సర్గ
రావణదర్శనం, హనుమంతుని చింత
ఇంద్రజిత్తు కార్యంపై విస్మయం, రావణుని కిరీటాభరణాల వర్ణన, పదితలల రూపం, సింహాసనమూ మంత్రులూ, హనుమంతుని విస్మయం, ‘అధర్మం బలవత్తరం కాకపోతే’ అనే చింత
ఇంద్రజిత్తు చేసిన ఆ నీతిపూర్ణమైన కార్యాన్ని చూసి భయంకరపరాక్రముడైన హనుమంతుడు విస్మయపడ్డాడు. రావణుడు చేసిన సీతాపహరణం మొదలైన పనులను తలచుకుని అతని కళ్ళు కోపంతో ఎర్రబారగా, అతడు రాక్షసాధిపతి రావణుని తేరిపార చూశాడు. రావణుని తలపై ఎంతో విలువైన బంగారు కిరీటం ఉంది, అది ముత్యాల జాలరులతో కప్పబడి గొప్పగా వెలుగుతోంది. అతని అవయవాలపై బంగారంతో చేసిన చిత్రమైన ఆభరణాలు ఉన్నాయి, వాటిలో వజ్రాలూ విలువైన మణులూ పొదగబడ్డాయి; అవి మనస్సుతోనే కల్పించినట్లు అందంగా కనిపిస్తున్నాయి. అతడు విలువైన పట్టువస్త్రం ధరించి, ఎర్రచందనం పూసుకుని, రకరకాల చిత్రమైన అలంకరణలతో, అంగరాగరచనలతో శోభిస్తున్నాడు. ఇక్కడ కవి శత్రువు వైభవాన్ని కూడా నిష్పక్షపాతంగా వర్ణిస్తాడు. హనుమంతుడు బంధించబడినా దూత దృష్టితో శత్రువును సూక్ష్మంగా చూస్తాడు — అతని ఐశ్వర్యం, అతని అలంకరణ, అతని సభ. ఈ జ్ఞానం తరువాత రామునికి నివేదించాలి. కోపం కూడా అతని దృష్టిని మోహపరచదు. ‘మనస్సుతోనే కల్పించినట్లు’ అనే ఉపమ ఆభరణాల దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది — మనస్సు సంకల్పమాత్రంతో నిర్మించినదానిలా అద్భుతమైనవి. ఇలా మొదట రావణుని బాహ్యవైభవం వర్ణించబడుతుంది, తరువాత అతని శరీరం.
అతని కళ్ళు చూడదగినవి, ఎర్రనివి, చూడటానికి భయంకరమైనవి; కోరలు మెరిసేవి, వాడియైనవి, పెద్దవి; పళ్ళను కప్పే పెదవులు వేలాడుతున్నాయి. వీటితో అతడు విచిత్రంగా, చూడదగినవానిగా ఉన్నాడు. పది తలలతో ప్రకాశిస్తున్న మహాతేజస్వి అయిన ఆ వీరుడు, రకరకాల క్రూరజంతువులతో, సర్పాలతో నిండిన శిఖరాలు గల మందరపర్వతంలా కనిపించాడు. అతని శరీరం నల్లని కాటుక రాశిలా నల్లనిది; వక్షస్థలంపై హారం ప్రకాశిస్తోంది. పూర్ణచంద్రునిలాంటి ముఖంతో అతడు బాలసూర్యునితో కూడిన మేఘంలా ప్రకాశిస్తున్నాడు — నల్లని దేహం మేఘం, వెలిగే ముఖం బాలసూర్యుడు. అతని బాహువులు భుజకీర్తులు ధరించి, ఉత్తమమైన చందనం పూసుకుని, మెరిసే అంగదాలతో భయంకరంగా ఉన్నాయి, అవి ఐదు తలల సర్పాల్లా కనిపిస్తున్నాయి. అతడు పెద్దదైన, చిత్రమైన, రత్నాలు పొదిగి చిత్రించిన, ఉత్తమమైన పరుపులు పరచిన స్ఫటికపు శ్రేష్ఠాసనం మీద చక్కగా కూర్చుని ఉన్నాడు. ఉపమలన్నీ పర్వతం, మేఘం, సర్పం గురించినవే — రావణుని రూపం ఏకకాలంలో సుందరమూ భయంకరమూ. కవి పర్వతం, మేఘం, సర్పం అనే ఉపమలతో అతని విశాలతనూ, నల్లదనాన్నీ, భీకరతనూ కలిపి చూపుతాడు. పది తలలతో అతడు ఒక్కడైనా అనేక శిఖరాల పర్వతంలా, బాహువులు అనేక పడగల సర్పాల్లా కనిపిస్తాయి. రత్నాలతో చిత్రించిన స్ఫటికాసనం అతని రాజవైభవాన్ని సూచిస్తుంది. హనుమంతుడు ఇదంతా దూత జాగ్రత్తతో కూడిన దృష్టితో చూస్తాడు, ఎందుకంటే శత్రుబలం గురించిన యథార్థజ్ఞానం రామునికి అవసరం. సౌందర్యమూ భయమూ ఇక్కడ కలిసిపోయాయి.
ఎంతగానో అలంకరించుకున్న అనేకమంది స్త్రీలు చేతుల్లో వాలవ్యజనాలూ చామరాలూ పట్టుకుని అన్ని వైపుల నుండి దగ్గరగా అతనిని సేవిస్తున్నారు. దుర్ధరుడు, ప్రహస్తుడు, మహాపార్శ్వుడు, నికుంభుడు అనే మంత్రతత్త్వం తెలిసిన నలుగురు రాక్షసమంత్రులు అతని దగ్గర కూర్చుని ఉన్నారు. ఆ నలుగురితో చుట్టుముట్టబడిన, బలగర్వితుడైన రావణుడు నాలుగు సముద్రాలతో చుట్టుముట్టబడిన సమస్తలోకంలా శోభిస్తున్నాడు. మంత్రతత్త్వం తెలిసిన, శుభం చూడగల ఇతర సచివులు కూడా దేవతలు దేవేశ్వరుడైన ఇంద్రుని ఊరడించినట్లు అతనిని ఊరడిస్తున్నారు. ఇలా హనుమంతుడు అతితేజస్వి అయిన రాక్షసపతిని, మేరుశిఖరం మీద నిలిచిన నీటితో నిండిన మేఘంలా, మంత్రులతో చుట్టుముట్టబడినవానిగా చూశాడు. భయంకరపరాక్రములైన రాక్షసులు పీడిస్తున్నా అతడు పరమ విస్మయంతో రాక్షసాధిపతిని చూశాడు. ఇక్కడ రావణుడు ఇంద్రునితో పోల్చబడ్డాడు — సభ వైభవం స్వర్గం వంటిది. కానీ హనుమంతుని మనస్సులో భయం లేదు, విస్మయం మాత్రమే. బంధనపు బాధ కూడా అతని కుతూహలాన్ని ఆపదు. మంత్రుల పేర్లు తరువాత యుద్ధకాండలో మళ్ళీ వినిపిస్తాయి — ప్రహస్తుడు సేనాపతి, నికుంభుడు కుంభకర్ణుని కుమారుడు. కాబట్టి ఈ సభావర్ణన రాబోయే యుద్ధంలోని పాత్రలను కూడా పరిచయం చేస్తుంది. సముద్రాల ఉపమ రావణుని ఆధిపత్యపు విస్తృతిని చూపుతుంది. హనుమంతుని స్థితిని కూడా గమనించాలి — అతడు బంధితుడు, రాక్షసులు చుట్టూ అడ్డగించారు, కానీ అతని మనస్సు స్వతంత్రం; అతడు ద్రష్ట మాత్రమే, భయపడినవాడు కాదు. ఈ మనఃస్థైర్యమే అతని గొప్పతనం. స్త్రీల సేవ, మంత్రుల పరివారం, సచివుల ఊరడింపు — ఇలా రావణుని సభ మూడు విధాల పరివారంతో శోభిస్తుంది. హనుమంతుడు అందరినీ ఒక్కొక్కరిగా పరిశీలించి వారి క్రమాన్ని గుర్తుపెట్టుకుంటాడు.
ప్రకాశిస్తున్న రాక్షసేశ్వరుని చూసి అతని తేజస్సుకు ముగ్ధుడైన హనుమంతుడు మనస్సులో ఇలా ఆలోచించాడు — అహో ఇతని రూపం, అహో ధైర్యం, అహో సత్త్వం, అహో కాంతి! అహో ఇతనిలో రాజలక్షణాలన్నీ ఎలా కూడి ఉన్నాయో! ఇతనిలో బలమైన అధర్మం లేకపోతే, ఈ రాక్షసేశ్వరుడు ఇంద్రునితో కూడిన దేవలోకానికి కూడా రక్షకుడయ్యేవాడు. కానీ లోకం నిందించే క్రూరమైన, నిర్దయమైన ఇతని పనుల వల్ల దేవదానవులతో సహా లోకాలన్నీ ఇతనికి భయపడుతున్నాయి. ఇతడు కోపిస్తే సమస్త జగత్తునూ ఏకార్ణవంగా — ఒకే మహాసముద్రంగా — చేయగలడు. ఇలా అపారతేజస్వి అయిన రాక్షసరాజు ప్రభావాన్ని చూసి బుద్ధిమంతుడైన కపి ఎన్నో విధాలుగా ఆలోచించాడు. ఈ శ్లోకం సర్గకు హృదయం — గుణాలున్నాయి, సామర్థ్యమూ ఉంది, కానీ అధర్మం అన్నిటినీ నాశనం చేస్తుంది. హనుమంతుడు శత్రువు గుణాలను కూడా అంగీకరిస్తాడు; ఇదే జ్ఞాని స్వభావం. అధర్మమే రావణుని వినాశానికి బీజమని సూచించబడింది. ‘రక్షకుడయ్యేవాడు’ అనే మాటలో కరుణ కూడా కనిపిస్తుంది — ఇంతటి సమర్థుడు ధర్మంతో కూడి ఉంటే లోకానికి కల్యాణం చేసేవాడు. కాబట్టి ఈ శత్రువును తక్కువగా అంచనా వేయకూడదు, కానీ ధర్మబలంతో జయించాలని అతడు నిశ్చయిస్తాడు. తరువాతి సర్గలో ప్రహస్తుడు అతనిని ప్రశ్నిస్తాడు. అతని చింత అనేక విధాలు — ప్రశంస, ఖేదం, విస్మయం, జాగ్రత్త. శత్రువును యథార్థంగా అంచనా వేయడమే బుద్ధిమంతుడైన దూత లక్షణం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः॥ ४९॥