సర్గ
సీత సందేశం, విలాపం
సీత మూర్ఛ, దుఃఖవచనాలు, రామునికీ అత్తగార్లకూ సందేశం, లక్ష్మణుని ప్రయాణం, అవతలి ఒడ్డున సీత రోదన
లక్ష్మణుని దారుణమైన మాట విని జనకాత్మజ వైదేహి తీవ్రమైన విషాదం పొంది నేలపై పడిపోయింది. ఒక క్షణం స్పృహ లేనిదానిలా, కన్నీళ్ళతో కలతచెందిన కళ్ళతో ఉండి, ఆమె దీనమైన మాటతో లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నది — ‘లక్ష్మణా, నిశ్చయంగా ఈ నా శరీరాన్ని విధాత దుఃఖం కోసమే సృష్టించాడు; అందుకే ఈ రోజు ఇది దుఃఖానికి రూపంలా కనిపిస్తోంది. పూర్వం నేను ఏ పాపం చేశానో, లేదా ఎవరిని భార్యల నుండి ఎడబాపానో — శుద్ధమైన నడవడి గల సతినైన నన్ను రాజు విడిచిపెట్టాడు?’ సీత తన దుఃఖానికి కారణాన్ని పూర్వజన్మలో వెదుకుతోంది — ఈ జన్మలో తాను ఏ దోషమూ చేయలేదని ఆమెకు దృఢంగా తెలుసు. ‘పూర్వం నేను రాముని పాదాలను అనుసరిస్తూ ఆశ్రమవాసాన్ని దుఃఖంలో కూడా ఇష్టంగా స్వీకరించాను. సౌమ్యా, ఇప్పుడు ఒంటరినైన నేను ఆశ్రమంలో ఎలా నివసించగలను? దుఃఖంలో మునిగిన నేను ఎవరికి నా దుఃఖం చెప్పుకోను? ప్రభూ, మునులకు ఏమి చెప్పను — నేను ఏ చెడ్డపని చేశాను, ఏ కారణంగా మహాత్ముడైన రాఘవుడు నన్ను విడిచిపెట్టాడు అని? సౌమిత్రీ, ఈ రోజే జాహ్నవీ జలంలో ప్రాణాలు విడువలేను; అలా చేస్తే నా భర్త రాజవంశం నశిస్తుంది.’ వనవాసం ఇంతకుముందు కూడా దుఃఖమయమే, కాని అప్పుడు రాముడు తోడుగా ఉన్నాడు; ఇప్పుడు ఆమె ఒంటరి. ఆమె ఆత్మహత్యను అడ్డుకొనే కారణం ఆమె కాదు, గర్భంలో ఉన్న రామవంశం — ‘రాజవంశః పరిహాస్యతే’ (రాజవంశం నశిస్తుంది). ఈ దుఃఖంలో కూడా ఆమె రాముని వంశ రక్షణను ఆలోచిస్తోంది; ఇదే ఆమె పాతివ్రత్యానికి పరాకాష్ఠ. ‘దుఃఖమూర్తిః’ అనే పదంతో ఆమె తనను రూపం దాల్చిన దుఃఖంలా భావిస్తోంది. మునుల ప్రశ్నలంటే భయం — ‘ఏమి చెప్పను’ — ఆమె సిగ్గునూ గౌరవచింతనూ చూపుతుంది. ‘విజనీకృతా’ అనే పదంతో ఆమె ఒంటరితనమూ నిస్సహాయతా చెప్పబడ్డాయి.
‘సౌమిత్రీ, ఆజ్ఞ ప్రకారం చెయ్యి; దుఃఖభాగినినైన నన్ను విడిచిపెట్టు; రాజు ఆదేశాన్ని పాటించు. నా ఈ మాట విను. అత్తగార్లందరి పాదాలకూ భేదం లేకుండా చేతులు జోడించి తలవంచి నమస్కరించి, రాజు కుశలాన్ని చెప్పు. లక్ష్మణా, అందరికీ తలవంచి నమస్కరించి చెప్పు. ధర్మాలలో బాగా నిష్ఠ గల రాజుకు కూడా ఇలా చెప్పాలి — రాఘవా, సీత నిజంగా శుద్ధురాలని, పరమభక్తితో కూడినదని, ఎల్లప్పుడూ నీ హితం కోరేదని నీకు తెలుసు. వీరా, అపకీర్తికి భయపడిన నీవు జనుల ఎదుట నన్ను విడిచిపెట్టావు. నీకు ఏ నిందావచనం కలిగినా, ఏ అపవాదం పుట్టినా దానిని నేను కూడా తొలగించవలసినదే — నీవే నాకు పరమగతివి. ధర్మంలో బాగా నిష్ఠ గల రాజుకు ఇలా చెప్పాలి.’ సీత సందేశంలో నింద లేదు, ఆక్రోశం లేదు — తన శుద్ధిని గుర్తుచేయడం, రాముని అపవాదాన్ని తొలగించడంలో సహకారం మాత్రమే. ‘త్వం హి మే పరమా గతిః’ అనే మాట ఆమె చలించని నిష్ఠను ప్రకటిస్తుంది — విడువబడినా ఆమె రామునినే శరణుగా భావిస్తోంది. ఆమె రాముని భయానికి ‘అయశోభీరుణా’ (అపకీర్తికి భయపడిన) అని స్పష్టమైన పేరు పెడుతోంది — అందులో మృదువైన ఉపాలంభం కూడా ఉంది, కాని కరుణ ఎక్కువ. అత్తగార్లకు నమస్కారం మళ్ళీ ‘భేదం లేకుండా’ — కైకేయి కూడా ఇందులో చేరి ఉంది. ఈ భాగంలోని 11–14 శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు; వల్గేట్ పాఠంలో సీత సందేశం మరింత విస్తారంగా ఉంది. ‘యథాజ్ఞం కురు’ అనే మాటలో సీత లక్ష్మణుని సంకోచాన్ని తొలగిస్తోంది — నీవు రాజాజ్ఞను పాటించు, నాకోసం దుఃఖపడకు అని.
‘సోదరులతో ఎలా ప్రవర్తిస్తావో, అలాగే ఎల్లప్పుడూ పౌరులతో ప్రవర్తించు; ఇదే నీకు పరమధర్మం, దానివల్లనే సాటిలేని కీర్తి. రాజా, ధర్మబద్ధంగా పౌరజనులలో నీకు ఏది లభిస్తుందో అదే నీకు శ్రేయస్సు. నరశ్రేష్ఠా, నేను మాత్రం నా శరీరం గురించి శోకించను. రఘునందనా, పౌరుల అపవాదం లేకుండా ఉండేలాగే ప్రవర్తించు. స్త్రీకి భర్తే దైవం, భర్తే బంధువు, భర్తే గురువు. అందువల్ల ప్రాణాలనైనా ఒడ్డి భర్తకు ప్రియమైనది ప్రత్యేకంగా చేయాలి. ఇలా నా మాటగా రామునికి చెప్పాలి — ఇదే నా సందేశసారం. ఈ రోజు ఋతుకాలం దాటిన, గర్భవతినైన నన్ను చూసి వెళ్ళు.’ సీత రామునికి రాజధర్మాన్నే ఉపదేశిస్తోంది — ప్రజలను సోదరులలా పాలించమని. ఆమె తన దుఃఖాన్ని లెక్కచేయడం లేదు, రాముని కీర్తినే. ‘పతిర్హి దేవతా నార్యాః’ అనే శ్లోకం భారతీయ సంప్రదాయంలో పాతివ్రత్యానికి సూత్రంలా ప్రసిద్ధమైనది. చివరి మాట కరుణాత్మకమైనది — ‘గర్భవతినైన నన్ను చూసి వెళ్ళు’ — తాను రాముని సంతానాన్ని ధరించి ఉందని లక్ష్మణుడు సాక్షి కావాలి; ముందు అపవాదాన్ని తొలగించడంలో ఈ సాక్ష్యం ఉపయోగపడుతుంది. ఇలా సీత చెపుతోంది, లక్ష్మణుడు దీనచిత్తుడై వింటున్నాడు. ‘మమ సంగ్రహః’ అంటే సందేశసారం — సంక్షేపం. పదిహేడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, పద్దెనిమిదవ శ్లోకం, పందొమ్మిదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘అహం తు నానుశోచామి స్వశరీరం’ అనే మాటతో సీత ఆత్మత్యాగం వెల్లడవుతోంది.
సీత ఇలా మాట్లాడుతుండగా లక్ష్మణుడు తలతో నేలకు నమస్కరించి మాట్లాడలేకపోయాడు. అతడు ఆమెకు ప్రదక్షిణం చేసి, పెద్దగా ఏడుస్తూనే, ఒక క్షణం ఆలోచించి ఆమెతో ఇలా అన్నాడు — ‘శోభనాంగీ, నాతో ఏమి చెపుతావు? పాపం లేనిదానా, ఇంతకుముందు నేను నీ రూపాన్ని చూడలేదు, నీ పాదాలను మాత్రమే చూశాను. రాముడు లేని నిన్ను ఇక్కడ ఈ అడవిలో ఎలా చూడగలను?’ లక్ష్మణుని మాట అద్భుతమైనది — అతడు సీత ముఖాన్ని ఎప్పుడూ చూడలేదు, పాదాలను మాత్రమే చూశాడు; తల్లిలా పూజిస్తాడు. ఇలా చెప్పి ఆమెకు నమస్కరించి అతడు మళ్ళీ పడవ ఎక్కాడు. మళ్ళీ పడవ ఎక్కి పడవవానిని ప్రేరేపించాడు. శోకభారంతో నిండిన అతడు ఉత్తరపు ఒడ్డుకు చేరి, దుఃఖంతో మూఢుడైనవానిలా త్వరగా రథం ఎక్కాడు. అవతలి ఒడ్డున అనాథలా అటూ ఇటూ కదులుతున్న సీతను మాటిమాటికీ వెనుదిరిగి చూస్తూ లక్ష్మణుడు ఆ తరువాత వెళ్ళిపోయాడు. ‘ముహుర్ముహుః పరావృత్య’ (మాటిమాటికీ వెనుదిరిగి) అనే పదంతో వెళ్తున్నప్పుడు కూడా అతని మనసు సీతపైనే ఉందని తెలుస్తుంది. దూరంగా ఉన్న రథాన్నీ లక్ష్మణునీ మాటిమాటికీ చూస్తూ కలవరపడుతున్న సీతను శోకం ఆవరించింది. ఇరవై ఐదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. దృశ్యం రెండు వైపులది — ఒకవైపు లక్ష్మణుడు వెనుదిరిగి చూస్తూ వెళ్తున్నాడు, మరొకవైపు సీత దూరమవుతున్న రథాన్ని చూస్తోంది; మధ్యలో గంగ. 21–22 శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి.
చివరకు వంశస్థవృత్తంతో సర్గ ముగుస్తుంది — ‘దుఃఖభారంతో వంగిపోయిన, యశస్సు గల, కీర్తిని ధరించిన ఆ సతి, తన నాథుని చూడలేక, నెమళ్ళ కేకలతో మారుమోగుతున్న అడవిలో దుఃఖంలో మునిగి పెద్దగా ఏడ్చింది.’ కీర్తిని ధరించిన ఆమె ఇప్పుడు నాథుడు లేనిది; నెమళ్ళ కేకారవంతో నిండిన అడవిలో ఆమె రోదన కలిసిపోతోంది. ప్రకృతి శబ్దాలు కూడా ఆమె దుఃఖానికి తోడుగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తాయి. దుఃఖభారంతో వంగిపోయింది అనే రూపకం — దుఃఖం బరువైన భారం, ఆమె దానితో వంగిపోయింది. ఈ శ్లోకం ఈ సర్గలోని కరుణకు చరమబిందువు; దీని తరువాత వాల్మీకి రాకతో సాంత్వన ప్రారంభమవుతుంది. ‘యశస్వినీ’ అని ముద్రిత ప్రతిలో, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘తపస్వినీ’ అని ఉంది. లక్ష్మణుడు వెళ్ళిపోయాడు, రథం దూరమైంది, సీత గంగాతీరంలో ఒంటరిగా నిలిచి ఉంది — దృశ్యంలోని శూన్యత ఆమె హృదయంలోని శూన్యతను కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది. కవి ఇక్కడ మాటలు చేర్చడం లేదు, రోదనశబ్దాన్ని అడవిలోని నెమళ్ళ కేకలతో మాత్రమే కలుపుతున్నాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥