॥वाल्मीकिरामायणम् సుందరకాండ · 51వ సర్గ

సుందరకాండ

సర్గ

హనుమంతుడు రావణునికి చేసిన హితోపదేశం

సుగ్రీవుని సందేశం, రామకథ, సీతాన్వేషణ, ధర్మోపదేశం, ‘జానకిని తిరిగి ఇవ్వు’, రాముని అజేయత్వం, కాళరాత్రి అయిన సీత, రావణుని వధాజ్ఞ

మహాబలుడైన దశాననుని చూసి, సత్త్వవంతుడైన వానరశ్రేష్ఠుడు హనుమంతుడు శాంతభావంతో, తొట్రుపాటు లేకుండా అర్థవంతమైన మాట ఇలా అన్నాడు — రాక్షసరాజా, నేను సుగ్రీవుని సందేశం తీసుకుని ఇక్కడ నీ దగ్గరకు వచ్చాను. వానరరాజు సుగ్రీవుడు నీకు సోదరుని వంటివాడు, కాబట్టి అతడు నీ క్షేమం అడిగాడు. ఇప్పుడు నీ సోదరుడైన మహాత్ముడు సుగ్రీవుని సందేశం విను — ఆ మాట ధర్మార్థాలతో కూడినది, ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ హితకరమైనది. హనుమంతుడు సందేశాన్ని సుగ్రీవుని పేరుతో ప్రారంభిస్తాడు, రాముని పేరుతో కాదు; రాజు రాజుతో సోదరభావంతో మాట్లాడతాడనేది రాజనీతి మర్యాద. మొదట క్షేమప్రశ్న, తరువాత ఉపదేశం — ఇది దూత పాటించే శిష్టమైన క్రమం. రావణుడు క్రోధావేశంలో ఉన్నా హనుమంతుడు అతడు వినేలా మధురంగా మాట్లాడతాడు. ‘సోదరుడు’ అనే సంబోధనతో సుగ్రీవుడు రావణునితో మైత్రిని కూడా సూచిస్తాడు.

రథాలతో, ఏనుగులతో, గుర్రాలతో సమృద్ధుడైన దశరథుడు అనే రాజు ఉండేవాడు, అతడు తండ్రిలా లోకానికి బంధువు, ఇంద్రునితో సమానమైన కాంతి గలవాడు. అతని పెద్దకుమారుడు, ఎంతో ప్రియుడు, మహాబాహువు, ప్రభువు, తండ్రి ఆజ్ఞతో రాజ్యం విడిచి దండకారణ్యంలో ప్రవేశించాడు — తమ్ముడు లక్ష్మణునితో, భార్య సీతతో కలిసి. రాముడనే ఆ మహాతేజస్వి ధర్మమార్గాన్ని ఆశ్రయించినవాడు. అతని భార్య సీత, విదేహరాజైన మహాత్ముడు జనకుని కుమార్తె, జనస్థానంలో తప్పిపోయింది, కనబడకుండా పోయింది. ఆ దేవిని వెదుకుతూ ఆ రాజకుమారుడు తమ్మునితో కలిసి ఋష్యమూకపర్వతానికి చేరి సుగ్రీవునితో కలిశాడు. సుగ్రీవుడు సీతను వెదకుతానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు, రాముడు కూడా సుగ్రీవునికి వానరరాజ్యం ఇస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. తరువాత రాజకుమారుడు రాముడు యుద్ధంలో వాలిని చంపి సుగ్రీవుని రాజ్యంలో నిలిపాడు; ఇప్పుడు సుగ్రీవుడు వానరభల్లూక గణాలకు అధిపతి. నీకు ఇంతకుముందే పరిచయమున్న వానరశ్రేష్ఠుడు వాలి కూడా రాముని చేత యుద్ధంలో ఒక్క బాణంతోనే హతుడయ్యాడు. ఈ కథ సంక్షిప్తమైనా సారవంతమైనది. హనుమంతుడు రాముని వంశాన్నీ, ధర్మాన్నీ, పరాక్రమాన్నీ క్రమంగా ప్రకటిస్తాడు. వాలివధ ప్రస్తావన విశేషంగా సార్థకమైనది — వాలి బలాన్ని రావణుడు స్వయంగా అనుభవించాడు, కాబట్టి ‘ఒక్క బాణంతో’ అనే మాట అతని హృదయంలో భయం పుట్టించాలి. ప్రతిజ్ఞల పరస్పరత కూడా సూచించబడింది — రాముడు సుగ్రీవుని కార్యం చేశాడు, ఇప్పుడు సుగ్రీవుడు రాముని కార్యం చేస్తున్నాడు. దశరథుని వర్ణనలో ‘తండ్రిలా లోకానికి బంధువు’ అనే మాట రాముని వంశపు ధర్మనిష్ఠను చూపుతుంది — అలాంటి రాజు కుమారుడు అధర్మాన్ని సహించడు. ‘తండ్రి ఆజ్ఞతో’ అనే పదం రాముని పితృభక్తిని సూచిస్తుంది; రాజ్యత్యాగం కూడా అతడు ధర్మం కోసమే చేశాడు. సీత పరిచయం కూడా తండ్రి పేరుతో — ‘జనకుని కుమార్తె’ — ఇవ్వబడుతుంది, దానితో ఆమె కులీనత స్పష్టమవుతుంది. ‘తప్పిపోయింది’ (భ్రష్టా) అనేది మృదువైన మాట — హనుమంతుడు ‘అపహరించబడింది’ అని చెప్పడు, కానీ ఎవరు అపహరించారో రావణునికి స్వయంగా తెలుసు. ఇలా కథ పరోక్షంగానే రావణుని అపరాధాన్ని అతని ఎదుట నిలుపుతుంది. వాలి ప్రసంగం చివరలో ఉంచబడింది, ఎందుకంటే రావణునికి అది అన్నిటికంటే ఎక్కువ భయం కలిగించేది. ఇక్కడ రామకథ మొదటిసారి విస్తారంగా రావణుని చెవుల్లో ప్రవేశిస్తుంది.

సత్యప్రతిజ్ఞుడైన వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవుడు సీతను వెదకడంలో ఆతురుడై అన్ని దిక్కులకూ వానరులను పంపాడు. వందలు, వేలు, లక్షలు వానరులు అన్ని దిక్కులలో, కింద పాతాళంలో, పైన ఆకాశంలో సీతను వెదుకుతున్నారు. కొందరు వినతాసుతుడైన గరుత్మంతునితో సమానమైన వేగం గలవారు, కొందరు వాయువుతో సమానులు; వారి గమనం ఎక్కడా ఆగదు; వారు వేగశాలులు, మహాబలులు అయిన వానరవీరులు. నేను మాత్రం మారుతుని ఔరసపుత్రుడను, హనుమంతుడనే పేరు గలవాడను. సీత కోసం వంద యోజనాల పొడవైన సముద్రాన్ని వేగంగా దాటి నిన్ను చూడాలని ఇక్కడికి వచ్చాను. తిరుగుతూ ఉండగా నీ ఇంట్లో జనకుని కుమార్తెను నేను చూశాను. ఇక్కడ హనుమంతుడు తాను ఒక్కడినే కాదని, తనలాంటి లెక్కలేనంతమంది వీరులు సుగ్రీవుని ఆజ్ఞను పాటిస్తున్నారని సూచిస్తాడు. ఇదే రావణునికి మొదటి సంకేతం — అతని శత్రువులు అనేకులు, సమర్థులు. ‘చూశాను’ అనే మాటతో సీత స్థితి కూడా తెలిసిపోయిందని అతడు స్పష్టం చేస్తాడు. సముద్రలంఘనం ప్రస్తావన కూడా సార్థకమైనది — ఒక్క వానరుడు వంద యోజనాల సాగరాన్ని దాటి వచ్చాడంటే, అలాంటివారు ఇంకా వేలాదిమంది ఉన్నారని రావణుడు ఊహించాలి. ‘నిన్ను చూడాలని’ అనే మాటతో హనుమంతుడు తన రాక రాజదర్శనం కోసమని చెబుతాడు, దొంగతనం కోసం కాదు. కింద పైన అంతటా అన్వేషణ అనే మాట రావణుడు ఎక్కడా దాచిపెట్టడం సాధ్యం కాదని సూచిస్తుంది.

మహాప్రాజ్ఞా, నీవు ధర్మార్థాల తత్త్వం తెలిసినవాడవు, తపస్సుతో గొప్ప ఐశ్వర్యాన్ని సంపాదించుకున్నవాడవు; కాబట్టి పరస్త్రీని నీ ఇంట్లో నిర్బంధించడం నీకు తగదు. ధర్మవిరుద్ధమైన, ఎన్నో అనర్థాలు తెచ్చే, మూలాన్నే నాశనం చేసే పనులలో నీలాంటి బుద్ధిమంతులు ప్రవర్తించరు. రాముని కోపాన్ని అనుసరించి లక్ష్మణుడు విడిచే బాణాల ఎదుట దేవాసురులలో కూడా ఎవడు నిలవగలడు? రాజా, రాఘవునికి అపరాధం చేసి సుఖం పొందగలవాడు మూడు లోకాలలోనూ ఎవడూ లేడు. కాబట్టి మూడు కాలాలకూ హితమైన, ధర్మబద్ధమైన, ప్రయోజనాన్ని అనుసరించే నా మాటను ఆదరించు — నరదేవుడైన రామునికి జానకిని తిరిగి ఇచ్చివెయ్యి. నేను ఈ దేవిని చూశాను; దుర్లభమైనది లభించింది; మిగిలిన కార్యానికి రఘునాథుడే కారణం. శోకంలో మునిగిన సీతను నేను గమనించాను; ఆమె నీ ఇంట్లో ఐదు తలల ఆడపాములా నివసిస్తోంది, ఆమెను నీవు ఎరుగవు. ఎక్కువగా విషం కలిసిన అన్నాన్ని తిని ఎవడూ తన బలంతో జీర్ణం చేసుకోలేనట్లు, సీతను దేవాసురులు కూడా జీర్ణించుకోలేరు. తపస్సు తాపంతో నీవు పొందిన ధర్మసంపదా, నీ ప్రాణాలను దీర్ఘకాలం నిలుపుకునే శక్తీ నశించడం న్యాయం కాదు. తపస్సుతో దేవాసురుల చేత నీకు అవధ్యత్వం ఉందని నీవు భావిస్తున్నావు, దానికి కూడా ఈ ధర్మమే గొప్ప కారణం. హనుమంతుని ఉపదేశం సామనీతికి ఉదాహరణ — మొదట రావణుని గుణాలు ప్రశంసించబడతాయి, తరువాత హితం నివేదించబడుతుంది. విషాన్నం ఉపమ ఎంతో మర్మస్పర్శి — సీత భోగ్యవస్తువులా కనిపిస్తుంది, కానీ ఆమె రావణుని నాశనానికే. తపస్సు ఫలం అధర్మంతో నశిస్తుందని అతడు సూచిస్తాడు. పదిహేడవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు రావణుని ‘మహాప్రాజ్ఞా’ అని సంబోధిస్తాడు — ప్రశంసతో అతని బుద్ధిని మేల్కొలపాలనే ప్రయత్నం. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘మూలాన్నే నాశనం చేసే’ అనే పదం అధర్మం కర్తనే కాక అతని వంశాన్నీ రాజ్యాన్నీ సమూలంగా నాశనం చేస్తుందని సూచిస్తుంది. పంతొమ్మిదవ శ్లోకంలో లక్ష్మణుని బాణాలు రాముని కోపాన్ని అనుసరిస్తాయి — అన్నదమ్ముల ఐక్యం. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘మూడు కాలాలకూ హితమైన’ — భూతంలో, వర్తమానంలో, భవిష్యత్తులో హితకరమైనది. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు తన కార్యం సఫలమైందని, మిగిలిన కార్యం రాముని చేతిలో ఉందని చెబుతాడు, దానితో అతని వినయం స్పష్టమవుతుంది. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో ఐదు తలల ఆడపాములా సీత — ఆమె స్పర్శమాత్రంతోనే నాశనం చేయగలదు. ఇరవై ఐదు, ఇరవై ఆరు శ్లోకాలలో తపస్సు ఫలం ధర్మరూపమైనది, దాని నాశనం అధర్మంతో జరుగుతుందని హెచ్చరిక. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘మూడు లోకాలలోనూ’ అనే వ్యాప్తి — భూలోకంలోనే కాదు, స్వర్గంలోనూ పాతాళంలోనూ కూడా రాముని అపరాధి సుఖం పొందడు. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలోని ఉపమ అర్థం — విషం కలిసిన అన్నం తిన్నవానినే చంపినట్లు, సీత కూడా ఆమెను నిర్బంధించిన రావణునే చంపుతుంది. ఇలా పది శ్లోకాలలో హనుమంతుడు ధర్మం, నీతి, భయం అనే అన్ని మార్గాలనూ చూపుతాడు.

సుగ్రీవుడు దేవుడు కాడు, యక్షుడు కాడు, రాక్షసుడు కాడు; రాఘవుడు మనుష్యుడు, సుగ్రీవుడు వానరరాజు. నీ వరం దేవతలు మొదలైనవారి విషయంలోనే, కాబట్టి వారిద్దరి చేతి నుండి నీ ప్రాణాలను ఎలా కాపాడుకుంటావు? బలమైన అధర్మఫలంతో బంధించబడిన పురుషుని ధర్మఫలం అనుసరించదు; అతడు అధర్మఫలాన్నే పొందుతాడు; ధర్మమైతే అధర్మాన్ని నాశనం చేస్తుంది. నీవు ఇంతకుముందు చేసిన ధర్మానికి ఫలం పొందావు, ఇందులో సందేహం లేదు; ఈ అధర్మానికి ఫలాన్ని కూడా త్వరలోనే పొందుతావు. జనస్థానంలో రాక్షసుల వధనూ, వాలి వధనూ, రామసుగ్రీవుల స్నేహాన్నీ తెలుసుకుని నీ హితం గురించి ఆలోచించు. నేను ఒక్కడినే గుర్రాలతో, రథాలతో, ఏనుగులతో కూడిన లంకను నాశనం చేయగలను, కానీ రాముని నిశ్చయం అది కాదు. సీతను అవమానించిన శత్రువులను తానే నిర్మూలిస్తానని వానరభల్లూకగణాల సమక్షంలో రాముడు ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. రామునికి అపకారం చేసి సాక్షాత్తు పురందరుడైన ఇంద్రుడు కూడా సుఖం పొందలేడు, ఇక నీలాంటివాని సంగతి చెప్పేదేముంది. నీవు సీత అని అనుకుంటున్న, నీ ఇంట్లో ఉన్న ఆమెను లంకనంతటినీ నాశనం చేసే కాళరాత్రిగా తెలుసుకో. సీతారూపంలో ఉన్న ఈ కాలపాశం చాలు; నీ మెడకు నీవే ఉరి బిగించుకోకు; నీ క్షేమం గురించి ఆలోచించు. సీత తేజస్సుతో, రాముని కోపంతో మండించబడి, బురుజులతో వీధులతో సహా కాలిపోతున్న ఈ పురాన్ని చూడబోతున్నావు. ఇక్కడ హనుమంతుని మాట సామం నుండి భేదానికీ దండానికీ వెళ్తుంది. ‘కాళరాత్రి’ అనే రూపకం సర్గకు కేంద్రం — సీత రావణుని ఇంట్లో నివసిస్తోంది, కానీ ఆమె అతని మృత్యువే. ఇరవై ఏడవ శ్లోకం మూడు పాదాలది — అందులో హనుమంతుడు రావణుని వరంలోని లొసుగును చూపుతాడు: అతడు దేవాసురులకు అవధ్యుడు, కానీ మనుష్యునికీ వానరునికీ కాదు. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ధర్మాధర్మాల ఫలనియమం — బలమైన అధర్మం పూర్వధర్మ ఫలాన్ని కప్పివేస్తుంది, తరువాత చేసిన ధర్మం మాత్రం అధర్మాన్ని నాశనం చేస్తుంది. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో జనస్థానవధ, వాలివధ, స్నేహం అనే మూడూ రాముని శక్తికి ప్రమాణాలు. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు తన సామర్థ్యాన్ని ప్రకటిస్తాడు, కానీ ప్రభువు నిశ్చయాన్ని అతిక్రమించడు — ఇది దూత ధర్మం. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో పురందరుని ఉదాహరణ రావణుని గర్వాన్ని ఖండిస్తుంది. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘కాళరాత్రి’ అంటే అన్నిటినీ సంహరించే ప్రళయకాలపు రాత్రి. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో ‘నీ భుజానికి నీవే తగిలించుకున్న’ — రావణుడు తానే మృత్యుపాశాన్ని మెడకు బిగించుకుంటాడు, మరొకరు కాదు. ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు భవిష్యత్తును కళ్ళకు కట్టినట్లు వర్ణిస్తాడు — కాలిపోతున్న లంక. హనుమంతుడే లంకను దహించినప్పుడు ఈ మాట త్వరలోనే నిజమవుతుంది; కాబట్టి ఇక్కడ కవి సూక్ష్మమైన పూర్వసంకేతం చేస్తాడు. సీత తేజస్సూ రాముని కోపమూ — ఈ రెండే లంకాదహనానికి అసలైన కారణాలు.

నీ మిత్రులనూ, మంత్రులనూ, జ్ఞాతులనూ, సోదరులనూ, కుమారులనూ, హితైషులనూ, భోగాలనూ, భార్యలనూ, లంకనూ వినాశానికి గురిచేయకు. రాక్షసరాజేంద్రా, రామదాసుడనూ, దూతనూ, విశేషంగా వానరుడనూ అయిన నా సత్యవచనం విను. మహాయశస్వి అయిన రాముడు భూతాలతో, చరాచరాలతో కూడిన లోకాలన్నిటినీ సంహరించి మళ్ళీ అలాగే సృష్టించగలడు. దేవాసురనరేంద్రులలో, యక్షరాక్షసోరగాలలో, విద్యాధర నాగ గంధర్వ మృగాలలో, సిద్ధ కిన్నర పక్షులలో — ఎక్కడా ఏ కాలంలోనూ విష్ణువుతో సమానమైన పరాక్రమం గల రామునితో యుద్ధం చేయగలవాడు లేడు. సర్వలోకేశ్వరుడూ రాజసింహుడూ అయిన రామునికి ఇలాంటి అప్రియం చేసి నీవు బ్రతకడం కష్టం. నిశాచరేంద్రా, దేవతలూ దైత్యులూ గంధర్వ విద్యాధర నాగ యక్షులూ అందరూ కలిసినా ముల్లోకనాయకుడైన రాముని ఎదుట యుద్ధంలో నిలవలేరు. నాలుగు ముఖాల స్వయంభువు బ్రహ్మ గానీ, మూడు కన్నుల త్రిపురాంతకుడైన రుద్రుడు గానీ, దేవనాయకుడైన మహేంద్రుడు గానీ యుద్ధంలో రాఘవుని ఎదుట నిలవలేరు. ఇలా సౌష్ఠవంతో కూడిన, దైన్యం లేని కపి అప్రియవచనాన్ని విని, సాటిలేని దశాననుడు కోపంతో కళ్ళు గిరగిర తిప్పుతూ మహాకపిని వధించమని ఆజ్ఞాపించాడు. చివరి మూడు శ్లోకాలూ దీర్ఘవృత్తాలు — ఉపదేశం ఉన్నతస్వరంతో ముగుస్తుంది. హనుమంతుని మాట సత్యమైనది, హితమైనది, కానీ రావణునికి అప్రియమైనది; అందుకే అది నిష్ఫలం. ‘రామదాసుడు’ అనే పదంతో హనుమంతుడు తనను దాసుడని చెప్పుకుంటాడు — ఇది వినయానికి పరాకాష్ఠ. రాముని సృష్టిసంహారసామర్థ్యాన్ని వర్ణిస్తూ అతడు రాముని విష్ణుత్వాన్ని సూచిస్తాడు. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు రావణునికి అతని స్వజనులను గుర్తుచేస్తాడు — ఒక్కని దోషంతో అందరూ నశిస్తారు. నలభై, నలభై ఒకటవ శ్లోకాలలో సృష్టిలోని అన్ని జాతులూ లెక్కించబడతాయి, దానితో రాముని అద్వితీయత దృఢపరచబడుతుంది. నలభై రెండవ శ్లోకం మూడు పాదాలది — నలభై ఒకటవ శ్లోకపు వాక్యం ఇక్కడ పూర్తవుతుంది. నలభై మూడు, నలభై నాలుగు శ్లోకాలలో త్రిమూర్తులు కూడా రాముని ఎదుట అసమర్థులని — ఇది హనుమంతుడు భక్తితో చెప్పిన పరమ స్తుతి. నలభై ఐదవ శ్లోకంలో రావణుని ప్రతిక్రియ — అతడు హితం వినడు, క్రోధంతో వధను ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు తనను మూడు విధాలుగా పరిచయం చేసుకుంటాడు — దాసుడు, దూత, వానరుడు; ముగ్గురూ అవధ్యులే, కాబట్టి సత్యం చెప్పడానికి నిర్భయుడు. ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో రాముని సృష్టిసంహారసామర్థ్యం — ఇది కేవలం వీరుని గుణం కాదు, పరమేశ్వరుని గుణం. చివరి మూడు శ్లోకాలూ ఉపజాతి, వంశస్థ వృత్తాలలో ఉన్నతస్వరంతో కూర్చబడ్డాయి, దానితో సర్గ ముగింపు గంభీరమవుతుంది. రావణుని కోపం అతని వినాశానికి మొదటి అడుగు. దూతవధ రాజధర్మానికి విరుద్ధమని తరువాతి సర్గలో విభీషణుడు గుర్తుచేస్తాడు; కాబట్టి ఈ సర్గ ముగింపు తరువాతి సర్గలోని వివాదానికి ఆరంభం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి