॥वाल्मीकिरामायणम् సుందరకాండ · 48వ సర్గ

సుందరకాండ

సర్గ

ఇంద్రజిత్తు హనుమంతుల యుద్ధం, బ్రహ్మాస్త్రబంధనం, రావణసభాప్రవేశం

రావణుడు ఇంద్రజిత్తుకు ఆజ్ఞ ఇవ్వడం, ఇంద్రజిత్తు బయలుదేరడం, కపిరాక్షసుల సమయుద్ధం, బ్రహ్మాస్త్రంతో బంధనం, హనుమంతుని ఆలోచన, నారబంధంతో అస్త్రం విడిపోవడం, రావణుని దగ్గరకు తీసుకుపోవడం

హనుమంతుడు కుమారుడు అక్షుని చంపగా, మహాత్ముడైన రాక్షసాధిపతి రావణుడు మనస్సును నిగ్రహించుకుని, రోషంతో దేవసమానుడైన ఇంద్రజిత్తును ఇలా ఆజ్ఞాపించాడు — నీవు అస్త్రవేత్తవు, శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడవు, దేవాసురులకు కూడా శోకం కలిగించేవాడవు; ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలలో నీ పరాక్రమం కనిపించింది, పితామహుడైన బ్రహ్మను ఆరాధించి నీవు అస్త్రాలను సంపాదించావు. నీ అస్త్రబలాన్ని ఎదుర్కొని దేవతలూ మరుద్గణాలూ దేవేంద్రుని ఆశ్రయించి కూడా యుద్ధంలో నిలవలేకపోయారు. మూడు లోకాలలో యుద్ధంలో నీతో పోరాడటానికి వచ్చి అలసిపోనివాడు ఒక్కడూ లేడు. నీవు భుజబలంతో రక్షించబడినవాడవు, తపస్సుతో కాపాడబడినవాడవు, దేశకాలాలను ప్రధానంగా గమనించేవాడవు, బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడవు. యుద్ధాలలో నీకు అసాధ్యమైన కార్యం లేదు; బుద్ధిపూర్వకమైన మంత్రాలోచనలో నీవు చేయలేనిది లేదు; మూడు లోకాలలో నీ అస్త్రబలాన్నీ శరీరబలాన్నీ ఎరుగనివాడు ఎవడూ లేడు. నీ తపోబలమూ, యుద్ధంలో పరాక్రమమూ, అస్త్రబలమూ నాకు తగినవే; యుద్ధపు ఒత్తిడిలో నిన్ను పొంది నా మనస్సు ఫలితం గురించి నిశ్చింతగా ఉంటుంది, అలసిపోదు. రావణుని ఈ ప్రశంస పుత్రవాత్సల్యం వల్ల మాత్రమే కాదు, నీతితో కూడా — అక్షుని వధ తరువాత ఇంద్రజిత్తు మనస్సులో ఉత్సాహం పుట్టించడానికి అతని పూర్వవిజయాలను గుర్తుచేస్తాడు. ‘ఇంద్రజిత్తు’ అనే పేరే ఇంద్రునిపై విజయాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. పితామహుని ఆరాధనతో లభించిన అస్త్రాలు ముందు బ్రహ్మాస్త్ర రూపంలో ప్రయోగించబడతాయి — దానికి సూచన ఇక్కడే ఉంది. నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; మూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ నాలుగవ శ్లోకపు చివరి అర్ధమూ సమీక్షిత సంస్కరణతో పూర్తిగా సరిపోలవు. ‘నాకు తగినవే’ — తండ్రి కుమారునిలో తన ప్రతిబింబాన్ని చూస్తాడు. రావణునిలో రోషమూ దుఃఖమూ కలిసి ఉన్నాయి — ‘మనస్సును నిగ్రహించుకుని’ అనే మాట అతని ఆత్మసంయమాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే పుత్రశోకాన్ని కూడా అతడు దాచుకున్నాడు.

కింకరులందరూ హతులయ్యారు, రాక్షసుడు జంబుమాలీ, వీరులైన అమాత్యపుత్రులూ, ఐదుగురు సేనాగ్రగాములూ కూడా. గుర్రాలూ ఏనుగులూ రథాలతో కూడిన సుసమృద్ధమైన సైన్యాలూ, నీకు ప్రియమైన తమ్ముడు కుమారుడు అక్షుడూ సంహరించబడ్డారు. శత్రుసంహారకా, నీలో ఉన్న సారం వారిలో లేదు. ఈ మహాసైన్యం హతమవడం చూసి, కపి ప్రభావాన్నీ పరాక్రమాన్నీ చూసి, నీ సామర్థ్యాన్ని కూడా గమనించుకుని, నీ బలానికి తగిన వేగాన్ని ప్రదర్శించు. నీవు సమీపించగానే శత్రువు శాంతించి, సైన్యనాశం ఆగిపోయేలా, నీ బలాన్నీ శత్రుబలాన్నీ పరిశీలించి, అస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడా, కార్యం ప్రారంభించు. వీరుడా, సైన్యాలను తీసుకువెళ్ళకు — అవి గుంపులు గుంపులుగా నశిస్తాయి; గొప్ప సారం గల వజ్రాన్ని తీసుకుని కూడా వెళ్ళకు; మారుతి గతికి కొలత లేదు, అగ్నిలాంటి అతనిని ఏ సాధనంతోనూ చంపలేము. ఈ విషయాన్ని బాగా ఆలోచించి, నీ కార్యానికి తగినట్లు మనస్సును ఏకాగ్రం చేసుకుని, ధనుస్సు దివ్యశక్తిని స్మరిస్తూ వ్యర్థం కాని కార్యాన్ని ప్రారంభించు. బుద్ధిశ్రేష్ఠుడా, నిన్ను పంపుతున్నాను — ఈ ఆలోచన స్నేహానికి తగినది కాదు సుమా; కానీ రాజధర్మాలకూ క్షాత్రధర్మానికీ ఇదే సమ్మతమైన ఆలోచన. శత్రుదమనా, యుద్ధంలో రకరకాల శస్త్రాలలో నైపుణ్యాన్ని తప్పక తెలుసుకోవాలి, యుద్ధంలో విజయాన్ని కోరుకోవాలి. ఇక్కడ తండ్రి హృదయం రాజు కర్తవ్యంతో సంఘర్షిస్తుంది — ఒక కుమారుడు హతుడయ్యాడు, మరొకనిని పంపాలని లేదు, అయినా రాజధర్మం ప్రేరేపిస్తుంది. పదకొండవ శ్లోకంలో విశేషమైన ఉపదేశం — సైన్యమైనా వజ్రమైనా నిష్ఫలమే; కాబట్టి నీ బలాన్నీ అస్త్రబలాన్నీ మాత్రమే ఆశ్రయించు. ‘అక్షతమైన కార్యం’ — విఫలం కాని కార్యం. పదకొండు, పన్నెండు శ్లోకాలకు సమీక్షిత సంస్కరణలో ప్రతిరూపం లేదు — అవి వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ఎనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘సుసమృద్ధమైన సైన్యాలు…’ అనే అర్ధభాగం కూడా వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. హతుల క్రమమైన లెక్క — కింకరులు, జంబుమాలి, మంత్రిపుత్రులు, సేనాపతులు, అక్షుడు — రావణుని ఆపద పెరుగుతున్న భారాన్ని చూపుతుంది. ‘నీకు ప్రియమైన తమ్ముడు’ అనే మాటతో ఇంద్రజిత్తు సోదరప్రేమను కూడా ప్రేరకంగా చేస్తాడు. ‘మారుతి గతికి కొలత లేదు’ — రావణునికి కూడా హనుమంతుడు వాయుపుత్రుడని తెలిసినట్లుంది. పదమూడవ శ్లోకంలో తండ్రి మనస్సులోని ద్వంద్వం స్పష్టం — ‘ఈ ఆలోచన శ్రేష్ఠమైనది కాదు’ అని తానే అంగీకరిస్తాడు, అయినా రాజధర్మమే బలీయమైనదని భావిస్తాడు.

అప్పుడు తండ్రి ఆ మాట విని, దేవతలతో సమానమైన ప్రభావం గల వీరుడు ఇంద్రజిత్తు యుద్ధానికి నిశ్చయించుకుని, ఎంతో త్వరగా ప్రభువూ తండ్రీ అయిన రావణునికి ప్రదక్షిణ చేశాడు. తరువాత తనకు ఇష్టులైన తన అనుచరుల చేత సత్కరించబడి, యుద్ధోత్సాహంతో పొంగి అతడు యుద్ధానికి బయలుదేరాడు. పద్మంలాంటి విశాలమైన కన్నులు గల, శ్రీమంతుడూ మహాతేజస్వీ అయిన రాక్షసాధిపతి కుమారుడు పర్వదినాన సముద్రం ఉప్పొంగినట్లు బయలుదేరాడు. పక్షిరాజుతో సమానమైన వేగం గల, వాడి కోరలు గల నాలుగు పెద్దపులులు కట్టిన రథాన్ని, సహించరాని వేగం గల, ఇంద్రసమానుడైన ఇంద్రజిత్తు ఎక్కాడు. ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడూ, శస్త్రజ్ఞుడూ, అస్త్రవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన ఆ రథికుడు హనుమంతుడు ఉన్న చోటికి రథంతో త్వరగా వెళ్ళాడు. అతని రథఘోషనూ, ధనుస్సు నారి మోతనూ విని వానరవీరుడు మరింత సంతోషించాడు. యుద్ధపండితుడైన ఇంద్రజిత్తు ధనుస్సునూ వాడి మొనల బాణాలనూ తీసుకుని హనుమంతుని లక్ష్యంగా చేసుకుని వెళ్ళాడు. పర్వదినాన సముద్రం ఉపమ — పౌర్ణమినాడు సముద్రం ఉప్పొంగినట్లు అతని ఉత్సాహం. ‘దక్షసుతప్రభావుడు’ — దేవతలతో సమానమైన ప్రభావం గలవాడు; హిందీ అనువాదం ‘దేవతలతో సమానమైన ప్రభావశాలి’ అని చెబుతుంది. హిందీ అనువాదంలో రథానికి కట్టిన వాహనాలు ‘నాలుగు సింహాలు’ అని ఉంది, మూలంలో మాత్రం ‘వ్యాఘ్రైః’ (పెద్దపులులతో); సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వ్యాలైః’ (క్రూరమృగాలతో). హనుమంతుని సంతోషం మళ్ళీ — బలమైన శత్రువు వచ్చాడని అతని ఆనందం. పద్దెనిమిదవ శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో ఉంది; ‘పక్షిరాజోపమతుల్యవేగై-/ర్వ్యాఘ్రైః’ అని పాదవిచ్ఛేదం దగ్గర పదం విభజించబడింది. తండ్రికి చేసిన ప్రదక్షిణ ఇంద్రజిత్తు వినయాన్ని చూపుతుంది — వీరుడైనా అతడు తండ్రిని ప్రభువుగా గౌరవిస్తాడు. ‘ఎంతో త్వరగా’ అనేది అతని ఉత్సాహం; అక్షునిలాగే అతడు కూడా త్వరగా బయలుదేరుతాడు, కానీ అక్షునికి భిన్నంగా అతడు బుద్ధిమంతుడు. అనుచరుల సత్కారం — మిత్రుల సన్మానం పొంది అతడు బయలుదేరుతాడు, యజ్ఞానికి ముందు యజమానిలా. ‘యుద్ధపండితుడు’ అనే విశేషణం అతని యుద్ధకౌశలాన్ని సూచిస్తుంది; ముందు అతని బుద్ధితోనే హనుమంతుడు పట్టుబడతాడు, బలంతో కాదు. ‘హనుమంతుని లక్ష్యంగా చేసుకుని’ — లక్ష్యం స్పష్టం, తండ్రి ఉపదేశం ప్రకారం సైన్యం వెంట రాదు. ఇంద్రజిత్తు రథానికి పెద్దపులులు కట్టబడ్డాయి, గుర్రాలు కావు — అక్షుని రథానికి భిన్నమైనది, ఇంకా భయంకరమైనది; దీనితో అతని మాయావిశేషం కూడా సూచించబడింది.

సంతోషంతో, బాణం చేతబట్టి అతడు యుద్ధానికి బయలుదేరగానే దిక్కులన్నీ కలుషితమయ్యాయి, క్రూరమృగాలు ఎన్నో విధాలుగా అరిచాయి. అక్కడికి నాగులూ, యక్షులూ, మహర్షులూ, గ్రహచక్రంలో సంచరించేవారూ, సిద్ధులూ వచ్చి చేరారు; పక్షిసమూహాలు ఆకాశాన్ని కప్పి ఎంతో సంతోషంతో బిగ్గరగా అరిచాయి. ఇంద్రధ్వజం గల ఆ రథం వేగంగా రావడం చూసి కపి మహానాదం చేశాడు, వేగశాలి అయి శరీరాన్ని పెంచాడు. దివ్యరథాన్ని ఆశ్రయించిన, చిత్రమైన ధనుస్సు గల ఇంద్రజిత్తు మెరుపు పిడుగులాంటి ధ్వని గల ధనుస్సును సారించాడు. అప్పుడు అతితీక్ష్ణమైన వేగం గల, మహాబలులైన, యుద్ధంలో నిశ్శంకులైన కపీ రాక్షసాధిపతి కుమారుడూ, వైరం కట్టుకున్న దేవేంద్ర అసురేంద్రుల్లా తలపడ్డారు. అప్రమేయుడై విజృంభించిన ఆ హనుమంతుడు యుద్ధంలో పేరుపొందిన ధనుర్ధారి, మహారథుడు అయిన ఆ వీరుని బాణవేగాన్ని వ్యర్థం చేశాడు, తండ్రి అయిన వాయువు మార్గంలో సంచరించాడు. దిక్కుల కలుషత్వమూ, మృగాల క్రూరనాదమూ అశుభసూచకాలు — ఎవరికి అశుభమో కవి స్పష్టంగా చెప్పడు, కానీ లంకకే అని గ్రహించవచ్చు. దేవర్షుల సమాగమం యుద్ధపు ప్రాముఖ్యాన్ని చూపుతుంది — అక్షవధలోలాగే ఇక్కడ కూడా. ‘ఇంద్రధ్వజం’ — ఇంద్రుని ఆకారపు గుర్తు గల ధ్వజం; హిందీ అనువాదం ‘ఇంద్రాకార చిహ్నం గల ధ్వజంతో శోభిల్లే’ అని చెబుతుంది. ‘తండ్రి మార్గంలో’ — వాయుమార్గంలో, ఆకాశంలో. దేవేంద్ర అసురేంద్రుల ఉపమ — ఇంద్రునికీ బలికీ ఉన్నట్లు వైరం; హిందీ అనువాదం ‘దేవరాజు ఇంద్రుడూ దైత్యరాజు బలీ లాగా’ అని చెబుతుంది. ముందరి యుద్ధాలలో హనుమంతుడే ప్రబలుడు; ఇక్కడ ఇద్దరి బలమూ సమానమని కవి ఉపమతోనే సూచిస్తాడు. హనుమంతుడు శరీరాన్ని పెంచడం — శత్రువు రాగానే అతడు శరీరాన్ని పెంచుతాడు, ఇది అతని నియమం. ధనుస్సు నారి మోత మెరుపుతో కూడిన గర్జన వంటిది — ఇంద్రజిత్తు మేఘరూపుడు, హిందీ అనువాదంలో అతని పేరే మేఘనాదుడు; హనుమంతుడు పర్వతరూపుడు.

అప్పుడు శత్రువీరులను సంహరించే వీరుడు ఇంద్రజిత్తు పొడవైన వాడి మొనలు గల, చక్కని ఈకలు గల, బంగారంతో చిత్రించిన పింఛాలు గల, వజ్రంతో సమానమైన వేగం గల బాణాలను ఎడతెరిపి లేకుండా విడిచాడు. అప్పుడు ఆ హనుమంతుడు అతని రథఘోషనూ, మృదంగ భేరీ పటహాల ధ్వనినీ, లాగుతున్న ధనుస్సు మోతనూ విని మళ్ళీ పైకి ఎగిరాడు. ఆ మహాకపి బాణాల మధ్య నుండి వేగంగా తిరిగాడు; గురి చూస్తున్న అతని లక్ష్యాన్ని తప్పిస్తూ — గురిని వ్యర్థం చేస్తూ — ఆ వానరుడు సంచరించాడు. మళ్ళీ బాణాల ఎదుటికే వచ్చి నిలిచాడు, అనిలాత్మజుడైన హనుమంతుడు చేతులు చాచి పైకి ఎగిరాడు. వేగశాలులూ యుద్ధకర్మలో నిపుణులూ అయిన వారిద్దరూ సర్వప్రాణుల మనస్సులనూ ఆకర్షించే ఉత్తమమైన యుద్ధం చేశారు. రాక్షసుడు హనుమంతుని అంతరం — బలహీనమైన చోటు — తెలుసుకోలేకపోయాడు, మారుతి కూడా ఆ మహాత్ముని అంతరం తెలుసుకోలేకపోయాడు; దేవతలతో సమానమైన పరాక్రమం గల వారిద్దరూ తలపడి ఒకరికొకరు సహించరానివారయ్యారు. ఇక్కడ యుద్ధపు సమత్వం విశేషంగా చెప్పబడింది — ముందరి సర్గలలో హనుమంతుడు శత్రువులను వెంటనే చంపాడు, ఇక్కడ మాత్రం మొదటిసారి సమబలుడైన ప్రత్యర్థి. ‘అంతరం’ అంటే రంధ్రం — దెబ్బ ఫలించే చోటు. హనుమంతుడు బాణాల ఎదుటికి వచ్చి మళ్ళీ ఎగురుతాడు — ఇది శత్రువును పరిహసించే ఆట. మృదంగ భేరీ పటహాల ధ్వనితో ఇంద్రజిత్తు సేన వాద్యాలు కూడా సూచించబడ్డాయి. ‘సర్వప్రాణుల మనస్సులను ఆకర్షించే’ — యుద్ధం కూడా చూడదగినది, కళారూపం; దేవతలూ ఋషులూ ముందే వచ్చి చేరారు, వారే ప్రేక్షకులు. ‘దేవతలతో సమానమైన పరాక్రమం గలవారు’ అని ఇద్దరికీ సమానమైన గౌరవం — కవి శత్రువును తక్కువ చేయడు. హనుమంతుడు చేతులు చాచడం పక్షి రెక్కలు చాచినట్లు. ఇద్దరూ వేగశాలులే — ఒకడు బాణవేగంతో, మరొకడు శరీరవేగంతో; అందుకే యుద్ధానికి అంతం కనిపించదు. ఈ సమత్వమే తరువాతి బ్రహ్మాస్త్రప్రయోగానికి కారణం.

గురి వ్యర్థమవుతుండగా, అమోఘమైన బాణాలు కూడా పడుతూ విఫలమవుతుండగా, గురి నిలపడంలో, బాణం సంధించడంలో ఏకాగ్రమైన మనస్సు గల మహాత్ముడు ఇంద్రజిత్తు గొప్ప చింతలో పడ్డాడు. అప్పుడు రాక్షసరాజు కుమారుడు ఆ కపి చంపబడలేనివాడని గ్రహించి, అతడు ఎలా పట్టుబడతాడో అని ఆ వానరవీరశ్రేష్ఠుని నిగ్రహించడం గురించి ఆలోచించాడు. అప్పుడు అస్త్రవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడూ, మహాతేజస్వీ అయిన ఆ వీరుడు పితామహుని అస్త్రాన్ని ఆ వానరశ్రేష్ఠునిపై సంధించాడు. ఇతడు చంపబడలేనివాడని తెలుసుకుని, అస్త్రతత్త్వం తెలిసిన ఇంద్రజిత్తు ఆ అస్త్రంతో మహాబాహువైన మారుతాత్మజుని బంధించాడు. ఆ అస్త్రంతో రాక్షసుని చేత బంధించబడిన ఆ వానరుడు కదలిక లేనివాడయ్యాడు, నేలమీద పడ్డాడు. ఇక్కడ ఇంద్రజిత్తు బుద్ధి ప్రకాశిస్తుంది — చంపలేనివానిని బంధించాలని ఆలోచిస్తాడు. ‘చంపబడలేనివాడు’ అనే జ్ఞానం అతని పరాజయాన్ని అంగీకరించడం కూడా. బ్రహ్మాస్త్రాన్ని కూడా చంపడానికి కాక బంధించడానికే ప్రయోగించాడు. రావణుని ఆజ్ఞ కూడా ‘పట్టుకోండి’ అనే — కాబట్టి పట్టుకోవడమే ఉద్దేశం. హనుమంతుని పతనం పరాజయం కాదు, బ్రహ్మదేవుని మర్యాదను పాటించడం — తరువాతి శ్లోకాలలో ఇది స్పష్టమవుతుంది. ‘కదలిక లేనివాడు’ — అస్త్రప్రభావంతో అతడు క్షణకాలం చేష్టలుడిగినవాడయ్యాడు. ‘అస్త్రతత్త్వవిత్’ అనేది ఇంద్రజిత్తు విశేషణం — బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ఎప్పుడు ప్రయోగించాలో అతనికి తెలుసు, కానీ ముందు దాని నియమం రాక్షసులకు తెలియదు. హనుమంతుని పతనం చూసి రాక్షసులు సంతోషించారు, కానీ ఆ పతనం అతని స్వేచ్ఛతోనే.

అప్పుడు ఆ వానరవీరుడు ఆ అస్త్రబంధాన్ని గ్రహించి, ప్రభువైన బ్రహ్మదేవుని ప్రభావంవల్ల కొద్దిపాటి బాధ కూడా అనుభవించకుండా, తనపై పితామహుని అనుగ్రహాన్ని గురించి ఆలోచించాడు. స్వయంభువుని మంత్రాలతో అభిమంత్రించిన బ్రహ్మాస్త్రాన్ని చూసి హనుమంతుడు పితామహుని నుండి పొందిన వరాన్ని తలచుకున్నాడు. లోకగురువు ప్రభావంవల్ల ఈ బంధం నుండి విడిపించుకునే శక్తి నాకు లేదని భావించే ఈ అస్త్రబంధం విధించబడింది; అయినా ఆత్మయోని అయిన బ్రహ్మదేవుని గౌరవం కోసం నేను దీనిని అనుసరించాలి. ఇలా ఆ కపి అస్త్రపు శక్తినీ, తనపై పితామహుని అనుగ్రహాన్నీ, విడిపించుకునే శక్తినీ ఆలోచించి పితామహుని ఆజ్ఞను అనుసరించాడు. అస్త్రంతో బంధించబడినా నాకు భయం పుట్టదు, పితామహుడూ మహేంద్రుడూ అనిలుడూ నన్ను రక్షిస్తున్నారు. రాక్షసులు పట్టుకోవడంలో కూడా నాకు గొప్ప మేలు కనిపిస్తోంది — రాక్షసేంద్రునితో సంభాషణ జరుగుతుంది; కాబట్టి శత్రువులు నన్ను పట్టుకోనివ్వండి. ఇలా నిశ్చయించుకున్న, ఆలోచించి పనిచేసే, శత్రువీరులను సంహరించే అతడు చేష్టలు మానుకున్నాడు; బలవంతంగా దగ్గరకు వచ్చిన శత్రువులు అతనిని పట్టుకుని రకరకాలుగా బెదిరిస్తుండగా అతడు గర్జించాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని వివేకం పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — పరాజయం కూడా ఉపాయమవుతుంది. అతడు దేవతల మర్యాదను పాటించడమే కాదు, తన కార్యానికి అవకాశాన్ని కూడా చూస్తాడు — రావణుని నేరుగా చూడటం, అతనితో సంభాషించడం. బ్రహ్మ ఇచ్చిన వరం — ముహూర్తకాలంలో అస్త్రం నుండి విముక్తి — హిందీ అనువాదంలో నిర్దేశించబడింది. ‘సమీక్ష్యకారి’ అనే పదం అతని స్వభావాన్ని చూపుతుంది; గర్జన కూడా నటనే — బాధపడుతున్నవానిలా గర్జించాడు. పితామహుడు, మహేంద్రుడు, అనిలుడు అనే ముగ్గురు రక్షకులు — బ్రహ్మ వరం ఇచ్చినవాడు, ఇంద్రుడు వజ్రంతో కొట్టిన తరువాత వరం ఇచ్చినవాడు, వాయువు తండ్రి; హిందీ అనువాదం ‘బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు, వాయుదేవుడు ముగ్గురూ నన్ను రక్షిస్తున్నారు’ అని చెబుతుంది. ఈ ప్రసంగంలో దూత బుద్ధి కనిపిస్తుంది — బలంతో లభించనిది వినయంతో లభిస్తుంది; లేకపోతే రావణసభాప్రవేశం దుర్లభం.

అప్పుడు ఆ రాక్షసులు శత్రుదమనుడైన అతనిని కదలిక లేకుండా చూసి, జనపనార తాళ్ళతోనూ, పెనవేసిన చెట్ల నారబట్టలతోనూ బంధించారు. శత్రువులు బంధించడాన్నీ, వీరులు బలవంతంగా దూషించడాన్నీ అతడు ఇష్టపడ్డాడు — ‘కుతూహలంతో రాక్షసేంద్రుడు నన్ను చూడాలనుకోవచ్చు’ అని నిశ్చయించుకుని. ఆ నారతో బంధించబడిన ఆ వీర్యవంతుడు అస్త్రం నుండి విముక్తుడయ్యాడు, ఎందుకంటే అస్త్రబంధం మరొక బంధాన్ని సహించదు. అప్పుడు వీరుడు ఇంద్రజిత్తు చెట్ల నారతో బంధించబడిన ఆ కపిసత్తముని గమనించి, అస్త్రం నుండి విముక్తుడయ్యాడని తెలుసుకుని చింతలో పడ్డాడు — వేరే దానితో బంధించబడినా ఇతడు అస్త్రాన్ని అనుసరిస్తున్నట్లు నటిస్తున్నాడు. అయ్యో, గొప్ప కార్యం నిరర్థకమైంది; మంత్రశక్తి గతిని రాక్షసులు ఆలోచించలేదు; అస్త్రం భగ్నమైతే మళ్ళీ మరొక అస్త్రం పనిచేయదు; మనమందరం సంశయంలో పడ్డాం. అస్త్రం నుండి విముక్తుడైనా హనుమంతుడు అది తెలియనట్లుగా, రాక్షసులు ఈడ్చుకుపోతుండగా ఆ బంధాలతో పీడించబడుతున్నట్లు ఉన్నాడు. అప్పుడు కాలుని పిడికిళ్ళలాంటి పిడికిళ్ళు గల క్రూరరాక్షసుల చేత కొట్టబడుతూ ఆ వానరుడు రాక్షసేంద్రుని దగ్గరకు ఈడ్చుకుపోబడ్డాడు. రాక్షసుల మూఢత్వం ఇక్కడ స్పష్టం — దివ్యాస్త్రం మీద సాధారణ బంధనాన్ని వేసి వారే అస్త్రాన్ని నిష్ఫలం చేశారు. ఇంద్రజిత్తుకే అది తెలుసు, కానీ అతడు ఏమీ చేయలేడు. హనుమంతుడు విముక్తుడైనా బంధితునిలా ప్రవర్తిస్తాడు — తన ఇష్టంతోనే రావణుని దగ్గరకు వెళ్తాడు. ‘అస్త్రబంధం మరొక బంధాన్ని సహించదు’ అనేది శాస్త్రీయమైన నియమం. ఇంద్రజిత్తు చింత — ‘మనమందరం సంశయంలో పడ్డాం’ — విజయం కూడా పరాజయంలా అయింది; హిందీ అనువాదం ‘విజయం సాధించి కూడా మనమందరం సంశయంలో పడ్డాం’ అని చెబుతుంది. ‘కాలముష్టులు’ — మృత్యువులా కఠినమైన పిడికిళ్ళు; కార్యసిద్ధి కోసం హనుమంతుడు వాటిని సహిస్తాడు. జనపనార తాళ్ళతో, చెట్ల నారతో బంధించడం అతనికి తుచ్ఛమైనది, కానీ అదే అస్త్రాన్ని తొలగించింది — రాక్షసుల మూఢత్వానికి ఫలం. ‘కుతూహలంతో’ అనే హనుమంతుని ఊహ నిజమవుతుంది — రావణుడు స్వయంగా అతనిని చూడాలనుకుంటాడు.

అప్పుడు ఇంద్రజిత్తు అస్త్రం నుండి విముక్తుడై, చెట్ల నారతాళ్ళతో బంధించబడిన ఆ మహాబలుడైన వానరవీరుని బాగా చూసి, అక్కడ పరివారంతో ఉన్న రాజుకు చూపించాడు. మదపుటేనుగులా బంధించబడిన ఆ కపివరోత్తముని రాక్షసులు రాక్షసేంద్రుడైన రావణునికి నివేదించారు. ‘ఇతడెవడు? ఎవరివాడు? ఎక్కడి నుండి వచ్చాడు? ఏమి పని? ఇతనికి ఆశ్రయం ఎవరు?’ అని అతనిని చూసి రాక్షసవీరుల మధ్య మాటలు పుట్టాయి. ‘చంపండి, కాల్చండి, లేక తినేయండి’ అని మరికొందరు క్రుద్ధులైన రాక్షసులు ఒకరితో ఒకరు అన్నారు. ఒక్కసారిగా దారి దాటి ఆ మహాత్ముడు అక్కడ రాక్షసాధిపతి పాదాల దగ్గర రాజు వృద్ధ పరిచారకులనూ, మహారత్నాలతో అలంకరించిన భవనాన్నీ చూశాడు. మహాతేజస్వి అయిన రావణుడు వికృతాకారులైన రాక్షసుల చేత అటూ ఇటూ ఈడ్చబడుతున్న కపిసత్తముని చూశాడు. కపిసత్తముడు కూడా తేజోబలాలతో కూడి, తపిస్తున్న సూర్యునిలా ఉన్న రాక్షసాధిపతిని చూశాడు. రోషంతో గిరగిర తిరుగుతున్న ఎర్రని చూపు గల దశాననుడు ఆ కపిని పరికించి, అప్పుడు కూర్చుని ఉన్న, కులంలో శీలంలో వృద్ధులైన ముఖ్యమంత్రులను అతనిని ప్రశ్నించమని ఆజ్ఞాపించాడు. వారు క్రమంగా అడగగా ఆ కపి కార్యాన్నీ ప్రయోజనాన్నీ, దాని మూలాన్నీ మొదట నివేదించాడు — ‘వానరేశ్వరుని దగ్గర నుండి దూతగా నేను వచ్చాను’ అని. రాక్షసుల ప్రశ్నలు హనుమంతుని పరిచయపు రహస్యాన్ని చూపుతాయి — వారికి అతడెవరో తెలియదు. ‘తినేయండి’ అనేది రాక్షసుల క్రూరస్వభావం. హనుమంతుడు రావణుని సూర్యునిలా చూస్తాడు — శత్రువు తేజస్సును కూడా అంగీకరిస్తాడు, ఇది అతని నిష్పక్షపాతమైన దృష్టి. రావణుడు స్వయంగా అడగడు, మంత్రుల చేత అడిగిస్తాడు — రాజు గౌరవం. హనుమంతుని మొదటి మాట — ‘దూత’ అనేది — ఎంతో ముఖ్యమైనది: దూత అవధ్యుడనేది నీతి, అందుకే ముందు విభీషణుడు ఇతని వధను నివారిస్తాడు. సర్గ ఉపజాతివృత్తంతో ముగుస్తుంది. ‘మదపుటేనుగులా’ — బంధించబడినా అతడు మదపుటేనుగులా బలశాలి, దీనుడు కాదు. ‘వృద్ధ పరిచారకులు’ — రావణుని పాదాల దగ్గర వృద్ధ సేవకులు; ‘మహారత్నాలతో అలంకరించిన భవనం’ — సభాభవనం; హిందీ అనువాదం ‘బహుమూల్యరత్నాలతో అలంకరించిన సభాభవనం’ అని చెబుతుంది. పరస్పరదర్శనపు రెండు శ్లోకాలూ ఒకే రూపంలో ఉన్నాయి — రావణుడు కపిని చూశాడు, కపి రావణుని చూశాడు; ఇలా ఇద్దరి సమాగమం సమానంగా వర్ణించబడింది. ‘కార్యార్థమర్థస్య చ మూలమ్’ — ప్రశ్నలు మూడు విధాలు: ఏమి కార్యం, ఏమి ప్రయోజనం, ఏమి మూలకారణం. తరువాతి సర్గలో హనుమంతుడు రావణుని తేజస్సును వర్ణిస్తాడు, తరువాత తన సందేశాన్ని నివేదిస్తాడు. ‘చంపండి, కాల్చండి, తినేయండి’ అని రాక్షసులు మూడు ఉపాయాలు సూచించారు; వాటిలో ‘కాల్చండి’ అనేది ముందు తోకను కాల్చడంగా పరిణమిస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి