॥वाल्मीकिरामायणम् సుందరకాండ · 47వ సర్గ

సుందరకాండ

సర్గ

అక్షకుమారుని పరాక్రమం, వధ

రావణుడు అక్షుని పంపడం, దివ్యరథ వర్ణన, కపికుమారుల యుద్ధం, హనుమంతుని ఆలోచన, గుర్రాల వధ, పాదాలు పట్టుకుని తిప్పి నేలకేసి నలపడం, దేవర్షుల విస్మయం

హనుమంతుడు ఐదుగురు సేనాపతులను అనుచరులతో, వాహనాలతో సహా చంపాడని విని రాజు రావణుడు ఎదుట నిలిచి, యుద్ధానికి ఉత్సాహంతో ఉరకలు వేస్తున్న కుమారుడు అక్షుని చూశాడు — మాట లేకుండా చూపుతోనే ఆజ్ఞాపించాడు. తండ్రి చూపుతో ప్రేరేపించబడిన, ప్రతాపవంతుడైన, బంగారంతో చిత్రించిన ధనుస్సు గల అక్షుడు సభలో, బ్రాహ్మణోత్తములు హవిస్సుతో ప్రజ్వలింపజేసిన అగ్నిలా పైకి లేచాడు. అప్పుడు గొప్పవాడూ వీర్యవంతుడూ అయిన ఆ నైరృతశ్రేష్ఠుడు బాలసూర్యుని కాంతి గల, పుటం పెట్టిన బంగారు జాలరులతో నిండిన రథాన్ని ఎక్కి ఆ మహావానరుని వైపు వెళ్ళాడు. ఆ రథం తపస్సును కూడబెట్టడం ద్వారా సంపాదించినది, పుటం పెట్టిన బంగారు జాలరులతో చిత్రించబడినది, పతాకం గలది, రత్నాలతో అలంకరించిన ధ్వజం గలది, మనోవేగం గల ఎనిమిది శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలను చక్కగా కట్టినది. అది దేవాసురులకు కూడా ఎదిరించరానిది, ఎక్కడా అడ్డులేకుండా సంచరించేది, మెరుపులా ప్రకాశించేది, ఆకాశంలో సంచరించేది, చక్కగా సమకూర్చినది; అమ్ములపొదులు గలది, ఎనిమిది ఖడ్గాలు కట్టి అందంగా ఉన్నది, క్రమపద్ధతిలో అమర్చిన శక్తులూ తోమరాలూ గలది. అన్ని సామగ్రులతో నిండి ప్రకాశించే, బంగారు దండలతో కూడిన, చంద్రసూర్యుల తేజస్సు గల, సూర్యునిలా వెలిగే రథాన్ని ఎక్కి, దేవతలతో సమానమైన పరాక్రమం గల అక్షుడు బయలుదేరాడు. రావణుని మౌనం అతని దుఃఖపు గాఢతను సూచిస్తుంది — కుమారుని పంపడానికి మాట కూడా బయటికి రాదు. అక్షుని ఉత్సాహం బాలుని ఉత్సాహం — తండ్రి సైగ మాత్రానికే అతడు లేచాడు. రథపు దీర్ఘవర్ణన అతని రాజకుమారత్వాన్ని సూచిస్తుంది; ఆ రథం తపస్సుతో లభించినది, సాధారణమైనది కాదు. ఎనిమిది గుర్రాలు ముందు మళ్ళీ వస్తాయి — వాటి వధతోనే రథం కూలుతుంది. ఈ ఆరు శ్లోకాలూ వంశస్థవృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి; ఈ సర్గలో శ్లోకాలన్నీ దీర్ఘవృత్తాలే. హవిస్సుతో అగ్ని ఉపమ — యజ్ఞంలో అగ్ని హవిస్సుతో పెరుగుతుంది, ఇక్కడ అక్షుడు తండ్రి చూపుతో. రథంలోని ఎనిమిది ఖడ్గాలు, శక్తులు, తోమరాలు — అంతా యుద్ధానికి సిద్ధం.

ఆ అక్షుడు గుర్రాలూ ఏనుగులూ మహారథాల ధ్వనులతో ఆకాశాన్నీ, పర్వతాలతో కూడిన భూమినీ నింపుతూ, కూడివచ్చిన సైన్యాలతో సహా తోరణం మీద సమర్థుడై కూర్చుని ఉన్న కపిని సమీపించాడు. సింహపు చూపు గల ఆ హరీక్షణుడైన అక్షుడు, ప్రజాక్షయం కోసం నిలిచిన యుగాంతకాలాగ్నిలా ఉన్న, విస్మయంతోనూ ఉత్సాహంతోనూ ఉన్న ఆ వానరుని సమీపించి గౌరవపూర్వకమైన చూపుతో చూశాడు. రావణుని కుమారుడైన ఆ మహాబలుడు మహాత్ముడైన కపి వేగాన్నీ, శత్రువులపై అతని పరాక్రమాన్నీ, తన బలాన్నీ ఆలోచిస్తూ యుగాంతంలో సూర్యునిలా విజృంభించాడు. కోపం పుట్టిన అతడు యుద్ధంలో స్థిరంగా నిలిచి, అతని అడ్డుకోలేని పరాక్రమాన్ని బాగా గమనించి, మనస్సును ఏకాగ్రం చేసుకుని, యుద్ధంలో హనుమంతుని మూడు వాడి బాణాలతో ప్రేరేపించాడు. ఇక్కడ ఇద్దరి మధ్యా పరస్పర గౌరవం కనిపిస్తుంది — అక్షుడు ‘గౌరవపూర్వకమైన చూపుతో’ చూస్తాడు, అవజ్ఞతో కాదు. ముందరి యోధులు గర్వంతో వచ్చారు, ఇతడు మాత్రం శత్రువు బలాన్ని ఆలోచిస్తాడు; కాబట్టి ఇతడు శ్రేష్ఠుడైన యోధుడు. మూడు బాణాలతో ‘ప్రేరేపించాడు’ — యుద్ధానికి ఆహ్వానంలాంటిది, చంపడానికి కొట్టిన దెబ్బ కాదు. ‘హరీక్షణుడు’ అనే పదాన్ని హిందీ అనువాదం ‘సింహంలా భయంకరమైన కన్నులు గలవాడు’ అని వివరించింది.

అప్పుడు గర్వంతో ఉన్న, అలసటను జయించిన, శత్రువులను ఓడించడానికి తగిన, ఉత్సాహం పొంగిన మనస్సు గల ఆ కపిని బాగా చూసి, బాణం చేతబట్టి ధనుస్సు పట్టుకున్న అక్షుడు అతనిని గమనించాడు. బంగారు పతకాలూ భుజకీర్తులూ అందమైన కుండలాలూ ధరించిన, వేగమైన పరాక్రమం గల అతడు కపిని సమీపించాడు; వారిద్దరి సాటిలేని సమాగమం దేవాసురులకు కూడా కలవరం కలిగించింది. కపికీ కుమారునికీ మధ్య జరిగిన ఆ వీరయుద్ధంలో భూమి గర్జించింది, సూర్యుడు తపించలేదు, గాలి వీచలేదు, పర్వతం కదిలింది, ఆకాశం మ్రోగింది, సముద్రం కల్లోలమైంది. గురి నిలపడం, బాణం సంధించడం, విడవడం — వీటి తత్త్వం తెలిసిన అక్షుడు అందమైన మొనలు గల, బంగారు పింఛాలు గల, విషసర్పాల్లాంటి మూడు బాణాలను కపి తలపై కొట్టాడు. తలపై ఒకేసారి పడిన ఆ బాణాలతో నెత్తురు కారుతూ, నెత్తుటితో తడిసి గిరగిర తిరిగే కళ్ళతో, బాణాలే కిరణాలుగా గల హనుమంతుడు కొత్తగా ఉదయించిన సూర్యునిలా, కిరణమాలిలా ప్రకాశించాడు. ప్రకృతి కల్లోలం యుద్ధపు గొప్పతనాన్ని సూచిస్తుంది — ఇది సాధారణ యుద్ధం కాదు, దేవాసురయుద్ధం వంటిది. ‘సమాధిసంయోగవిమోక్షతత్త్వవిత్’ అనే పదంలో ధనుర్విద్యకు మూడు అంగాలు — గురిపై దృష్టి నిలపడం, బాణం సంధించడం, విడవడం; హిందీ అనువాదం ‘గురి చూడడంలో, బాణాన్ని వింటిపై ఎక్కించడంలో, విడవడంలో నిపుణుడు’ అని చెబుతుంది. ముందరి సర్గలలో కూడా హనుమంతుని గాయాలతో శోభ వర్ణించబడింది; ఇక్కడ బాణాలే అతని కిరణాలు. పదిహేనవ శ్లోకంలో ముద్రితప్రతి ‘వివృత్తనేత్రః’ అని చదువుతుంది, అది వృత్తంలో ఒక అక్షరం తక్కువ — ముద్రితపాఠాన్నే అనుసరించాం. ప్రకృతిలోని అన్ని అవయవాలూ — భూమి, సూర్యుడు, వాయువు, పర్వతం, ఆకాశం, సముద్రం — కల్లోలపడ్డాయి.

అప్పుడు వానరాధిపతి సుగ్రీవుని మంత్రిసత్తముడైన హనుమంతుడు ఉన్నతమైన చిత్రమైన ఆయుధాలూ, చిత్రమైన ధనుస్సూ గల ఆ రాజవరుని కుమారుని యుద్ధంలో చూసి సంతోషించాడు, యుద్ధోత్సాహంతో నిండిపోయాడు — తన శరీరాన్ని పెంచాడు. మందరపర్వత శిఖరాన నిలిచిన సూర్యునిలా, పెరిగిన కోపంతో, బలవీర్యాలతో కూడిన అతడు సైన్యంతో, వాహనాలతో కూడిన కుమారుడు అక్షుని తన కళ్ళ నుండి వెలువడే అగ్నికిరణాలతో అప్పుడు దహించివేస్తున్నట్లున్నాడు. అప్పుడు ఇంద్రధనుస్సు వంటి ధనుస్సు గల, శరవర్షం కురిపించే, యుద్ధంలో రాక్షసమేఘమైన అక్షుడు, పర్వతశ్రేష్ఠం మీద మేఘం వర్షం కురిపించినట్లు, వానరేశ్వరుడనే పర్వతం మీద వేగంగా బాణాలు విడిచాడు. అప్పుడు కపి యుద్ధంలో ఉగ్రపరాక్రముడైన, తేజోబలవీర్యాలూ బాణాలూ పెరిగిన కుమారుడు అక్షుని బాగా చూసి, సంతోషంతో మేఘంలాంటి ధ్వనితో గర్జించాడు. హనుమంతుని సంతోషం మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణించబడుతుంది — బలమైన ప్రత్యర్థి అతని ఆనందానికి కారణం. కంటి అగ్నితో దహించడం అతిశయోక్తి — క్రుద్ధుని చూపే దహించగలదు. మేఘపర్వతాల ఉపమ మళ్ళీ వస్తుంది — అక్షుడు మేఘం, ఇంద్రధనుస్సు అతని ధనుస్సు, హనుమంతుడు పర్వతం. ‘మంత్రిసత్తముడు’ అనే పదం హనుమంతుడు సుగ్రీవుని సచివుడని గుర్తుచేస్తుంది — అతడు కేవలం యోధుడే కాదు, మంత్రి కూడా; అందుకే ముందు అతని ఆలోచన.

బాల్యస్వభావంవల్ల యుద్ధంలో వీర్యగర్వంతో, పెరిగిన కోపంతో, నెత్తుటిలా ఎర్రని కళ్ళతో అక్షుడు యుద్ధంలో సాటిలేని కపిని సమీపించాడు — గడ్డితో కప్పిన పెద్ద బావిని ఏనుగు సమీపించినట్లు. అతడు బలవంతంగా వేసిన బాణాలకు ఆ హనుమంతుడు మేఘగర్జనలాంటి నాదం చేశాడు; భుజాలనూ తొడలనూ విసురుతూ భయంకరంగా కనిపిస్తూ ఉత్సాహంతో వేగంగా ఆకాశంలోకి దూసుకుపోయాడు. పైకి ఎగురుతున్న అతనిని, రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడూ, ప్రతాపవంతుడూ, బలవంతుడూ, రథికుడూ, రథికులలో మిక్కిలి శ్రేష్ఠుడూ అయిన అక్షుడు బాణాలు కురిపిస్తూ వెంబడించాడు — మేఘం కొండపై వడగళ్ళు కురిపించినట్లు. వీరుడైన వానరుడు అతని ఆ బాణాలను తప్పించుకుంటూ వాయుమార్గంలో సంచరించాడు; బాణాల మధ్య నుండి గాలిలా దూసుకుపోతూ, మనోవేగంతో యుద్ధంలో భయంకరపరాక్రముడై ఉన్నాడు. ధనుస్సు చేతబట్టి యుద్ధోత్సాహంతో రకరకాల ఉత్తమబాణాలతో ఆకాశాన్ని కప్పుతున్న అక్షుని మారుతాత్మజుడు గౌరవపూర్వకమైన చూపుతో చూసి ఆలోచనలో పడ్డాడు. ఏనుగూ గడ్డి కప్పిన బావీ అనే ఉపమ ఎంతో సార్థకమైనది — గడ్డితో కప్పిన బావి ఏనుగుకు తెలియనట్లు, అక్షునికి హనుమంతుని బలం తెలియదు; ముందు అతని పతనం నిశ్చయం. ‘బాల్యస్వభావంవల్ల’ అని కవి అతని అవివేకానికి కారణాన్ని నిర్దేశిస్తాడు. హనుమంతుడు బాణాల మధ్య నుండి గాలిలా వెళ్తాడు — వాయుపుత్రునికి సహజమైన గతి. అక్షుడు కూడా హనుమంతుని గౌరవంతో చూశాడు; ఇప్పుడు హనుమంతుడు కూడా అతనిని గౌరవపూర్వకమైన చూపుతో చూస్తాడు — పరస్పర గౌరవం. ఈ యుద్ధపు విశేషం ఏమిటంటే ఇద్దరికీ శత్రువు బలం తెలుసు.

అప్పుడు మహాత్ముడైన ఆ కుమారశ్రేష్ఠుని బాణాలతో భుజాల మధ్య చీల్చబడి, గర్జిస్తూ, మహాభుజుడూ, కార్యవిశేషాల తత్త్వం తెలిసినవాడూ అయిన కపి యుద్ధంలో పరాక్రమం గురించి ఇలా ఆలోచించాడు — బాలసూర్యుని కాంతి గల ఈ మహాబలుడు బాలునిలా కాక గొప్ప కార్యం చేస్తున్నాడు. అన్ని యుద్ధకార్యాలలో ప్రావీణ్యం గల ఇతనిని చంపడానికి నా మనస్సు ఒప్పుకోవడం లేదు. ఈ మహాత్ముడు వీర్యంలో గొప్పవాడు, యుద్ధంలో ఏకాగ్రుడు, ఎంతో సహనశీలి; కార్యాలలో గుణాలు వెల్లివిరియడంవల్ల నాగులతో, యక్షులతో, మునులతో సహా అందరి చేతా నిస్సందేహంగా పూజించబడినవాడు. పరాక్రమోత్సాహాలతో పొంగిన మనస్సుతో ముందు ఎదుట నిలిచి నన్ను చూస్తున్నాడు; శీఘ్రంగా పనిచేసే ఇతని పరాక్రమం దేవాసురుల మనస్సులను కూడా కంపింపజేస్తుంది. ఉపేక్షిస్తే ఇతడు నన్ను తప్పకుండా ఓడిస్తాడు, ఎందుకంటే యుద్ధంలో ఇతని పరాక్రమం పెరుగుతోంది. కాబట్టి ఈ రోజు ఇతనిని చంపడమే నాకు నచ్చుతోంది; పెరుగుతున్న అగ్నిని ఉపేక్షించడం తగదు. ఇలా శత్రువు వేగాన్ని అంచనా వేసి, తన కార్యప్రణాళికను నిర్ణయించుకుని, వీర్యవంతుడూ మహాబలుడూ అయిన అతడు అప్పుడు వేగం పెంచాడు, అతనిని చంపాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. ఇది సర్గకు హృదయం — హనుమంతుడు శత్రువు గుణాలను కూడా ప్రశంసిస్తాడు, బాలుని చంపడంలో అతనికి కరుణ పుడుతుంది; అయినా కర్తవ్యబుద్ధితో నిర్ణయం తీసుకుంటాడు. ‘పెరుగుతున్న అగ్ని’ అనేది నీతివాక్యం — చిన్న శత్రువునైనా పెరగకముందే నాశనం చేయాలి. ‘కార్యవిశేషతత్త్వవిత్’ అనేది అతని వివేకం — ఎప్పుడు ఏ ఉపాయమో అతనికి తెలుసు. కరుణకూ కర్తవ్యానికీ మధ్య సంఘర్షణ ఇక్కడ అందంగా చిత్రించబడింది. ‘అబాలవద్ బాలదివాకరప్రభః’ అనే మాటలో శ్లేష ఉంది — బాలుడైనా బాలునిలా కాక కార్యం చేస్తాడు, బాలసూర్యునిలా ప్రకాశిస్తాడు కూడా. ‘నాగయక్షులతో మునులతో పూజించబడినవాడు’ — తపస్సుతో లభించిన అతని రథమే అతని పూజ్యతకు ప్రమాణం. శత్రువు గుణాలను అంగీకరించడం మహాత్ముల లక్షణం.

వీరుడైన ఆ పవనాత్మజుడు కపి వాయుమార్గంలో అతని ఎనిమిది శ్రేష్ఠమైన మహాశ్వాలను — చక్కగా శిక్షణ పొందినవి, బరువు మోయగలవి, తిరగడంలో నేర్పరులు — అరచేతి దెబ్బలతో చంపాడు. అప్పుడు పింగళవర్ణుల అధిపతి మంత్రి అయిన హనుమంతుని చేత జయించబడి, అరచేతితో కొట్టబడిన ఆ మహారథం గూడు విరిగి, కాడి తిరగబడి, గుర్రాలు చచ్చి ఆకాశం నుండి నేలమీద పడింది. మహారథుడైన అక్షుడు ఆ రథాన్ని వదిలి, ధనుస్సుతో, ఖడ్గం పట్టుకుని ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు — ఉగ్రమైన తపశ్శక్తి గల ఋషి యోగసాధనతో దేహాన్ని విడిచి మరుత్తుల లోకానికి వెళ్ళినట్లు. అప్పుడు వాయువేగం వంటి పరాక్రమం గల కపి, పక్షిరాజూ వాయువూ సిద్ధులూ సంచరించే ఆకాశంలో తిరుగుతున్న అతనిని సమీపించి క్రమంగా అతని పాదాలను గట్టిగా పట్టుకున్నాడు. తండ్రితో సమానమైన పరాక్రమం గల ఆ వానరోత్తముడు అతనిని వేలసార్లు గిరగిర తిప్పి, పక్షిరాజైన గరుత్మంతుడు మహాసర్పాన్ని పట్టుకున్నట్లు, యుద్ధంలో వేగంగా నేలమీదికి విసిరివేశాడు. మొదట గుర్రాల వధ — రథం లేని యోధుడు దుర్బలుడు. అక్షుని ఆకాశగమనం ఋషి స్వర్గగమనంతో పోల్చబడింది — ఇది అతని సమీపించిన మరణాన్ని సూచిస్తుంది; ‘మరుత్తుల లోకం’ అంటే స్వర్గం. గరుడోపమ మళ్ళీ — హనుమంతుడు గరుత్మంతుడు, అక్షుడు సర్పం. ‘తండ్రితో సమానమైన పరాక్రమం’ — వాయువు వేగంతో గిరగిర తిప్పడం. హిందీ అనువాదం ‘తతోఽభియోగాత్’ అనే పాఠాన్ని ‘యోగమార్గంతో’ అని వివరిస్తుంది. హనుమంతుడు మొదట గుర్రాలను, తరువాత రథాన్ని, చివర రథికుని నాశనం చేస్తాడు — క్రమంగా శత్రువు ఆధారాలను తెంచివేస్తాడు. అరచేతి దెబ్బలతోనే గుర్రాలు చచ్చాయి, ఆయుధాలతో కాదు. పాదాలు పట్టుకోవడం — ఆకాశానికి ఎగరాలనుకునేవాని పాదాలనే పట్టుకుంటాడు; ఇది ఆకాశంలో కూడా వాయుపుత్రునికి ఉన్న అధికారం.

ఆ రాక్షసుడు భుజాలూ తొడలూ నడుమూ వక్షమూ విరిగి, నెత్తురు కారుతూ, ఎముకలూ కళ్ళూ నుజ్జై, కీళ్ళు చీలి, నరాలు చెదిరిపోయి, వాయుసుతుని చేత హతుడై నేలమీద పడ్డాడు. మహాకపి అతనిని నేలమీద నలిపి రాక్షసాధిపతికి గొప్ప భయం కలిగించాడు. గ్రహచక్రంలో సంచరించే మహర్షులూ, యక్షులతో పన్నగులతో కూడిన భూతాలూ, ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలూ అక్కడ కూడి, మిక్కిలి విస్మయంతో, కుమారుడు హతుడవగానే ఆ కపిని చూశారు. వజ్రధారి ఇంద్రుని కుమారునితో సమానుడూ, నెత్తుటిలా ఎర్రని కళ్ళు గలవాడూ అయిన కుమారుడు అక్షుని యుద్ధంలో చంపి, ఆ వీరుడు ప్రజాక్షయం కోసం సమయం కాచుకున్న కాలునిలా అదే తోరణానికి వెళ్ళాడు. రావణుని కుమారుని వధ — ఇప్పుడు యుద్ధం రావణుని కుటుంబాన్నే తాకుతోంది; అందుకే ‘రాక్షసాధిపతికి గొప్ప భయం’. ముప్పై ఏడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — దేవతల, ఋషుల విస్మయం ఈ కార్యపు అలౌకికతను సూచిస్తుంది. ‘వజ్రిసుతోపముడు’ అంటే ఇంద్రుని కుమారుడైన జయంతునితో ఉపమ — హిందీ అనువాదం కూడా ‘ఇంద్రపుత్రుడైన జయంతునితో సమానుడు’ అని చెబుతుంది. సర్గ చివర మళ్ళీ తోరణం — ప్రతి సర్గకూ ఒకే రకమైన ఉపసంహారం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి