సర్గ
ప్రహస్తుని ప్రశ్న, హనుమంతుడు తాను దూతనని చెప్పడం
రావణుని శంక — నందియా, బాణుడా, ప్రహస్తునికి ఆజ్ఞ, ప్రహస్తుని ప్రశ్నలు, హనుమంతుని సమాధానం — ‘నేను వానరుణ్ణి, రాఘవుని దూతను’
సమస్తలోకాలనూ ఏడిపించే మహాబాహువైన రావణుడు ఎదుట నిలిచిన పింగళవర్ణపు కన్నుల కపిని చూసి గొప్ప రోషంతో ఆవేశించబడ్డాడు. అతని మనస్సు శంకలతో దెబ్బతిన్నది; తేజస్సుతో కూడిన ఆ కపీంద్రుని చూసి అతడు ఇలా ఆలోచించాడు — ఇతడు భగవంతుడైన నందీశ్వరుడే సాక్షాత్తుగా ఇక్కడికి వచ్చాడా? ఇంతకుముందు కైలాసంలో నేను పరిహసించగా అతడు నన్ను శపించాడు. అతడే వానరరూపం ధరించి వచ్చాడా? లేక ఇతడు బాణాసురుడా? ఇక్కడ రావణుని భయం బయటపడుతుంది. వానరులు అతని వంశాన్ని నాశనం చేస్తారని నందీశ్వరుని శాపం; కాబట్టి వానరుని చూడగానే అతని మనస్సులో ఆ శాపం మెదులుతుంది. రోషం బయటికి కనిపిస్తుంది, లోపల మాత్రం శంక. మహాబలుడైనా రావణుడు అపరాధభావంతో కలవరపడుతున్నాడు. ఇలా శత్రువును చూడగానే అతని పాపం జ్ఞాపకానికి వస్తుంది.
ఇలా వితర్కిస్తూ ఆ రాజు రోషంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో మంత్రిసత్తముడైన ప్రహస్తునితో సమయోచితమైన, గంభీరమైన, అర్థవంతమైన మాట ఇలా అన్నాడు — ఈ దురాత్ముని అడగండి — ఎక్కడి నుండి వచ్చాడు? ఇతడు రావడానికి కారణమేమిటి? ప్రమదావనాన్ని ధ్వంసం చేయడంలో, రాక్షసస్త్రీలను బెదిరించడంలో ఇతని ఉద్దేశమేమిటి? ఎవరూ ఎదిరించలేని నా పురంలో ప్రవేశించడంలో ఇతని ప్రయోజనమేమిటి? రాక్షసులతో యుద్ధం చేయడంలో ఏమి పని? ఇదంతా ఈ దుర్బుద్ధిని అడగండి. రావణుడు స్వయంగా అడగడు, మంత్రి చేత ప్రశ్నింపజేస్తాడు — ఇది రాజసభ మర్యాద. కానీ ‘దురాత్ముడు’, ‘దుర్బుద్ధి’ అనే మాటలతో అతని క్రోధం కూడా స్పష్టం. ప్రశ్నలు ఐదు — ఎక్కడి నుండి, కారణం, వనభంగం, పురప్రవేశం, యుద్ధం; ఇవే దూతను పరీక్షించే విషయాలు. రాజు రోషం కూడా మంత్రి నోటి ద్వారా శిష్టరూపంలో వ్యక్తమవుతుంది.
రావణుని మాట విని ప్రహస్తుడు హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు — వానరా, ఊరడిల్లు, నీకు మేలగుగాక, నీవు భయపడనక్కర్లేదు. నిన్ను ఇంద్రుడు రావణుని నివాసానికి పంపి ఉంటే నిజం చెప్పు; భయపడకు, నిన్ను విడిచిపెడతారు. నీవు కుబేరుని, యముని లేక వరుణుని దూతవై ఈ అందమైన రూపం ధరించి మా పురంలో ప్రవేశించి ఉన్నా, లేక విజయం కోరే విష్ణువు పంపినవాడవైనా, అది కూడా చెప్పు. నీ తేజస్సు వానరునిది కాదు, రూపం మాత్రమే వానరునిది. ఈ రోజు నిజం చెప్పు, అప్పుడు విడిచిపెడతారు; అబద్ధం చెబితే నీవు బ్రతకడం కష్టం. లేదా రావణుని నివాసంలో నీవు ప్రవేశించడానికి కారణమేదో అది చెప్పు. ఇలా అడగబడిన ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు అప్పుడు రాక్షసగణేశ్వరునికి సమాధానం చెప్పాడు. ప్రహస్తుని మాట ఊరడింపునూ భయపెట్టడాన్నీ కలుపుతుంది — మొదట అభయదానం, తరువాత మృత్యుభయం. హనుమంతుని తేజస్సును చూసి అతడు అతనిని దేవదూతగా భావిస్తాడు — ఇది కూడా హనుమంతుని గొప్పతనానికి ప్రమాణం. ప్రశ్నలలో లోకపాలకులందరూ లెక్కించబడ్డారు, రాముడు మాత్రం గుర్తుకు రాడు — రాక్షసులు మనిషిని శత్రువుగా లెక్కించరు. పన్నెండవ శ్లోకంలో ప్రశ్న ముగింపూ కథనం ఆరంభమూ కలిసి ఉన్నాయి — ప్రహస్తుని చివరి ప్రశ్న, తరువాత హనుమంతుని సమాధానానికి కవి భూమిక. ప్రహస్తుడు ‘విడిచిపెడతారు’ అని రెండుసార్లు అంటాడు — నిజం చెబితే విముక్తి లభిస్తుందనే ప్రలోభం. కానీ హనుమంతుడు ప్రలోభానికి గానీ భయానికి గానీ చలించడు; ఏది సత్యమో అదే చెబుతాడు. ప్రహస్తుని మాటలో రాజనీతిజ్ఞుని చాతుర్యం కనిపిస్తుంది — అభయం ఇచ్చి రహస్యం తెలుసుకోవాలనే ప్రయత్నం.
హనుమంతుడు ఇలా అన్నాడు — నేను ఇంద్రుని, యముని లేక వరుణుని దూతను కాను. కుబేరునితో నాకు స్నేహం లేదు, విష్ణువు కూడా నన్ను పంపలేదు. నా జాతే ఇది — నేను వానరుణ్ణే, ఇక్కడికి వచ్చాను. రాక్షసేంద్రుని దర్శనం దుర్లభంగా ఉంది, అందుకే అతనిని చూడటం కోసమే నేను ఈ వనాన్ని నాశనం చేశాను. తరువాత యుద్ధం కోరే బలవంతులైన రాక్షసులు వచ్చారు; దేహరక్షణ కోసం నేను వారితో యుద్ధంలో ఎదురుపోరాడాను. దేవతలు గానీ అసురులు గానీ అస్త్రపాశాలతో నన్ను బంధించలేరు; పితామహుని నుండి ఈ వరం నేను కూడా పొందాను. రాజును చూడాలనే కోరికతో నేను అస్త్రాన్ని అనుసరించాను. అస్త్రం నుండి విముక్తుడనైనా రాక్షసులు నన్ను బంధితుడనని భావించి ఇక్కడికి తీసుకువచ్చారు. ఒక రామకార్యం కోసం నేను నీ దగ్గరకు వచ్చాను. ప్రభూ, నేను అపారతేజస్వి అయిన రాఘవుని దూతనని తెలుసుకుని, నా ఈ హితవచనం విను. హనుమంతుని సమాధానం సత్యమైనది, నిర్భయమైనది. వనభంగానికి కారణాన్ని అతడు దాచడు — రాజదర్శనమే లక్ష్యం. బంధనాన్ని తన ఇష్టంతో స్వీకరించానని అతడు స్పష్టంగా చెబుతాడు. చివర తన ప్రభువును పేరుతో ప్రకటిస్తాడు, దానితో వార్త గౌరవం పెరుగుతుంది. ప్రహస్తుడు చెప్పిన దేవతలందరూ క్రమంగా నిరాకరించబడ్డారు — ఇంద్రుడు, యముడు, వరుణుడు, కుబేరుడు, విష్ణువు. తరువాత హనుమంతుడు తన జాతిని సంకోచం లేకుండా అంగీకరిస్తాడు — ‘నేను వానరుణ్ణి’. రాముని పేరు అతడు చివరలోనే చెబుతాడు, ప్రశ్నల క్రమంలో సమాధానం పూర్తయ్యేలా. బ్రహ్మ వరాన్ని ప్రస్తావించి, తన బంధనం తన దౌర్బల్యం కాదు, తన ఇష్టమేనని సూచిస్తాడు. ‘హితవచనం’ (పథ్యం) అనే మాట తరువాతి మాట రావణుని మేలు కోసమేనని సూచిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో అతడు సుగ్రీవుని సందేశాన్ని రావణునికి నివేదిస్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥