల గుర్రాలను పరిశీలించి రథానికి కట్టి, వైదేహితో చేతులు జోడించి ‘ఎక్కండి’ అన్నాడు. సూతుని మాటపై ఆమె ఉత్తమరథాన్ని ఎక్కింది. ధీమంతుడైన సౌమిత్రితో, సుమంత్రునితో కలిసి విశాలాక్షి సీత పాపాలను నశింపజేసే గంగను చేరుకొంది. మధ్యాహ్నానికి భాగీరథి జలాశయానికి చేరి దానిని చూసి దీనుడైన లక్ష్మణుడు పెద్దగా ఏడ్చాడు. గంగను చూడడమే లక్ష్మణుని సంయమాన్ని భంగపరుస్తుంది — ఇకమీదట సీతాపరిత్యాగం తప్పనిసరి. ఇంతవరకు అతడు దుఃఖాన్ని దాచాడు; ఇప్పుడు అది కన్నీటి రూపంలో బయటికి వచ్చింది. ప్రయాణం రెండు రోజులది — మొదటి రోజు గోమతీతీరం వరకు, రెండవ రోజు గంగ వరకు; అందుకే ముందు సీత ‘రెండు రాత్రులు’ అంటుంది. ‘పాపవినాశినీం’ అనే గంగ విశేషణం కరుణాత్మకమైనది — పాపం లేని సీతపై అపవాదం ఇక్కడే ముగిసిపోతుందేమో అన్నట్లు. ఇరవై మూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. గోమతి అయోధ్య సమీపంలో ప్రవహించే నది; దాని తీరంలో ఆశ్రమంలో రాత్రి బస సీతకు తపోవనయాత్రకు ప్రారంభంలా అనిపిస్తుంది.

ఎంతో ఆధీనంగా ఉండే, ధర్మజ్ఞురాలైన సీత ఆతురుడైన లక్ష్మణుని చూసి ఇలా అన్నది — ‘లక్ష్మణా, ఎందుకు ఏడుస్తున్నావు? ఎంతోకాలంగా కోరుకొన్న జాహ్నవీతీరానికి చేరి, ఆనందించవలసిన సమయంలో నన్ను ఎందుకు విషాదపరుస్తున్నావు? పురుషశ్రేష్ఠా, నీవు ఎల్లప్పుడూ రాముని పక్కనే ఉంటావు; అతడు లేకుండా రెండు రాత్రులు గడిచినందుకు దుఃఖపడుతున్నావా? లక్ష్మణా, రాముడు నాకు కూడా ప్రాణం కంటె ప్రియుడు; అయినా నేను ఇలా దుఃఖపడడం లేదు; ఇలా పసివానిలా ఉండకు. నన్ను గంగ దాటించు, తాపసులను చూపించు; అప్పుడు మునులకు వస్త్రాలూ ఆభరణాలూ ఇస్తాను. ఆ తరువాత మహర్షులకు యథోచితంగా అభివాదం చేసి, అక్కడ ఒక్క రాత్రి నివసించి, మళ్ళీ ఆ నగరానికి వెళ్దాం. పద్మదళాక్షుడు, సింహం వంటి వక్షం గలవాడు, సన్నని నడుము గలవాడు, ఆనందింపజేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడు అయిన రాముని చూడాలని నా మనసు కూడా తొందరపడుతోంది.’ సీతయే లక్ష్మణుని ఊరడిస్తోంది — కరుణ పరాకాష్ఠ. లక్ష్మణుడు కేవలం రాముని ఎడబాటు వల్ల ఏడుస్తున్నాడని ఆమె అనుకొంటోంది; అతనిని ‘పసివాడా’ అని ప్రేమతో మందలిస్తోంది. ‘ఒక్క రాత్రి నివసించి మళ్ళీ వెళ్దాం’ అనే ఆమె ప్రణాళిక, ‘రాముని చూడాలని మనసు తొందరపడుతోంది’ అనే మాట పాఠకునికి భరించరానివి. ఆమె రెండు రాత్రులైనా రాముడు లేకుండా ఉండాలనుకోదు, కాని ఆమె విధి దీర్ఘమైన వియోగం. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; అందులో రాముని రూపవర్ణన — పద్మదళాక్షుడు, సింహం వంటి వక్షం గలవాడు, సన్నని నడుము గలవాడు. సీత మాటలలో లక్ష్మణునిపై తల్లి వంటి ప్రేమ కూడా కనిపిస్తుంది — ఆమె అతనిని ‘పురుషశ్రేష్ఠా’ అని గౌరవిస్తోంది, ‘పసివాడా’ అని లాలిస్తోంది.

ఆమె ఆ మాట విని శత్రువీరులను సంహరించే లక్ష్మణుడు తన శుభమైన కళ్ళను తుడుచుకొని పడవవాళ్ళను పిలిచాడు. బెస్తవారు చేతులు జోడించి ‘ఇదిగో పడవ సిద్ధంగా ఉంది’ అన్నారు. గంగను దాటాలనుకొన్న లక్ష్మణుడు శుభమైన పడవ ఎక్కి, ఏకాగ్రచిత్తుడై ఆ సీతను గంగ దాటించాడు. లక్ష్మణుడు కన్నీళ్ళు తుడుచుకొంటున్నాడు — సీత ఎదుట దుఃఖాన్ని దాచడానికి. వనవాసం ప్రారంభంలో కూడా గుహుని పడవలో రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు గంగను దాటారు; ఇప్పుడు సీత మళ్ళీ గంగను దాటుతోంది, కాని రాముడు లేకుండా. ఈ సందర్భంలోని సామ్యాన్నీ విరోధాన్నీ కవి సూక్ష్మంగా రచించాడు. ముప్పై రెండవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; దాని చివరి రెండు అర్ధాలూ ముప్పై మూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. సమీక్షిత పాఠంలో లక్ష్మణుడు ‘నావమ్ ఉపాహరత్’ (పడవను తెప్పించాడు), ముద్రిత ప్రతిలో మాత్రం ‘ఉపారుహత్’ (ఎక్కాడు) అని ఉంది. ‘సమాహితః’ అనేది లక్ష్మణుని స్థితి — అతడు దుఃఖాన్ని అణచుకొని కర్తవ్యాన్నే చేస్తున్నాడు. పడవవాళ్ళు సిద్ధమైన పడవను తెస్తున్నారు, కాని వారి ‘సిద్ధంగా ఉంది’ అనే మాట కరుణాత్మకమైనది — సీతాపరిత్యాగం కోసమే పడవ సిద్ధమైంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి