॥वाल्मीकिरामायणम् సుందరకాండ · 52వ సర్గ

సుందరకాండ

సర్గ

విభీషణుడు దూతవధను నిషేధించడం

రావణుని వధాజ్ఞ, విభీషణుని అసమ్మతి, ‘దూత అవధ్యుడు’, రావణుని ప్రత్యుత్తరం, దూతకు విధించదగిన దండనలు, దూతవధలోని అనర్థం, సేనను పంపమనే సలహా, రావణుని అంగీకారం

మహాత్ముడూ వానరశిరోమణీ అయిన హనుమంతుని మాట విని క్రోధంతో మూర్ఛితుడైన రావణుడు సేవకులను ‘ఇతనిని వధించండి’ అని ఆజ్ఞాపించాడు. దురాత్ముడైన రావణుడు వధను ఆజ్ఞాపించగా, అక్కడ ఉన్న విభీషణుడు ఆ ఆజ్ఞను అంగీకరించలేదు, ఎందుకంటే హనుమంతుడు తాను సుగ్రీవునికీ రామునికీ దూతనని ముందే నివేదించాడు. ఒకవైపు రాక్షసాధిపతి క్రుద్ధుడై ఉన్నాడు, మరొకవైపు దూతవధ అనే అనుచితమైన కార్యం ఎదురైంది — ఈ రెండిటినీ గ్రహించి, కార్యవిధానంలో నిలిచిన విభీషణుడు ఏమి చేయడం ఉచితమో ఆలోచించాడు. తరువాత నిశ్చయించుకున్న, వాక్చతురుడైన అతడు శత్రువిజేత, పూజ్యుడు అయిన తన అన్నగారితో సామంతో ఎంతో హితమైన మాట పలికాడు. సభలో విభీషణుని ప్రవేశం ఇక్కడే మొదటిసారి; అతడు కోపించడు, సామంతోనే మాట్లాడతాడు. ‘శత్రుజిదగ్రజుడు’ అనే పదంతో అతడు రావణుని గౌరవాన్ని కాపాడతాడు — అన్న పూజ్యుడే. ఇదే నీతిజ్ఞుని లక్షణం — క్రుద్ధుడైన రాజును మొదట శాంతింపజేసి, తరువాత హితం చెప్పాలి. విభీషణుడు హనుమంతుని పక్షం వహించడు, రాజధర్మం పక్షం వహిస్తాడు. కాబట్టి అతని మాట నిష్పక్షపాతమైనది, విశ్వసనీయమైనది.

రాక్షసేంద్రా, క్షమించు, రోషం వదులు, ప్రసన్నుడవు కా, నా ఈ మాట విను. మంచిచెడ్డలు తెలిసిన సత్పురుషులూ శ్రేష్ఠులూ అయిన రాజులు దూతను వధించరు. వీరుడవైన రాజా, ఈ కపిని చంపడం ధర్మవిరుద్ధం, లోకవ్యవహారంలో కూడా నిందితం, నీకు తగనిది. నీవు ధర్మజ్ఞుడవు, కృతజ్ఞుడవు, రాజధర్మంలో నిపుణుడవు, ప్రాణుల మంచిచెడ్డలు తెలిసినవాడవు, పరమార్థం తెలిసినవాడవు. నీలాంటి విచక్షణ గలవారు కూడా రోషానికి లోనైతే, శాస్త్రపాండిత్యం కేవలం శ్రమే అవుతుంది. కాబట్టి శత్రుసంహారకా, ఎదిరించరానివాడా, రాక్షసేంద్రా, ప్రసన్నుడవు కా; యుక్తాయుక్తాలను నిశ్చయించి దూతకు తగిన దండన విధించు. ఐదవ శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో ఉంది — ప్రార్థన గంభీరస్వరంతో ప్రారంభమవుతుంది. విభీషణుడు రావణుని గుణాలను ప్రశంసిస్తూ అతనిని సిగ్గుపడేలా చేస్తాడు — ఇంతటి జ్ఞాని క్రోధానికి ఎలా దాసుడవుతాడు? అతడు వధను నిషేధిస్తాడు, కానీ దండనను కాదు — ‘దూతకు దండన విధించు’ అనేది మధ్యేమార్గం. ఇలా రావణుని మానమూ కాపాడబడుతుంది, ధర్మమూ కాపాడబడుతుంది. ‘శాస్త్రపాండిత్యం శ్రమే’ అనే మాట వాడియైనది — క్రోధంతో ప్రవర్తిస్తే జ్ఞానం నిష్ఫలం. ఆరవ శ్లోకంలో మూడు కారణాలు — ధర్మవిరోధం, లోకనింద, రాజుకు తగకపోవడం; ఏడవ శ్లోకంలో రావణుని ఆరు గుణాలు గుర్తుచేయబడతాయి. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘శత్రుసంహారకా’, ‘ఎదిరించరానివాడా’ అనే సంబోధనలతో విభీషణుడు మళ్ళీ రాజు మనస్సును ప్రసన్నం చేస్తాడు. ఇలా ప్రశంస, తర్కం, ప్రార్థన క్రమంగా ప్రయోగించబడ్డాయి, క్రుద్ధుడైనవాడు కూడా వినేలా.

విభీషణుని మాట విని రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు గొప్ప కోపంతో ఆవేశించబడి ఇలా సమాధానం చెప్పాడు — శత్రుసూదనా, పాపులను వధించడంలో పాపం లేదు; కాబట్టి పాపకారి అయిన ఈ వానరుని వధిస్తాను. ఇతడు వనాన్ని ధ్వంసం చేసి రాక్షసులను చంపి పాపం చేశాడు. అధర్మమూలమైన, ఎన్నో దోషాలతో కూడిన, అనార్యులు ఆచరించే రావణుని ఆ మాట విని, బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడైన విభీషణుడు పరమార్థతత్త్వంతో కూడిన మాట ఇలా పలికాడు — లంకేశ్వరా, రాక్షసేంద్రా, ప్రసన్నుడవు కా; ధర్మార్థతత్త్వంతో కూడిన నా మాట విను. రాజా, దూతలు వధ్యులు కారని సత్పురుషులు అన్ని కాలాలలో అన్ని చోట్లా చెబుతారు. రావణుని తర్కం అల్పమైనది — పాపి వధ్యుడనేది సామాన్యనియమం, కానీ దూత విషయంలో విశేషనియమం బలీయమైనది. విభీషణుడు ఆ విశేషాన్ని చూపుతాడు. పన్నెండు, పదమూడు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలలో ఉన్నాయి; వాటిలో విభీషణుని మాట గౌరవం ప్రకటమవుతుంది. విభీషణుడు రావణుని మాటను ‘అధర్మమూలమైనది’, ‘అనార్యులు ఆచరించేది’ అని మనస్సులో నిందిస్తాడు, కానీ మాటలో మళ్ళీ ‘ప్రసన్నుడవు కా’ అనే అంటాడు — ఇది అతని సంయమానికి ప్రమాణం. ‘సమయాలలో’ అనే పదం దూతల అవధ్యత్వం అన్ని యుగాలలో, అన్ని దేశాలలో అంగీకరించబడిన సనాతనమర్యాద అని సూచిస్తుంది.

నిస్సందేహంగా ఇతడు బలపడిన శత్రువు, ఇతడు అపారమైన అప్రియం చేశాడు; అయినా సత్పురుషులు దూతవధను సమ్మతించరు — దూతకు ఇంకా ఎన్నో దండనలు కనిపిస్తాయి. అవయవాలను వికృతం చేయడం, కొరడాలతో కొట్టడం, తల గొరిగించడం, గుర్తు ముద్రించడం — ఈ దండనలు దూతకు విధించదగినవని చెబుతారు; దూతవధ మాత్రం మేము వినలేదు. ధర్మార్థాల శిక్షణతో వినయం పొందిన బుద్ధి గల, మంచిచెడ్డల విచారణతో నిశ్చయం చేసుకునే నీలాంటి రాజు కోపానికి ఎలా లోనవుతాడు? సత్త్వవంతులు కోపానికి లోనుకారు. ధర్మవ్యాఖ్యానంలో గానీ, లోకాచారంలో గానీ, శాస్త్రబుద్ధిని గ్రహించడంలో గానీ నీకు సాటి ఎవరూ లేరు; నీవు దేవాసురులందరిలో ఉత్తముడవు. పరాక్రమోత్సాహాలతో కూడిన మనస్సు గల దేవాసురులకు కూడా జయించరాని, అప్రమేయుడవైన నీవు దేవేంద్రుల సమూహాలనూ నరేంద్రులనూ యుద్ధాలలో పలుమార్లు జయించావు. ఇలాంటి దేవదైత్యశత్రువూ, శూరుడూ, వీరుడూ, అపరాజితుడూ అయిన నీకు ఇంతకుముందు మనస్సులోనైనా అప్రియం తలపెట్టిన వీరులు ఆ క్షణంలోనే ప్రాణాలు కోల్పోయారు. ఇక్కడ విభీషణుడు దండనల జాబితా ఇస్తాడు, దానితో రావణుడు దండన విధించగలడు, ధర్మమూ భంగం కాదు. రావణుని ప్రశంస మళ్ళీ మళ్ళీ — అతడు క్రోధం నుండి అభిమానం వైపు నడిపించబడుతున్నాడు, ఎందుకంటే అభిమానవంతుడైన రాజు తుచ్ఛమైన దూతను వధించి తనను తాను చిన్నబుచ్చుకోడు. ఈ ఆరు శ్లోకాలూ దీర్ఘవృత్తాలే. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో విభీషణుడు శత్రువు అపరాధాన్ని దాచడు — హనుమంతుడు గొప్ప శత్రువని అంగీకరిస్తాడు; అయినా నియమం నియమమే. పదిహేనవ శ్లోకంలో నాలుగు దండనలు — అవయవాలను వికృతం చేయడం, కొరడా దెబ్బలు, తల గొరిగించడం, గుర్తు ముద్రించడం; వీటిలో ఒకటి మాత్రమే తరువాతి సర్గలో తోకను కాల్చడం రూపంలో ప్రయోగించబడుతుంది. పద్దెనిమిది, పంతొమ్మిది శ్లోకాలలో రావణుని పూర్వవిజయాలు గుర్తుచేయబడతాయి.

ఈ కపిని వధించడంలో నాకు ఏ మేలూ కనిపించడం లేదు; ఈ కపిని ఎవరు పంపారో వారిమీదే ఈ దండన పడాలి. ఇతడు మంచివాడైనా చెడ్డవాడైనా ఇతరులు పంపినవాడు; ఇతరుల కోసం మాట్లాడే, పరాధీనుడైన దూత వధకు తగడు. అంతేకాదు రాజా, ఇతడు హతుడైతే మహాసముద్రం ఆవలి తీరానికి వెళ్ళి మళ్ళీ ఇక్కడికి రాగల మరో ఆకాశచారిని నేను చూడటం లేదు — అప్పుడు శత్రువుల కదలికలు మనకు తెలియవు. కాబట్టి శత్రుపురాలను జయించేవాడా, ఇతనిని వధించడానికి ప్రయత్నించకు; నీవు ఇంద్రునితో కూడిన దేవతల విషయంలో ప్రయత్నం చేయడం తగును. యుద్ధప్రియుడా, ఇతడు నశిస్తే, నీకు విరోధులైన, స్వతంత్రులైన ఆ ఇద్దరు నరరాజకుమారులను యుద్ధానికి ప్రేరేపించగల మరో ప్రాణిని నేను చూడటం లేదు. విభీషణుని తర్కం ఇక్కడ నీతిప్రధానమైనది — దూత పరాధీనుడు, అతని మాట ప్రభువుది; కాబట్టి దోషం ప్రభువుది. దూతవధతో వార్తాప్రవాహం కూడా నశిస్తుంది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో అతడు రావణుని యుద్ధప్రియత్వాన్నే ఉపాయంగా చేసుకుంటాడు — యుద్ధం కావాలంటే దూత బ్రతకాలి, శత్రువులు రావడానికి. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ఒక వ్యావహారికమైన తర్కం — దూత హతుడైతే శత్రువులకు మన వార్త తెలియదు, వారు యుద్ధానికీ రారు. ఇలా విభీషణుడు ధర్మదృష్టితోనూ నీతిదృష్టితోనూ రెండు విధాలుగా మాట్లాడతాడు.

మనస్సును ఆనందింపజేసేవాడా, పరాక్రమోత్సాహాలతో కూడిన మనస్సు గల దేవాసురులకు కూడా జయించరానివాడవైన నీవు నైరృతుల యుద్ధోత్సాహాన్ని నాశనం చేయకూడదు. హితులూ, శూరులూ, ఏకాగ్రులూ, గొప్ప గుణాలు గల వంశాలలో పుట్టినవారూ, మనస్వులూ, శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠులూ, కోపంలో ప్రశస్తులూ, చక్కగా పోషించబడినవారూ అయిన యోధులు ఉన్నారు. నీ ఆజ్ఞను పాటించే కొందరు నీ సైన్యంలోని ఒక భాగంతో ఈ రోజే వెళ్ళాలి — మూఢులైన ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులను పట్టుకుని, శత్రువులకు నీ ప్రభావాన్ని తెలియజేయడానికి. తమ్ముడైన విభీషణుని ఈ ఉత్తమమైన, ప్రియమైన మాటను నిశాచరాధిపతీ, దేవలోకశత్రువూ, మహాబలుడూ, రాక్షసరాజముఖ్యుడూ అయిన రావణుడు బుద్ధితో స్వీకరించాడు. విభీషణుని చివరి సలహా చతురమైనది — దూతను విడిచిపెట్టు, సేనను పంపు. ఇక్కడ ‘మూఢులు’ అనే పదం రావణుని మనస్సును ప్రసన్నం చేయడానికి వాడబడింది. చివరకు రావణుడు వధ నుండి విరమిస్తాడు, కానీ తరువాతి సర్గలో మరొక దండనను ఆలోచిస్తాడు — తోకకు నిప్పంటించడం. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో యోధుల గుణాలు లెక్కించబడతాయి — వారు హితులు, శూరులు, ఏకాగ్రులు, కులీనులు, మనస్వులు, శస్త్రనిపుణులు, చక్కగా పోషించబడినవారు; వారి చేతనే రామలక్ష్మణులను పట్టుకోవాలని విభీషణుని సూచన. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో రావణుడు ‘బుద్ధితో’ స్వీకరించాడు — క్రోధం శాంతించింది, బుద్ధి మేల్కొంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి