॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 47వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

లక్ష్మణుడు సీతకు పరిత్యాగాన్ని తెలియజేయడం

గంగ అవతలి ఒడ్డున లక్ష్మణుని దుఃఖం, సీత ప్రశ్న, లోకాపవాదాన్నీ రాముని నిర్ణయాన్నీ తెలియజేయడం, వాల్మీకి ఆశ్రమాన్ని నిర్దేశించడం

అప్పుడు రాఘవుని తమ్ముడు లక్ష్మణుడు ముందుగా మైథిలిని ఎక్కించి, ఎంతో విశాలమైన, అన్ని ఏర్పాట్లూ గల నిషాదుల పడవను తాను ఎక్కాడు. అతడు సుమంత్రుని రథంతో సహా ‘ఇక్కడే ఉండు’ అని చెప్పి, శోకంతో కాలిపోతూ పడవవానితో ‘పోనివ్వు’ అన్నాడు. సుమంత్రుడు అవతలి ఒడ్డుకు రావడం లేదు — పరిత్యాగానికి సాక్షి లక్ష్మణుడొక్కడే అవుతాడు. ఆ తరువాత భాగీరథి ఒడ్డుకు చేరి లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి, కన్నీళ్ళతో నిండి మైథిలితో ఇలా అన్నాడు — ‘వైదేహీ, నా హృదయంలో గొప్ప ముల్లు గుచ్చుకొంది; ఎందుకంటే ధీమంతుడైన ఆర్యుడు ఈ పని కోసం నన్ను లోకానికి నిందాపాత్రుని చేశాడు. ఈ రోజు నాకు మరణమే శ్రేయస్కరం, లేదా మృత్యువు కంటె మరేదైనా ఉంటే అదే; అంతే గాని ఇలాంటి లోకనిందితమైన పనిలో నన్ను నియమించకుండా ఉండవలసింది. శోభనాంగీ, ప్రసన్నురాలివి కా; నాకు పాపం అంటగట్టకు.’ అని చెప్పి చేతులు జోడించిన లక్ష్మణుడు నేలపై పడిపోయాడు. లక్ష్మణుని దుఃఖం గంభీరమైనది — అతడు ఆజ్ఞను పాటిస్తున్నాడు, కాని ఆ పని లోకనిందితమని భావిస్తున్నాడు; అతని హృదయం రాఘవుని ఆజ్ఞకూ ధర్మానికీ మధ్య చీలిపోయింది. ‘న మే పాపం కర్తుమర్హసి’ అనే మాటతో అతడు సీత క్షమను యాచిస్తున్నాడు — ఆమె శాపం గానీ దుఃఖం గానీ తనకు పాపమవుతుందని భయం. ‘హృద్గతం శల్యం’ అనే రూపకం — బాణంలా హృదయంలో గుచ్చుకొన్న దుఃఖం. నైషాదీ నౌక అంటే నిషాదుల పడవ; వనవాస ప్రారంభంలో కూడా నిషాదరాజు గుహుడు రాముని దాటించాడు. లక్ష్మణుడు ముందే సుమంత్రుని వెనక్కి పంపుతున్నాడు; దానివల్ల పరిత్యాగ క్షణంలో ఇద్దరే ఉంటారు. నమస్కరించి నేలపై పడడం అతని దైన్యానికీ, సీతపై పూజ్యభావానికీ లక్షణం.

ఏడుస్తూ, చేతులు జోడించి, తనకు మరణాన్ని కోరుకొంటున్న లక్ష్మణుని చూసి తీవ్రంగా కలవరపడిన మైథిలి ఇలా అన్నది — ‘లక్ష్మణా, ఇది ఏమిటో నాకు అర్థం కావడం లేదు; ఉన్నది ఉన్నట్లు చెప్పు. నిన్ను స్వస్థంగా చూడడం లేదు; మహారాజు క్షేమమే కదా? నీకు ఏ కారణంగా సంతాపం కలిగిందో అది నా సన్నిధిలో చెప్పు — రాజు మీద నీకు ఒట్టు, నేను నిన్ను ఆజ్ఞాపిస్తున్నాను.’ సీత ఆజ్ఞాపిస్తోంది — ఆమె రాజమహిషి, లక్ష్మణుడు ఆమె ఆజ్ఞను మీరకూడదు; ‘నరేంద్రేణ శాపితోఽసి’ అనే మాటతో ఆమె రాముని ఒట్టును కూడా అతనికి గుర్తుచేస్తోంది. ఆమె మొదటి చింత మళ్ళీ రాముని క్షేమమే. వైదేహి ఇలా ప్రేరేపించగా దీనచిత్తుడైన లక్ష్మణుడు తలవంచుకొని, కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోయి, ఈ మాట అన్నాడు. ‘బాష్పగలః’ అనే పదం — గొంతు కన్నీళ్ళతో పూడుకుపోయింది, మాట గద్గదమైంది. సీత ప్రశ్నలో ఆశంక ఉంది — గత సర్గలో చూసిన అశుభశకునాలు ఇప్పుడు నిజమవుతున్నట్లు కనిపిస్తున్నాయి. ‘అహమ్ ఆజ్ఞాపయామి తే’ అనే మాటలో సీత రాజోచితమైన గౌరవం కనిపిస్తుంది; భయపడినా ఆమె దృఢంగా ఉంది. లక్ష్మణుడు తలవంచుకొని ఉన్నాడు — సీత కళ్ళలోకి చూడలేకపోతున్నాడు.

‘జనకాత్మజా, సభ మధ్యలో, నగరంలో, జనపదంలో నిన్ను గురించిన అతి దారుణమైన అపవాదాన్ని విని, రాముడు సంతప్తహృదయుడై నాకు చెప్పి ఇంటిలోకి వెళ్ళిపోయాడు. దేవీ, రాజు అసహనంతో హృదయంలో ఉంచుకొని పక్కన పెట్టిన ఆ నిందావచనాలను నేను నీ ఎదుట చెప్పలేను. అలాంటి నీవు, నా సన్నిధిలో నిర్దోషివైనప్పటికీ, పౌరుల అపవాదానికి భయపడిన రాజు చేత విడువబడ్డావు; దేవీ, దీనిని మరోలా అర్థం చేసుకోకు. ఆశ్రమాల సమీపంలో నేను నిన్ను విడిచిపెట్టవలసి ఉంది — రాజు శాసనాన్ని శిరసావహించి, అలాగే నీ దోహదాన్ని (కోరికను) కూడా తీర్చి.’ లక్ష్మణుడు అపవాదపు వివరాలు చెప్పడం లేదు — ‘ఆ నిందావచనాలను చెప్పలేను’ అంటున్నాడు; అతని మర్యాద సీత అవమానాన్ని సహించదు. ‘నా సన్నిధిలో నిర్దోషివి’ అని అతడు స్వయంగా సాక్ష్యం ఇస్తున్నాడు — నీవు నిర్దోషివని నాకు తెలుసు అని. ‘మరోలా అర్థం చేసుకోకు’ అనే మాటతో అతడు సీతకు తెలియజేస్తున్నాడు — రాముని ప్రేమ లేకపోవడం వల్ల కాదు, లోకభయం వల్లనే పరిత్యాగం అని. ‘దౌర్హృదం’ అనే పదంతో తపోవనదర్శన అభిలాష గుర్తుచేయబడుతుంది — ఆమె కోరిక కూడా తీరుతోందనే కటువైన సాంత్వన. పన్నెండవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది — ‘రాముడు సంతప్తహృదయుడై నాకు చెప్పి ఇంటిలోకి వెళ్ళిపోయాడు’. ‘అమర్షాత్’ అని ముద్రిత ప్రతిలో, సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం ‘అమర్షః పృష్ఠతః కృతః’ (అసహనాన్ని పక్కన పెట్టి) అని ఉంది.

‘శుభాంగీ, జాహ్నవీతీరంలో ఉన్న ఈ బ్రహ్మర్షుల తపోవనం పుణ్యమైనది, రమణీయమైనది; విషాదపడకు. నా తండ్రి రాజు దశరథునికి పరమమిత్రుడు, మహాయశస్వి, బ్రాహ్మణుడు, మునిశ్రేష్ఠుడు అయిన వాల్మీకి ఇక్కడ నివసిస్తున్నాడు. జనకాత్మజా, ఈ మహాత్ముని పాదాల నీడను ఆశ్రయించి, ఉపవాసవ్రతంలో నిష్ఠతో, ఏకాగ్రచిత్తంతో సుఖంగా నివసించు. దేవీ, పాతివ్రత్యాన్ని ఆశ్రయించి, రాముని ఎల్లప్పుడూ హృదయంలో నిలుపుకొని, అలా చేస్తే నీకు పరమశ్రేయస్సు కలుగుతుంది.’ లక్ష్మణుని చివరి మాట సాంత్వనతో కూడినది — సీత నిరాశ్రయ కాదు; దశరథుని మిత్రుడైన వాల్మీకి ఆశ్రమంలో ఆమె పుట్టింట్లో ఉన్నట్లు సురక్షితంగా ఉంటుంది. ‘రాముని ఎల్లప్పుడూ హృదయంలో నిలుపుకొని’ అనే ఉపదేశం — బయటి వియోగం, కాని లోపలి సంయోగం నిత్యం. వాల్మీకి పేరు కథలో ఇక్కడే మొదటిసారి ప్రవేశిస్తుంది — స్వయంగా ఈ కావ్యానికి కర్త అయినవాడు. ముందు అతడే సీత కుమారులు లవకుశులను పోషిస్తాడు, వారికి రామాయణాన్ని గానం చేయడం నేర్పుతాడు. పదిహేడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ‘పాదచ్ఛాయ’ అనే పదంతో గురువు ఆశ్రయపు చల్లదనమూ శాంతీ సూచించబడ్డాయి. ‘ఉపవాసపరా’ అనేది వ్రతాచరణ — విడువబడిన పత్ని కూడా పతివ్రతాధర్మాన్ని పాటించాలని ఉపదేశం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి