సర్గ
లంకాదహనం
మిగిలిన కార్యం గురించి హనుమంతుని ఆలోచన, ప్రహస్తాదుల గృహదహనం, విభీషణుని గృహాన్ని వదిలివేయడం, రావణభవనంలో అగ్నిని విడవడం, భవనాల పతనం, రాక్షసుల విలాపం, ‘కాలుడా, విష్ణువా’ అనే వితర్కం, దేవతల స్తుతి, సముద్రంలో తోకమంటను ఆర్పడం
కోరికలన్నీ నెరవేరగా పెరుగుతున్న ఉత్సాహంతో హనుమంతుడు లంకను చూస్తూ మిగిలిన కార్యం గురించి ఆలోచించాడు — ఇప్పుడు ఇక్కడ నేను చేయవలసినది ఇంకేమి మిగిలి ఉంది, దీనితో ఈ రాక్షసులకు మరింత సంతాపం కలగాలి? ప్రమదావనాన్ని ధ్వంసం చేశాను, ప్రముఖరాక్షసులను చంపాను, రావణుని సైన్యంలో ఒక భాగాన్ని నశింపజేశాను; ఇక దుర్గవినాశనమే మిగిలి ఉంది. దుర్గం నాశనమైతే సముద్రలంఘనం మొదలైన నా శ్రమ సుఖకరమూ సఫలమూ అవుతుంది; కొద్దిపాటి ప్రయత్నంతో ఈ కార్యంలో నా శ్రమ ఫలవంతమవుతుంది. నా తోకలో మండుతున్న ఈ హవ్యవాహనుడైన అగ్నిని ఈ ఉత్తమమైన ఇళ్ళతో తృప్తిపరచడం న్యాయం. హనుమంతుని ఆలోచన ఒక సైనికుని క్రమబద్ధమైన ఆలోచన — వనం, వీరులు, సేన, దుర్గం అనే క్రమంలో శత్రువు బలాన్ని క్షీణింపజేస్తాడు. అగ్నిని అతిథిలా భావించి ఇళ్ళతో అతనిని ‘తృప్తిపరచడం’ — ఇది కవి వినోదపూర్ణమైన ఉక్తి. రావణుడు అవమానించడానికి ఇచ్చిన అగ్నే అతని నగరాన్ని నాశనం చేయడానికి ప్రయోగించబడుతుంది — ఇదే సర్గలోని మూలవిపర్యాసం. ముందరి సర్గలో చూసిన మార్గాలు ఇప్పుడు ఉపయోగపడతాయి. రెండవ శ్లోకంలో ‘మరింత సంతాపం’ — ఇంతకుముందు వనభంగంతో, రాక్షసవధతో సంతాపం కలిగించాడు, ఇప్పుడు దానికంటే ఎక్కువ కలిగించాలి. నాలుగవ శ్లోకంలో ‘కొద్దిపాటి ప్రయత్నంతో’ — ఒక్క అగ్నితోనే దుర్గమంతా నశిస్తుంది, కాబట్టి ప్రయత్నం తక్కువ, ఫలం గొప్పది.
అప్పుడు మండుతున్న తోకతో మహాకపి మెరుపుతో కూడిన మేఘంలా లంకలోని భవనాల శిఖరాలపై సంచరించాడు. అతడు రాక్షసుల ఇంటింటినీ, ఉద్యానాలనూ, ప్రాసాదాలనూ భయం లేకుండా చూస్తూ సంచరించాడు. శ్వసనుడైన వాయువుతో సమానుడూ, బలవంతుడూ, మహావేగుడూ అయిన అతడు ప్రహస్తుని నివాసం మీదికి దూకి అక్కడ నిప్పు పెట్టి, తరువాత మహాపార్శ్వుని మరొక ఇంటి మీదికి ఎగిరాడు, అక్కడ కూడా వీర్యవంతుడైన హనుమంతుడు కాలాగ్నిజ్వాల వంటి అగ్నిని విడిచాడు. తరువాత మహాతేజస్వి అయిన మహాకపి వజ్రదంష్ట్రుని, శుకుని, బుద్ధిమంతుడైన సారణుని ఇళ్ళ మీదికి ఎగిరాడు. అలాగే ఆ వానరయూథపతి ఇంద్రజిత్తు ఇంటిని దహించాడు, తరువాత జంబుమాలి, సుమాలి భవనాలను దహించాడు. ఇక్కడ మొదట రావణుని ముఖ్యమంత్రులూ సేనాపతులూ లక్ష్యమవుతారు — ప్రహస్తుడు, మహాపార్శ్వుడు, వజ్రదంష్ట్రుడు; తరువాత గూఢచారులైన శుకసారణులు; తరువాత రాజకుమారుడు ఇంద్రజిత్తు. వీరి పేర్లు యుద్ధకాండలో మళ్ళీ వస్తాయి. హనుమంతుడు ‘భయం లేకుండా’ — అతడు భయం లేకుండా ఆడుకుంటున్నట్లు కార్యం చేస్తాడు. ‘మెరుపుతో కూడిన మేఘంలా’ అనే ఉపమ — తోకపు జ్వాల మెరుపు, హనుమంతుని దేహం మేఘం. హనుమంతుని బంధించిన ఇంద్రజిత్తు ఇంటిని దహించడం విశేషంగా సార్థకమైనది. ఏడవ శ్లోకంలో హనుమంతుని గమనం జాగ్రత్తతో కూడినది — అతడు యాదృచ్ఛికంగా కాక ఇంటింటినీ చూస్తూ సంచరిస్తాడు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘శ్వసనునితో సమానుడైన బలవంతుడు’ — అతడు వాయుపుత్రుడు, వేగంలో వాయువుతో సమానుడు. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘కాలాగ్నిజ్వాల వంటి’ అనేది అగ్ని భీకరత. పది, పదకొండు శ్లోకాలలో క్రమంగా మంత్రుల, గూఢచారుల, రాజకుమారుని ఇళ్ళు దహించబడ్డాయి. శుకసారణులు రావణుని గూఢచారులు; వారి ఇళ్ళ దహనం రావణుని గూఢచారవ్యవస్థ కూడా నశించిందని సూచిస్తుంది. ఇదంతా రావణుని బలానికి మూలచ్ఛేదం.
తరువాత రశ్మికేతువు, సూర్యశత్రువు, హ్రస్వకర్ణుడు, దంష్ట్రుడు, రాక్షసుడైన రోమశుడు, యుద్ధోన్మత్తుడు, మత్తుడు, ధ్వజగ్రీవుడు, ఘోరుడైన విద్యుజ్జిహ్వుడు, హస్తిముఖుడు, కరాళుడు, విశాలుడు, శోణితాక్షుడు, కుంభకర్ణుడు, మకరాక్షుడు, నరాంతకుడు, కుంభుడు, దురాత్ముడైన నికుంభుడు, యజ్ఞశత్రువు, బ్రహ్మశత్రువు — వీరి భవనాలను అతడు దహించాడు. మహాతేజస్వి అయిన ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు విభీషణుని ఇంటిని మాత్రం వదిలి, క్రమంగా ఒక్కొక్కటిగా దాటుతూ అన్ని ఇళ్ళనూ దహించాడు. ఆయా విలువైన భవనాలలో, సమృద్ధులైన రాక్షసుల ఇళ్ళలో ఉన్న సమృద్ధిని మహాయశస్వి అయిన కపికుంజరుడు దహించాడు. అందరి ఇళ్ళనూ దాటి శ్రీమంతుడూ వీర్యవంతుడూ అయిన అతడు రాక్షసేంద్రుడైన రావణుని నివాసాన్ని చేరాడు. రకరకాల రత్నాలతో అలంకరించిన, మేరుమందరపర్వతాల వంటి, రకరకాల మంగళద్రవ్యాలతో శోభించే ఆ ప్రధానభవనంలో తోకచివర నిలిచిన మండుతున్న అగ్నిని విడిచి, వీరుడు హనుమంతుడు యుగాంతమేఘంలా గర్జించాడు. పేర్ల దీర్ఘమైన జాబితా లంకలోని సమస్త వీరమండలాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. విభీషణుని ఇంటిని వదిలివేయడం విశేషంగా గమనించాలి — సభలో తన రక్షణ కోసం మాట్లాడిన ధర్మిష్ఠుడైన విభీషణుడు హనుమంతునికి తెలుసు; అందుకే అతని ఇంటిని దహించడు. దీనితో ముందు విభీషణుడు రాముని శరణు పొందడం కూడా సూచించబడింది. రావణుని ఇల్లు చివరలో — ముఖ్యశత్రువు, ముఖ్యలక్ష్యం. ‘యుగాంతమేఘం’ అనే ఉపమ ప్రళయఘోషను సూచిస్తుంది. పన్నెండవ శ్లోకం నుండి పదిహేనవ శ్లోకం వరకు నాలుగు శ్లోకాలలో పేర్లు మాత్రమే లెక్కించబడ్డాయి — ‘భవనం’ అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది, దానితో దహనక్రమం నిరంతరంగా సాగుతున్నట్లు వినిపిస్తుంది. వీటిలో కుంభకర్ణుని భవనం కూడా ఉంది, అప్పుడు అతడు నిద్రలో ఉన్నప్పటికీ. పదహారవ శ్లోకంలో ‘క్రమమాణః క్రమేణైవ’ అనే పదాల ఆవృత్తి — హనుమంతుని కార్యంలోని క్రమబద్ధత, ఉన్మాదం కాదు. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘ఋద్ధిమతామ్ ఋద్ధిమ్’ అనే యమకం — సంపన్నుల సంపదే దహించబడింది. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘శ్రీమంతుడు’ (లక్ష్మీవాన్) అనేది హనుమంతుని విశేషణం — అతడు స్వయంగా శోభతో కూడినవాడు. పంతొమ్మిదవ శ్లోకంలో రావణుని ఇంటి వర్ణన మేరుమందరాలతో సమానమైనది — అతిపెద్ద భవనం, అతిపెద్ద దహనం. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో హనుమంతుని గర్జన ప్రళయమేఘ గర్జనలా ఉంది, దానితో లంకావాసులు భయపడ్డారు. విభీషణుని ఇల్లు సురక్షితంగా నిలుస్తుంది — ధర్మానికి రక్షణ ధర్మంతోనే. ఇతర రాక్షసుల ఇళ్ళు దహించబడతాయి, ఎందుకంటే వారు రావణుని అధర్మంలో భాగస్వాములు. ఇలా దహనం కూడా వివేకపూర్ణమైనది — హనుమంతుడు దండనకు అర్హులైనవారికే దండన విధిస్తాడు. ఇంతకుముందు సీతను వెదకిన రావణుని భవనంలోకే ఇప్పుడు అగ్ని ప్రవేశిస్తుంది. ఇలా లంకలోని ప్రముఖ గృహయజమానులందరినీ దహనం తాకింది.
శ్వసనుడైన వాయువు తోడవ్వడంతో అతివేగమూ మహాబలమూ గల అగ్ని కాలాగ్నిలా మండింది, పెరిగింది. వాయువు మండుతున్న ఆ అగ్నిని ఆ ఇళ్ళలో తిప్పుతూ వ్యాపింపజేశాడు. బంగారు జాలరులు గల, ముత్యాలతో మణులతో చేసిన, రత్నాలు పొదిగిన ఆ పెద్ద భవనాలు కూలిపోయాయి. విమానాలు విరిగిన ఆ భవనాలు నేలమీద పడ్డాయి — పుణ్యం క్షీణించగానే సిద్ధుల భవనాలు ఆకాశం నుండి పడినట్లు. తమ తమ ఇళ్ళను కాపాడుకోవడానికి పరుగెత్తుతున్న, ఉత్సాహం భగ్నమైన, సిరి కోల్పోయిన రాక్షసుల తుముల శబ్దం పుట్టింది — ‘నిజంగా ఈ అగ్నే కపిరూపంలో వచ్చాడు, అయ్యో!’ అని. చనుబాలు తాగే పిల్లలను ఎత్తుకున్న స్త్రీలు ఏడుస్తూ ఒక్కసారిగా పడిపోయారు. కొందరు అవయవాలను అగ్ని చుట్టుముట్టగా, జుట్టు విరబోసుకుని మేడల నుండి పడుతూ మేఘాల నుండి పడే మెరుపుల్లా ప్రకాశించారు. భవనాల నుండి కరిగి ప్రవహిస్తున్న వజ్రాలూ పగడాలూ వైడూర్యాలూ ముత్యాలూ వెండీ కలిసిపోయిన చిత్రమైన ధాతువులను హనుమంతుడు చూశాడు. అగ్ని కట్టెలతో, గడ్డితో తృప్తిపడనట్లు, హనుమంతుడు రాక్షసేంద్రుల వధతో ఏమాత్రం తృప్తిపడలేదు; హనుమంతుడు చంపిన రాక్షసులను మోయడంతో భూమి కూడా తృప్తిపడలేదు. వాయువూ అగ్నీ కలవడం హనుమంతుని తండ్రి చేసే సహాయం — కుమారుని కార్యంలో తండ్రి సహాయపడతాడు. పుణ్యం క్షీణించగానే సిద్ధులు పడిపోవడం అనే ఉపమ రాక్షసుల పుణ్యం కూడా క్షీణించిందని సూచిస్తుంది. స్త్రీల పతనపు వర్ణన కరుణాభరితం; కవి శత్రుపక్షపు దుఃఖాన్ని కూడా ఉపేక్షించడు. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో వాయువు తోడు — హనుమంతుని బలం తండ్రి ఆశీర్వాదంతో పెరిగినట్లు, అగ్ని వాయువుతో పెరుగుతుంది. ఇరవై రెండు, ఇరవై మూడు శ్లోకాలలో భవనాల వైభవం — బంగారు జాలరులు, ముత్యాలు, మణులు, రత్నాలు — అదంతా నేలకూలుతుంది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో సిద్ధుల విమానాల ఉపమ — స్వర్గసుఖం కూడా పుణ్యక్షయంతో నశిస్తుంది; రాక్షసుల ఐశ్వర్యం కూడా పాపంతో నశించింది. ఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో రాక్షసులే ‘అగ్ని కపిరూపంలో వచ్చాడు’ అంటారు — వారు హనుమంతుని సాక్షాత్తు అగ్నిగా భావిస్తారు. ఇరవై ఏడు, ఇరవై ఎనిమిది శ్లోకాలలో కరిగిన ధాతువులు — లంక సంపద ద్రవించి ప్రవహిస్తుంది. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో భూమి కూడా మృతులను మోయడంతో తృప్తిపడదు — అతిశయోక్తి. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో స్త్రీల పతనపు కరుణాభరితమైన చిత్రం — పిల్లలను ఎత్తుకుని, జుట్టు విరబోసుకుని, జ్వాలలతో చుట్టుముట్టబడి. కవి యుద్ధపు భీకరతను దాచడు. వారి పతనం మెరుపుల్లాంటిదనే ఉపమ — సౌందర్యమూ మృత్యువూ ఒకచోట. ఇలా హనుమంతుని కార్యం వీరరసప్రధానమైనది, కానీ అందులో కరుణరసం కూడా మిళితమై ఉంది. రాక్షసుల పరుగు, రోదన, పతనం మూడు చిత్రాలతో వర్ణించబడ్డాయి.
రుద్రుడు త్రిపురాన్ని దహించినట్లు, వేగవంతుడూ మహాత్ముడూ అయిన వానరుడు హనుమంతుడు ఆ లంకాపురాన్ని దహించాడు. అప్పుడు లంకాపురం ఉన్న పర్వతశిఖరం మీద భయంకరపరాక్రమం గల అగ్ని లేచింది; హనుమంతుడు అంటించిన అది మండుతూ శిఖామండలాన్ని, జ్వాలామండలాన్ని విస్తరించి పెరిగింది. యుగాంతకాలాగ్నితో సమానమైన రూపం గల, వాయువుతో కూడిన అగ్ని ఆకాశాన్ని తాకుతూ పెరిగింది; దాని కిరణాలు పొగలేనివి, అది భవనాలను పట్టుకుని ఉంది, రాక్షసుల శరీరాలనే నెయ్యితో దాని జ్వాల ఆహుతి పొందింది. కోటిసూర్యుల వంటి మహాతేజస్సు గల ఆ మహాగ్ని లంకనంతటినీ చుట్టుముట్టి నిలిచి, పిడుగులలాంటి అనేక శబ్దాలతో బ్రహ్మాండాన్ని బద్దలు చేస్తున్నట్లు ప్రకాశించింది. అక్కడ ఆకాశం వరకు పెరిగిన, కఠినమైన కాంతి గల, మోదుగపువ్వు వంటి శిఖ గల అగ్నీ, ఆరిపోతున్న పొగతో నిండిన, నల్లకలువల వంటి పొగవరుసలూ మేఘాల్లా ప్రకాశించాయి. అప్పుడు ఎంతోమంది రాక్షసులు కూడి, ప్రాణిసమూహాలతో, ఇళ్ళతో, చెట్లతో సహా కాలిపోయిన పురాన్ని చూసి ఇలా అన్నారు — ఇతడు వజ్రధారి మహేంద్రుడా, యముడా, వరుణుడా, అనిలుడా, రుద్రుని అగ్నా, సూర్యుడా, కుబేరుడా, చంద్రుడా? ఇతడు వానరుడు కాడు, స్వయంగా కాలుడే. సర్వపితామహుడైన చతుర్ముఖ బ్రహ్మ ప్రకోపమే వానరరూపం ధరించి రాక్షససంహారం కోసం వచ్చిందా? లేక విష్ణువు అచింత్యమైన, అవ్యక్తమైన, అనంతమైన, అద్వితీయమైన పరమతేజస్సు తన మాయతో కపిరూపం ధరించి వచ్చిందా? ఈ తొమ్మిది శ్లోకాలూ చాలావరకు దీర్ఘవృత్తాలు; అగ్ని భీకరత వాటిలో ఉన్నతస్వరంతో వర్ణించబడుతుంది. రాక్షసులు కూడా హనుమంతుని దివ్యత్వాన్ని అంగీకరిస్తారు — ఇదే అతని కార్యపు పరమప్రభావం. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో రుద్రుని త్రిపురదహనం ఉపమ — శివుడు అసురుల మూడు పురాలను ఒక్క బాణంతో దహించినట్లు, హనుమంతుడు ఒక్క తోకతో లంకను. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకం నుండి ముప్పై నాలుగవ శ్లోకం వరకు అగ్ని వర్ణన — పర్వతశిఖరం మీద లేవడం, ఆకాశాన్ని తాకడం, కోటిసూర్యుల కాంతి, మోదుగపువ్వు రంగు, నల్లని పొగ. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో దేవతల జాబితా — ఇంద్రుడు, యముడు, వరుణుడు, వాయువు, రుద్రుడు, అగ్ని, సూర్యుడు, కుబేరుడు, చంద్రుడు; అందరూ లోకపాలకులే. ముప్పై ఆరు, ముప్పై ఏడు శ్లోకాలలో బ్రహ్మా విష్ణువూ — త్రిమూర్తులు కూడా స్మరించబడతారు. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో ‘రక్షఃశరీరాజ్యసమర్పితార్చిః’ అనే రూపకం — లంక యజ్ఞకుండం, రాక్షసులు ఆహుతులు, అగ్ని హోత. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో రాక్షసులు కాలిన పురాన్ని చూసి ఇలా వితర్కిస్తారు. వారి వితర్కం హనుమంతుని యథార్థస్వరూపాన్ని తాకుతుంది — అతడు వాయుపుత్రుడు, రుద్రాంశ, విష్ణువు దూత. ‘ఇతడు వానరుడు కాడు, స్వయంగా కాలుడే’ అనే మాట అందరి అనుభవాన్ని సంక్షేపిస్తుంది. ఇలా శత్రువులు కూడా భయంతోనైనా అతని మహిమను అంగీకరిస్తారు. రాక్షసుల వితర్కంలో భయమూ భక్తీ కలిసి ఉన్నాయి — వారు శత్రువును దైవశక్తిగా భావిస్తారు. అగ్ని వర్ణనలో కవి అన్ని ఇంద్రియానుభవాలనూ కలుపుతాడు.
అప్పుడు ఒక్కసారిగా దహించబడిన లంక — రాక్షసులతో, గుర్రాలతో, రథాలతో, ఏనుగులతో, పక్షిసమూహాలతో, మృగాలతో, చెట్లతో సహా — దీనురాలై తుములంగా, బిగ్గరగా రోదించింది. ‘హా తండ్రీ, హా కుమారా, హా ప్రియా, హా మిత్రమా, హా ప్రాణనాథా, మహాపుణ్యమంతా నశించింది’ అని రకరకాలుగా అంటున్న రాక్షసులు మిక్కిలి ఘోరమైన, భయంకరమైన శబ్దం చేశారు. అగ్నిజ్వాలలతో చుట్టుముట్టబడిన, ప్రముఖవీరులు హతులైన, యోధులు పారిపోయిన, హనుమంతుని క్రోధబలంతో అణగద్రొక్కబడిన ఆ లంక శాపానికి గురైనదానిలా అయింది. మహామనస్కుడైన హనుమంతుడు కలవరపడుతున్న, భయంతో విషాదంతో ఉన్న రాక్షసులు గల, బాగా మండుతున్న జ్వాలల అగ్నితో గుర్తుపడిన లంకను, స్వయంభువైన బ్రహ్మ రోషానికి గురైన భూమిలా చూశాడు. చెట్లూ రత్నాలతో నిండిన వనాన్ని ధ్వంసం చేసి, యుద్ధంలో గొప్ప రాక్షసులను చంపి, ఇళ్ళనే రత్నమాలగా ధరించిన పురాన్ని దహించి, పవనాత్మజుడైన కపి హనుమంతుడు నిలిచాడు. లంక మానవస్త్రీలా రోదిస్తుంది — కవి నగరానికి ప్రాణం పోస్తాడు. విలాపంలోని మాటలన్నీ కుటుంబానికి సంబంధించినవే — తండ్రి, కుమారుడు, భర్త, మిత్రుడు. ‘నిలిచాడు’ అనే పదం కార్యం ముగిసిందని, హనుమంతుడు విశ్రాంతిలో ఉన్నాడని సూచిస్తుంది. నలభై ఒకటవ శ్లోకంలో లంక శాపానికి గురైనదానిలా — ఋషుల శాపంతో నశించిన నగరంలా నిర్జీవంగా ఉంది. నలభై రెండవ శ్లోకంలో భూమి ఉపమ — ప్రళయంలో బ్రహ్మ కోపంతో భూమి నశించినట్లు. నలభై మూడవ శ్లోకంలో మూడు కార్యాలు సంగ్రహించబడ్డాయి — వనభంగం, రాక్షసవధ, పురదహనం. నలభయ్యవ శ్లోకంలో విలాపపు మాటలు స్వజనుల నాశనాన్ని సూచిస్తాయి.
ఆ మహాత్ముడు ఎంతోమంది రాక్షసులను చంపి, అనేక వృక్షాలు గల వనాన్ని ధ్వంసం చేసి, రాక్షసభవనాలలో అగ్నిని విడిచి మనస్సుతో రాముని చేరాడు — శ్రీరాముని స్మరించాడు. అప్పుడు వానరవీరులలో ముఖ్యుడూ, మహాబలుడూ, వాయువుతో సమానమైన వేగం గలవాడూ, మహాబుద్ధిమంతుడూ, శ్రేష్ఠుడూ అయిన వాయుసుతుని దేవగణాలన్నీ స్తుతించాయి. దేవతలూ, మునిశ్రేష్ఠులూ, గంధర్వులూ, విద్యాధరులూ, పన్నగులూ, సమస్త మహాభూతాలూ అక్కడ సాటిలేని పరమప్రీతిని పొందారు. వనాన్ని ధ్వంసం చేసి, యుద్ధంలో రాక్షసులను చంపి, భయంకరమైన లంకాపురిని దహించి మహాతేజస్వి అయిన మహాకపి ప్రకాశించాడు. చిత్రమైన ఉత్తమభవన శిఖరాగ్రం మీద నిలిచిన ఆ వానరరాజసింహుడు మండుతున్న తోక చేసిన జ్వాలామాలతో, కిరణమాలి అయిన సూర్యునిలా ప్రకాశించాడు. లంకనంతటినీ పీడించి, వానరశ్రేష్ఠుడైన మహాకపి అప్పుడు సముద్రంలో తోకమంటను ఆర్పివేశాడు. కాలిపోయిన లంకను చూసి దేవతలూ గంధర్వులూ సిద్ధులూ పరమర్షులూ పరమవిస్మయం పొందారు. వానరశ్రేష్ఠుడైన ఆ మహాకపి హనుమంతుని చూసి, ఇతడు కాలాగ్ని అని తలచి సమస్తప్రాణులూ భయపడ్డాయి. కార్యం ముగిసిన తరువాత హనుమంతునికి మొదట గుర్తుకు వచ్చేది రాముడే — ఇది భక్తుని రీతి. దేవతలు రాక్షసుల చేత పీడించబడ్డారు; అందుకే లంకాదహనంలో వారి సంతోషం. సముద్రంలో అగ్నిని ఆర్పడం కార్యం ముగిసిందని సూచిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో హనుమంతుని మనస్సులో సీత గురించిన చింత పుడుతుంది — ఆమె కూడా కాలిపోయిందేమో అని. నలభై నాలుగవ శ్లోకం నలభై మూడవ శ్లోకపు భావాన్నే మళ్ళీ చెబుతుంది — ముఖ్యమైన సంఘటనను రెండుసార్లు చెప్పడం కవి శైలిలో సామాన్యమే. నలభై ఐదు, నలభై ఆరు శ్లోకాలలో సకల బ్రహ్మాండమూ హనుమంతుని స్తుతిస్తుంది — దేవతలు, మునులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు, నాగులు. నలభై ఏడు, నలభై ఎనిమిది శ్లోకాలలో హనుమంతుని శోభ సూర్యుని వంటిది; ‘అర్చిమాలి’ అనే పదం ముందరి సర్గ చివరి శ్లోకంలో కూడా ఉంది. నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో సముద్రంలో అగ్నిని ఆర్పడం. యాభై, యాభై ఒకటవ శ్లోకాలలో అందరూ విస్మయపడ్డారు, భయపడ్డారు కూడా. రావణుని దర్పం భగ్నమైనందున హనుమంతుని కార్యంతో దేవతలందరూ సంతుష్టులయ్యారు. కానీ సమస్తప్రాణులూ అతనిని ‘కాలాగ్ని’ అని భావించి భయపడ్డాయి — గొప్ప కార్యానికి రెండు విధాల ప్రభావం, సజ్జనులకు ఆనందం, దుర్జనులకు భయం. ఈ సర్గ సుందరకాండ పరాక్రమానికి శిఖరం. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో ఉంది, ముందరి సర్గ చివరి శ్లోకంలోని ఉపమనే కలిగి ఉంది — అగ్నిజ్వాలామాలా, సూర్యకిరణమాలా. ఇంతకుముందు హనుమంతుడు దాటిన సముద్రమే అగ్ని శమించే స్థానం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥