సర్గ
తోకకు నిప్పంటించడం, సీత అగ్నిని ప్రార్థించడం
రావణుని ఆజ్ఞ — తోకకు నిప్పంటించండి, బట్టలు చుట్టడం, హనుమంతుని ఆలోచన, నగరంలో ఊరేగించడం, రాక్షసస్త్రీలు చెప్పిన వార్త, సీత అగ్నిదేవునికి ప్రార్థన, చల్లబడిన అగ్ని, బంధవిముక్తి, పరిఘతో రక్షకుల వధ
మహాత్ముడైన తమ్ముడు విభీషణుని దేశకాలాలకు హితమైన మాట విని దశగ్రీవుడు ఇలా సమాధానం చెప్పాడు — విభీషణా, నీవు సరిగ్గా చెప్పావు; దూతవధ శాస్త్రాలలో నిందించబడింది. కానీ ఇతనికి తప్పకుండా వేరొక నిగ్రహం, దండన విధించాలి. కపులకు తోక ఇష్టమైన ఆభరణం; కాబట్టి ఇతని తోకకు వెంటనే నిప్పంటించండి, కాలిన ఆ తోకతోనే ఇతడు వెళ్ళిపోవాలి. అప్పుడు ఇతని మిత్రులూ, జ్ఞాతులూ, బంధువులూ, ఆప్తులూ అందరూ అవయవం వికృతమై కృశించిన, దీనుడైన ఇతనిని చూడాలి. తరువాత రాక్షసేంద్రుడు ఆజ్ఞాపించాడు — మండుతున్న తోకతో ఇతనిని రాక్షసులు కూడళ్ళతో సహా పురమంతా ఊరేగించాలి. రావణుడు విభీషణుని తర్కాన్ని అంగీకరిస్తాడు, కానీ అతని ఉద్దేశం అవమానమే. విభీషణుడు చెప్పిన దూతదండనలలో ‘అవయవ వైరూప్యం’ ఇక్కడ తోకను కాల్చడం రూపంలో ప్రయోగించబడుతుంది. రావణుని దృష్టిలో తోక వానరుని గర్వానికి గుర్తు; దానిని కాల్చడం పరమ అవమానం. ‘ఊరేగించాలి’ అనే ఆజ్ఞలో రావణుని దంభం కనిపిస్తుంది — అతడు నగరమంతటినీ శత్రువు అవమానానికి సాక్షిగా చేయాలనుకుంటాడు. కానీ దీనితోనే హనుమంతునికి లంకను చూసే అవకాశం సులభమవుతుంది — ఇది కవి సూక్ష్మమైన వ్యంగ్యం. రెండవ శ్లోకంలో ముద్రితప్రతిలో ‘వధాయాన్యః’ అనే పాఠం ఉంది; హిందీ వ్యాఖ్య ‘వధ కాకుండా వేరొక దండన’ అని అర్థం ఇస్తుంది. రావణుడు తమ్ముని మాటను ‘సరైనది’ అని అంగీకరిస్తాడు, కానీ దండన స్వరూపాన్ని తానే నిర్ణయిస్తాడు. ఇలా విభీషణుని ఉపదేశం సగమే సఫలమైంది.
ప్రభువు ఆదేశం విని కోపంతో కఠినులైన రాక్షసులు అతని తోకను పాత నూలుబట్టలతో చుట్టారు. అడవుల్లో ఎండిన కట్టెలు దొరికి అగ్ని పెరిగినట్లు, తోకను చుడుతుండగా మహాకపి హనుమంతుడు పెరిగాడు — అతని శరీరం పెద్దదయింది. తరువాత రాక్షసులు తోకను నూనెతో తడిపి దానికి నిప్పంటించారు. అప్పుడు రోషంతో, అసహనంతో నిండిన మనస్సుతో, బాలసూర్యునిలాంటి ముఖంతో హనుమంతుడు మండుతున్న తోకతో ఆ రాక్షసులను కొట్టాడు. అప్పుడు క్రూరులైన రాక్షసులు మళ్ళీ కూడి ఆ వానరశ్రేష్ఠుని గట్టిగా బంధించారు. అది చూసి స్త్రీలూ బాలలూ వృద్ధులతో సహా నిశాచరులు సంతోషించారు. బంధించబడిన వీరుడు హనుమంతుడు ఆ సమయానికి తగిన ఆలోచన చేశాడు. హనుమంతుని శరీరం పెరగడం అగ్ని ఉపమతో వర్ణించబడింది — కట్టెలతో అగ్నిలాగా, అవమానంతో అతని తేజస్సు పెరుగుతుంది. రాక్షసుల సంతోషం క్షణికమైనది; వారి హర్షమే త్వరలో వారి వినాశానికి కారణమవుతుంది. ఏడవ శ్లోకంలో ముద్రితప్రతిలో ‘హుతాశనమ్’ అని ద్వితీయావిభక్తి కనిపిస్తుంది; అర్థం మాత్రం అగ్నిలా పెరగడమే. రాక్షసులు పాతబట్టలనూ నూనెనూ వాడతారు — ఇవే లంకాదహనానికి సాధనాలవుతాయి. హనుమంతుడు మొదట ప్రతిక్రియ చేస్తాడు — తోకతో కొట్టడం — కానీ మళ్ళీ బంధనాన్ని అంగీకరిస్తాడు. తొమ్మిది, పది శ్లోకాలలో వాక్యం కలిసి ఉంది — ‘బంధించబడిన’ అనే పదం పదవ శ్లోకంలో వస్తుంది.
హనుమంతుడు ఇలా ఆలోచించాడు — బంధించబడినా ఈ రాక్షసులు నన్నేమీ చేయలేరు; పాశాలను తెంచుకుని పైకి ఎగిరి వీరిని మళ్ళీ చంపగలను. నేను ప్రభువు హితం కోసం ఆయన ఆజ్ఞతో సంచరిస్తున్నాను; ఈ దురాత్ములు నన్ను బంధిస్తే, నేను చేసినదానికి ప్రతీకారం ఇంకా పూర్తి కాలేదన్నమాట. యుద్ధంలో నేను ఒక్కడినే రాక్షసులందరికీ చాలు; కానీ రాముని ప్రీతి కోసం ఇలాంటి బంధనాన్ని సహిస్తాను. దీనితో లంకలో నాకు మళ్ళీ సంచరించే అవకాశం కలుగుతుంది; రాత్రిపూట దుర్గనిర్మాణ విధానాన్ని నేను సరిగ్గా చూడలేదు. రాత్రి గడిచి తెల్లవారిన తరువాత నేను లంకను తప్పకుండా చూడాలి. వారు నన్ను మళ్ళీ మళ్ళీ బంధించనీ, తోకకు నిప్పంటించి బాధ పెట్టనీ; నా మనస్సుకు అలసట లేదు. ఇక్కడ హనుమంతుని ధీరత్వమూ బుద్ధిమత్తా ప్రకటమవుతాయి — అవమానాన్ని అతడు అవకాశంగా మార్చుకుంటాడు. యుద్ధానికి దుర్గాన్ని పగటిపూట చూడటం అవసరం; అందుకే అతడు బంధనాన్ని ఇష్టపూర్వకంగా సహిస్తాడు. ‘రాముని ప్రీతి కోసం’ అనే మాట అతని అన్ని కార్యాలకూ మూలం. క్రోధం ఉంది, కానీ అది ప్రభువు కార్యానికి లోబడి ఉంది. పన్నెండవ శ్లోకంలో అతడు రాక్షసుల అన్యాయాన్ని గుర్తుచేసుకుంటాడు — ప్రభువు కార్యం కోసం సంచరించే దూతను బంధిస్తున్నారని. పదిహేను, పదహారు శ్లోకాలలో వాక్యం కలిసి ఉంది — ‘రాక్షసులు బాధ పెడుతున్నారు’ అనేది పదహారవ శ్లోకపు ఆరంభం. అతని మనస్సులోని అలసటలేనితనమే తరువాతి సాహసానికి ఆధారం.
అప్పుడు క్రూరకర్ములైన రాక్షసులు తన ఆకారాన్ని దాచుకున్న, సత్త్వవంతుడైన మహాకపిని, ఆ కపికుంజరుని పట్టుకుని సంతోషంగా వెళ్ళారు. శంఖభేరీ నాదాలతో అతని పనులను చాటుతూ వారు అతనిని ఆ పురంలో తిప్పారు. శత్రుదమనుడైన హనుమంతుడు రాక్షసులు వెంటరాగా సుఖంగా నడిచాడు. రాక్షసుల ఆ మహాపురంలో సంచరిస్తూ అతడు విచిత్రమైన విమానాలను చూశాడు; ప్రాకారాలతో చుట్టుముట్టిన భూభాగాలనూ, చక్కగా విభజించిన కూడళ్ళనూ, ఇళ్ళ వరుసలతో కిక్కిరిసిన వీధులనూ, నాలుగురోడ్ల కూడళ్ళనూ, వీధులూ ఉపవీధులనూ, ఇళ్ళ మధ్య దారులనూ చూశాడు. కూడళ్ళలో, చౌరస్తాలలో, రాజమార్గాలలో రాక్షసులందరూ అతనిని ‘గూఢచారి’ అని చాటారు. అక్కడక్కడ స్త్రీలూ బాలలూ వృద్ధులూ కుతూహలంతో బయటికి వచ్చారు. ‘సుఖంగా నడిచాడు’ అనే మాట హనుమంతుని నిర్భయత్వాన్ని చూపుతుంది — బంధించబడినా అతడు ఉత్సవంలో నడిచినట్లు నడుస్తాడు. రాక్షసులు అతనిని గూఢచారి అని చాటుతారు, కానీ నిజానికి వారే అతనికి లంకలోనిదంతా చూపిస్తున్నారు — గూఢచారి పనిని వారే సాధిస్తున్నారు. కవి లంక మార్గాలను విస్తారంగా లెక్కిస్తాడు, ఎందుకంటే ఈ జ్ఞానం తరువాతి దహనంలో హనుమంతునికి ఉపయోగపడుతుంది. ‘ఆకారాన్ని దాచుకున్న’ అనే పదం అతడు తన ఆకారాన్నీ బలాన్నీ దాచుకున్నాడని సూచిస్తుంది. పదహారు, పదిహేడు శ్లోకాలలో రాక్షసుల సంతోషం ఉత్సవంలా వర్ణించబడింది — విజయోత్సవంలోలాగా శంఖాలూ భేరీలూ మ్రోగుతాయి. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో రాక్షసులు ‘క్రూరకర్ములు’ అనే విశేషణంతో, హనుమంతుడు ‘శత్రుదమనుడు’ అనే విశేషణంతో నిర్దేశించబడతారు — ఒకరు అత్యాచారులు, మరొకడు వీరుడు. పంతొమ్మిది, ఇరవై, ఇరవై ఒకటవ శ్లోకాలలో లంక నగరరచన — విమానాలు, కూడళ్ళు, వీధులు, ఉపవీధులు, ఇళ్ళ మధ్య దారులు — ఇదంతా దుర్గపు అంతఃస్వరూపం, దీనిని హనుమంతుడు రాత్రిపూట సరిగ్గా చూడలేదు. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో స్త్రీబాలవృద్ధుల కుతూహలం నగరపు జనజీవనాన్ని చూపుతుంది. ఇలా హనుమంతుని కోరిక నెరవేరుతుంది — అతడు పగటిపూట లంకను చూస్తాడు. రాక్షసులు ‘గూఢచారి’ అని చాటడం కూడా సత్యమే — అతడు నిజంగా రాముని చారుడు.
తోకకు నిప్పంటించబడిన హనుమంతుని చూడటానికి ఎంతోమంది వచ్చారు. హనుమంతుని తోక చివర మండుతుండగా వికృతమైన కళ్ళ రాక్షసస్త్రీలు సీత దగ్గరకు వెళ్ళి ఆ అప్రియవార్తను చెప్పారు — సీతా, నీవు మాట్లాడిన ఆ రాగిరంగు ముఖం గల కపిని, మండుతున్న తోకతో నగరంలో ఊరేగిస్తున్నారు. తన అపహరణతో సమానమైన ఆ క్రూరమైన మాట విని శోకంతో తపించిన వైదేహి మనస్సుతో అగ్నిదేవుని శరణు వేడింది. అప్పుడు విశాలాక్షి అయిన ఆమె శుచిగా నిలిచి, మహాకపి మంగళాన్ని కోరుతూ హవ్యవాహనుడైన అగ్నిని ఉపాసించింది — నేను పతిసేవ చేసి ఉంటే, నేను తపస్సు ఆచరించి ఉంటే, నాకు ఏకపత్నీత్వం ఉంటే, ఓ అగ్నీ, హనుమంతునికి చల్లగా ఉండు. బుద్ధిమంతుడైన రామునికి నాపై కొంచెమైనా దయ ఉంటే, లేక నాకు ఇంకా భాగ్యం మిగిలి ఉంటే, చల్లగా ఉండు. ధర్మాత్ముడైన రాముడు నన్ను సదాచారసంపన్నగా, తనను కలవాలని తపిస్తున్నదానిగా తెలుసుకుంటే, చల్లగా ఉండు. సత్యప్రతిజ్ఞుడైన ఆర్యుడు సుగ్రీవుడు నన్ను ఈ దుఃఖసాగరం నుండి దాటిస్తే, హనుమంతునికి చల్లగా ఉండు. సీత ప్రార్థన సత్యక్రియ రూపమైనది — తన సత్యాచరణ బలంతో ఆమె అగ్నిని ఆదేశిస్తుంది. ‘హనుమంతునికి చల్లగా ఉండు’ అనే ధ్రువపదం నాలుగుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది. ఇరవై ఏడవ శ్లోకం మూడు పాదాలది — ప్రార్థన ఆరంభం, ముందరి అర్ధభాగంలోని ఉపక్రమం కలిసి ఒకే శ్లోకం. సీత తన దుఃఖాన్ని మరచి హనుమంతుని రక్షణ కోసం వేడుకుంటుంది — ఇది ఆమె కరుణ. ఇరవై మూడు, ఇరవై నాలుగు శ్లోకాలలో రాక్షసస్త్రీలు సీతను దుఃఖపెట్టడానికే వార్త చెబుతారు; వారు హనుమంతుని ‘రాగిముఖపు కపి’ అని అవమానంగా అంటారు. ఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో సీత ఆ వార్తను ‘తన అపహరణతో సమానమైనది’గా అనుభవిస్తుంది — హనుమంతుని దుఃఖం ఆమెకు తన దుఃఖంలా. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘మంగళాభిముఖి’ — ఆమె తన మంగళాన్ని కాదు, హనుమంతుని మంగళాన్ని కోరుతుంది. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో రాముని దయా, తన మిగిలిన భాగ్యమూ హేతువులుగా చెప్పబడ్డాయి; ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో తన నడవడి; ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో సుగ్రీవుని సత్యప్రతిజ్ఞ. ఇలా నాలుగు శ్లోకాలలో పతివ్రత సత్యబలం ప్రకటమవుతుంది. అగ్ని పావనత్వమూ సీత శుద్ధీ ఇక్కడ పరస్పరం సంబంధించి ఉన్నాయి — యుద్ధకాండలోని అగ్నిపరీక్షకు పూర్వాభాసంలా.
అప్పుడు వాడి జ్వాలలు గల అగ్ని కూడా నెమ్మదిగా, ప్రదక్షిణంగా తిరిగే శిఖతో, లేడికూనలాంటి కన్నుల సీత కోసం కపికి శుభం చెబుతున్నట్లుగా మండింది. హనుమంతుని తండ్రి అయిన వాయువు కూడా తోకమంటతో కూడి ఉన్నా, మంచుగాలిలా చల్లగా, దేవికి స్వస్థత కలిగిస్తూ వీచాడు. తోక కాలుతుండగా వానరుడు ఇలా ఆలోచించాడు — ఈ అగ్ని అంతటా మండుతోంది, కానీ నన్నెందుకు కాల్చడం లేదు? పెద్ద జ్వాలలతో కనిపిస్తోంది, కానీ నాకు బాధ కలిగించడం లేదు; తోక చివర మంచు కురిసినట్లు నిలిచి ఉంది. లేదా ఇది స్పష్టమే — నేను సముద్రం దాటుతుండగా రాముని ప్రభావంవల్ల నదులకు పతి అయిన సముద్రంలో ఆశ్చర్యకరంగా పర్వతం కనిపించినట్లు, ఇక్కడ కూడా. రాముని కోసం సముద్రానికీ బుద్ధిమంతుడైన మైనాకునికీ అంతటి ఆదరం ఉంటే, అగ్ని ఏమి చేయదు? సీత దయవల్లా, రాఘవుని తేజస్సువల్లా, నా తండ్రి వాయువు స్నేహంవల్లా అగ్ని నన్ను కాల్చడం లేదు. అగ్ని శిఖ ప్రదక్షిణంగా తిరగడం శుభలక్షణం. హనుమంతుడు మైనాకుని స్మరణతో కారణాన్ని నిశ్చయిస్తాడు — ప్రకృతే రామకార్యంలో సహాయం చేస్తుంది. సీత ప్రార్థన అతనికి తెలియదు, అయినా ఆమె దయనే మొదటి కారణంగా లెక్కిస్తాడు. మూడు హేతువులు — సీత కరుణ, రాముని తేజస్సు, తండ్రి మైత్రి. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో అగ్ని సీత ప్రార్థనను స్వీకరించినట్లుంది — ‘కపికి శుభం చెబుతున్నట్లు’. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో వాయువు కూడా కుమారుని రక్షణలో సహాయపడతాడు. ముప్పై మూడు, ముప్పై నాలుగు శ్లోకాలలో హనుమంతుని ఆశ్చర్యం సహజమైనది — జ్వాల కనిపిస్తుంది, దాహం అనుభవానికి రాదు. ముప్పై ఐదు, ముప్పై ఆరు శ్లోకాలలో అతడు పూర్వానుభవంతో తర్కిస్తాడు — మైనాకుడు రామకార్యం కోసం సముద్రం నుండి పైకి లేచాడు, కాబట్టి అగ్ని కూడా రామకార్యంలో సహాయపడవచ్చు. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో మూడు హేతువులూ సంగ్రహించబడ్డాయి. సీత ప్రార్థనే ముఖ్యకారణమని కవి పాఠకునికి స్పష్టం చేస్తాడు, హనుమంతుడు మాత్రం అది తెలియకపోయినా సీత దయనే మొదట స్మరిస్తాడు — ఇది అతని భక్తిలోని సూక్ష్మత.
ఆ కపికుంజరుడు క్షణకాలం మళ్ళీ ఆలోచించాడు — నాలాంటివానికి ఇక్కడ నీచరాక్షసుల చేత బంధనం ఎలా తగును? నాకు పరాక్రమం ఉండగా దీనికి ప్రతీకారం చేయాలి. అప్పుడు వేగశాలి అయిన మహాకపి ఆ పాశాలను తెంచుకుని వేగంగా పైకి ఎగిరాడు, గర్జించాడు. తరువాత శ్రీమంతుడైన అనిలాత్మజుడు పర్వతశిఖరంలా ఎత్తైన, రాక్షసుల రద్దీ పలచబడిన పురద్వారాన్ని చేరాడు. పర్వతంలా అయిన అతడు క్షణంలో మళ్ళీ మిక్కిలి చిన్నగా మారి బంధనాలను జారవిడిచాడు; విముక్తుడైన శ్రీమంతుడు మళ్ళీ పర్వతంలా అయ్యాడు. చూస్తుండగా అతడు తోరణాన్ని ఆనుకుని ఉన్న, నల్లని ఇనుముతో అలంకరించిన పరిఘను చూశాడు; దానిని పట్టుకుని మహాబాహువైన మారుతి రక్షకులందరినీ మళ్ళీ సంహరించాడు. వారిని చంపి, యుద్ధంలో ఉగ్రపరాక్రముడైన అతడు మళ్ళీ లంకను పరికిస్తూ, మండుతున్న తోక చేసిన జ్వాలామాలతో, కిరణమాలి అయిన సూర్యునిలా ప్రకాశించాడు. చిన్నగా, పెద్దగా మారడం హనుమంతుని సిద్ధి — అతడు ఇచ్ఛానుసారం శరీరాన్ని మార్చుకుంటాడు. పురద్వారపు పరిఘే అతని ఆయుధం. నలభై నాలుగవ శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉంది; అందులో ‘అర్చిమాలి’ అనే పదం రెండుసార్లు వచ్చింది — తోకపు జ్వాలామాలా, సూర్యుని కిరణమాలా, ఒకే సామ్యభావం. తరువాతి సర్గలో ఇదే మండుతున్న తోక లంకను దహిస్తుంది. ముప్పై ఎనిమిది, ముప్పై తొమ్మిది శ్లోకాలలో హనుమంతుని ఆత్మగౌరవం మేల్కొంటుంది — లంకను చూశాడు, ఇక బంధనపు ప్రయోజనం ముగిసింది. నలభై, నలభై ఒకటవ శ్లోకాలలో అతడు రాక్షసుల రద్దీ తక్కువగా ఉన్న పురద్వారాన్ని చేరుతాడు. నలభై రెండవ శ్లోకంలో శరీరాన్ని చిన్నది చేయడంతో బంధనాలు వాటంతట అవే జారిపోతాయి — బలంతో కాదు, యుక్తితో. నలభై మూడవ శ్లోకం మూడు పాదాలది — పరిఘను చూడటం, పట్టుకోవడం, రక్షకుల వధ అన్నీ ఒకే శ్లోకంలో. నలభయ్యవ శ్లోకంలో ‘పైకి ఎగిరాడు… గర్జించాడు’ — బంధవిముక్తి ఉద్ఘోషణ. రక్షకుల వధ రాక్షసులు ఇంతకుముందు చేసిన అవమానానికి ప్రతీకారం. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో అతడు మళ్ళీ లంకను పరికిస్తాడు — తరువాతి కార్యం గురించిన ఆలోచన మొదలైంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥