సర్గ
ఐదుగురు సేనాపతుల వధ
రావణుడు భావాన్ని దాచుకోవడం, ఐదుగురు సేనానాయకులను పంపడం, వానరుని గురించి రావణుని శంక, జాగ్రత్త చెప్పే మాటలు, దుర్ధరుని వధ, విరూపాక్ష యూపాక్షుల వధ, ప్రఘస భాసకర్ణుల వధ, సైన్యనాశం
మహాత్ముడైన వానరుడు మంత్రిపుత్రులను చంపాడని తెలుసుకుని రావణుడు తన భావాన్ని దాచుకుని — లోపలి భయాన్ని బయటికి కనబడనీయకుండా — ఉత్తమమైన ఆలోచన చేశాడు. అతడు విరూపాక్షుడు, యూపాక్షుడు, దుర్ధరుడు అనే రాక్షసులనూ, ప్రఘసుడు, భాసకర్ణుడు అనేవారినీ — ఈ ఐదుగురు సేనాగ్రనాయకులను ఆజ్ఞాపించాడు. ఆ వీరులు నీతిలో నిపుణులు, హనుమంతుని పట్టుకోవడంలో తొట్రుపాటు లేనివారు, యుద్ధంలో వాయువేగంతో సమానులు. రావణుడు ఇలా అన్నాడు — సేనాగ్రగాములారా, మహాబలంతో కూడిన మీరందరూ గుర్రాలతో, రథాలతో, ఏనుగులతో వెళ్ళండి; ఆ కపిని శిక్షించండి. ‘సంవృతాకారుడు’ అనే పదం రావణుని మనోదశను సూచిస్తుంది — అతడు రాజు, కాబట్టి సభలో భయాన్ని ప్రదర్శించలేడు, అయినా అతని హృదయంలో చింత పెరుగుతోంది. హిందీ అనువాదం కూడా ‘భయపడినా తన ఆకారాన్ని ప్రయత్నపూర్వకంగా దాచుకున్నాడు’ అని చెబుతుంది. కింకరులు, జంబుమాలి, మంత్రిపుత్రులు — మూడు ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి; ఇప్పుడు అతడు సేనాపతులనే పంపుతున్నాడు, ఇలా క్రమంగా యోధుల గౌరవం పెరుగుతుంది. ఐదుగురినీ ఒకేసారి పంపడం అతని ఆశంకకు ప్రమాణం — ఒక్కడు చాలడని అతనికి తెలుసు.
మీరు జాగ్రత్తగా ఉండాలి — ఆ వనవాసిని సమీపించి, దేశకాలాలకు విరుద్ధం కాని కార్యాన్ని చేయాలి. అతని కార్యాన్ని బట్టి ఆలోచిస్తే నేను అతనిని కపి అని అనుకోవడం లేదు; ఎలా చూసినా అది మహాబలంతో కూడిన ఏదో గొప్ప భూతం. ‘ఇది వానరుడు’ అని తెలిసినా నా మనస్సు తేటపడటం లేదు, నమ్మడం లేదు; ఈ వృత్తాంతం జరుగుతున్న తీరును బట్టి నేను అతనిని కపి అని ఏమాత్రం అనుకోను. మన కోసం — మన వినాశం కోసం — ఇంద్రుడు తపోబలంతో సృష్టించినది కావచ్చు. మీరందరూ నా ఆజ్ఞతో వెళ్ళి నాతో కలిసి నాగులనూ, యక్షులనూ, గంధర్వులనూ, దేవతలనూ, అసురులనూ, మహర్షులనూ జయించారు; కాబట్టి వారు తప్పకుండా మనకు ఏదో ఒక కీడు, అప్రియం చేయాలనుకుంటారు. ఇది అదే, ఇందులో సందేహం లేదు; బలవంతంగా పట్టుకోండి. సేనాగ్రగాములారా, మహాబలంతో కూడి, గుర్రాలతో రథాలతో ఏనుగులతో వెళ్ళండి; ఆ కపిని శిక్షించండి. ధీరపరాక్రముడైన ఆ కపిని మీరు తక్కువగా అంచనా వేయకూడదు. ఇక్కడ రావణుని బుద్ధి ప్రకాశిస్తుంది — అతడు శత్రువు స్వరూపాన్ని తర్కంతో అన్వేషిస్తాడు, పూర్వవైరాన్ని గుర్తుచేసుకుని కారణాన్ని ఊహిస్తాడు. దేవతలు తమ పరాజయానికి ప్రతీకారం తీర్చుకుంటున్నారని అతని ఊహ. ఏడవ శ్లోకమూ, ఎనిమిదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ చాలావరకు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. పది, పదకొండు శ్లోకాలలో నాలుగవ శ్లోకంలోని ఆజ్ఞ మళ్ళీ చెప్పబడింది — ఇది రావణుని చింతావ్యాకులతకు గుర్తు. ‘దేశకాలాలకు విరుద్ధం కాని’ అనే ఉపదేశం — బలంతో మాత్రమే కాదు, దేశకాలాలను ఆలోచించి కార్యం చేయాలి; ఇది రాజనీతికి మూలసిద్ధాంతం. రావణుడు తాను ఇంతకుముందు చేసిన పనులను తానే గుర్తుచేసుకుంటాడు — దేవతలనూ, యక్షులనూ, గంధర్వులనూ నేను ఓడించాను, కాబట్టి వారు ప్రతీకారం చేస్తారని. ఇలా తాను చేసిన దుష్కృత్యాల స్మృతే అతని భయానికి మూలం. విచిత్రం ఏమిటంటే అతడు సత్యాన్ని దాదాపు తాకుతాడు — హనుమంతుడు నిజంగానే దేవాంశతో పుట్టినవాడు — కానీ రాముని పేరు మాత్రం గుర్తుచేసుకోడు. అతని మాటల్లో ‘కపి’ అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, కానీ ప్రతిసారీ ‘కపి కాదు’ అనే సంశయం కూడా.
నేను ఇంతకుముందు గొప్ప పరాక్రమం గల వానరులను చూశాను — వాలి, సుగ్రీవుడు, మహాబలుడైన జాంబవంతుడు, సేనాపతి నీలుడు, ద్వివిదుడు మొదలైన ఇతరులు. వారి గతి ఇంత భయంకరమైనది కాదు, తేజస్సూ కాదు, పరాక్రమమూ కాదు, బుద్ధీ కాదు, బలోత్సాహాలూ కాదు, రూపం మార్చుకునే శక్తీ కాదు. కాబట్టి ఇది కపిరూపంలో నిలిచిన గొప్ప సత్త్వమని తెలుసుకోవాలి; గొప్ప ప్రయత్నంతో దీనిని నిగ్రహించండి. ఇంద్రునితో, దేవాసురమానవులతో కూడిన మూడు లోకాలూ యుద్ధరంగంలో మీ ఎదుట నిలవడానికి చాలకపోవచ్చు; అయినా యుద్ధంలో జయం కోరుకునే నీతిజ్ఞుడు ప్రయత్నపూర్వకంగా తనను తాను రక్షించుకోవాలి, ఎందుకంటే యుద్ధంలో విజయం చంచలమైనది. ప్రభువు మాటను స్వీకరించి ఆ మహాతేజస్వులందరూ బయలుదేరడానికి సిద్ధమయ్యారు. రావణుడు తన సేనాపతులను ప్రశంసిస్తాడు, జాగ్రత్తగా కూడా ఉంచుతాడు — ఇదే నీతి. ‘యుద్ధసిద్ధి చంచలం’ అనే సూక్తి ప్రసిద్ధం — బలవంతుడు కూడా అజాగ్రత్తవల్ల నశిస్తాడు. వాలి మొదలైనవారి పేర్లు చెప్పడంతో రావణునికి వానరుల బలం ముందే తెలుసని సూచించబడింది; వాలితో అతని యుద్ధం ఉత్తరకాండలో ప్రసిద్ధం. కానీ వారిలో కూడా ఇలాంటి పని చూడలేదని అతని విస్మయం. ‘మూడు లోకాలూ చాలకపోవచ్చు’ అనే మాటతో అతడు సేనాపతుల గర్వాన్ని పెంచుతాడు, ‘అయినా’ అనే మాటతో జాగ్రత్తనూ; ఇలా ప్రశంసా ఉపదేశమూ కలిపి ప్రయోగించబడ్డాయి. ఆత్మరక్షణ ఉపదేశం కూడా ఈ యుద్ధపు ఫలితం గురించి రావణుడు సందేహంలో ఉన్నాడని సూచిస్తుంది. వారు మాత్రం ప్రభువు మాట విని జాగ్రత్తతో కాక గర్వంతో బయలుదేరుతారు — అందుకే వారి వినాశం.
అగ్నితో సమానమైన తేజస్సు గల, మహావేగులైన వారు మదించిన ఏనుగులతో, అతివేగమైన గుర్రాలతో, రథాలతో, రకరకాల వాడి ఆయుధాలతో, సమస్త సైన్యాలతో కూడి బయలుదేరారు. అప్పుడు ఆ వీరులు ప్రకాశిస్తున్న మహాకపిని చూశారు — తన తేజఃకిరణాల మాలతో ఉదయిస్తున్న కిరణమాలి అయిన సూర్యునిలా; తోరణం మీద నిలిచిన మహావేగుని, మహాసత్త్వుని, మహాబలుని, మహామతిని, మహోత్సాహుని, మహాకాయుని, మహాభుజుని. అతనిని చూడగానే అన్ని దిక్కులలో నిలిచిన వారందరూ ఆయా భయంకరమైన ఆయుధాలతో అటూ ఇటూ నుండి అతనిపైకి దూకారు. దుర్ధరుడు ఇనుముతో చేసిన, వాడియైన, తెల్లని, పసుపురంగు మొనలు గల, కలువరేకుల్లా ఉన్న ఐదు బాణాలను అతని తలపై వేశాడు. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘మహా’ అనే ఉపసర్గ ఎనిమిదిసార్లు ఆవృత్తమవడం హనుమంతుని సర్వతోముఖమైన మహత్త్వాన్ని చూపుతుంది — వేగం, సత్త్వం, బలం, బుద్ధి, ఉత్సాహం, కాయం, భుజాలు. పసుపు మొనలు అంటే బంగారంతో కప్పబడిన కొనలు — హిందీ అనువాదం ‘కొనల మీద బంగారు పూత’ అని చెబుతుంది. ఇరవై రెండవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఉదయసూర్యుని ఉపమ ఇక్కడ విశేషంగా సరిపోతుంది — ఉదయించే సూర్యుడు చీకటిని నాశనం చేసినట్లు ఇతడు రాక్షసులను; సూర్యుని ఎవరూ నేరుగా చూడలేనట్లు రాక్షసులు కూడా ఇతనిని చూడలేరు. వారు అన్ని దిక్కులలో నిలిచారు, కాబట్టి అతడు చుట్టుముట్టబడ్డాడు; అయినా అతని ముఖంలో భయం లేదు. దుర్ధరుడు మొదట కొట్టినవాడు, కాబట్టి మొదట హతుడైనవాడు కూడా అతడే.
తలపై ఐదు బాణాలు గుచ్చుకున్న వానరుడు పది దిక్కులూ ప్రతిధ్వనించేలా గర్జిస్తూ ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. అప్పుడు రథం మీద ఉన్న, ధనుస్సు సిద్ధం చేసుకున్న, వీరుడు మహాబలుడు అయిన దుర్ధరుడు అనేక వందల బాణాలు కురిపిస్తూ అతనిని ఎదుర్కొన్నాడు. వర్షాకాలం చివర వర్షించే మేఘాన్ని వాయువు అడ్డుకున్నట్లు, ఆ కపి ఆకాశంలో శరవర్షం కురిపించే అతనిని అడ్డుకున్నాడు. దుర్ధరుని చేత పీడించబడుతున్న అనిలాత్మజుడు మళ్ళీ గర్జించాడు, వీర్యవంతుడై శరీరాన్ని పెంచాడు. ఒక్కసారిగా దూరంగా ఎగిరి ఆ మహావేగుడైన వానరుడు దుర్ధరుని రథం మీద పడ్డాడు — కొండ మీద మెరుపుల రాశి పడినట్లు. అప్పుడు ఎనిమిది గుర్రాలూ నలిగిపోయి, ఇరుసూ కాడీ విరిగిన రథాన్ని వదిలి, దుర్ధరుడు ప్రాణాలు కోల్పోయి నేలమీద పడ్డాడు. ఇక్కడ హనుమంతుడు ఆయుధం పట్టుకోడు; తన శరీర భారంతోనే రథాన్ని నుజ్జు చేస్తాడు. ఎనిమిది గుర్రాలు, ఇరుసు, కాడి — అంతా నలిగిపోయింది. ‘మెరుపుల రాశి’ అనే ఉపమ అతని వేగాన్నీ ప్రకాశాన్నీ సూచిస్తుంది. వాయువు మేఘాన్ని అడ్డుకోవడం అనే ఉపమ హనుమంతుని తండ్రి పనినే గుర్తుచేస్తుంది. హిందీ అనువాదంలో ‘హుంకారమాత్రంతోనే’ అనే వ్యాఖ్య ఉంది. తలపై గాయపడినా అతడు శరీరాన్ని పెంచాడు — దెబ్బ అతని ఉత్సాహాన్నే పెంచుతుంది. దుర్ధరుని పేరుకే ‘కష్టంగా నిగ్రహించబడేవాడు’ అని అర్థం, అయినా హనుమంతుడు అతనిని ఒక్కసారిగా నిగ్రహించాడు — పేరుకు విరుద్ధమైన ఫలితం. రథం నుండి పడటమే అతని మరణం; హనుమంతుడు నేరుగా దెబ్బ కూడా కొట్టలేదు. యుద్ధం ఆకాశానికీ నేలకూ మారుతుంటుంది — హనుమంతుడు ఆకాశానికి ఎగురుతాడు, రాక్షసుడు రథం మీదే ఉండి పైకి బాణాలు విసురుతాడు; చివరకు పైనుండి పడే వానరుడే జయిస్తాడు. ఐదుగురిలో మొదటివాడే ఇలా హతుడవడంతో మిగిలినవారి మనస్సులో భయం పుట్టింది.
నేలమీద పడిన దుర్ధరుని చూసి, ఎదిరించరానివారూ, శత్రువులను అణచేవారూ అయిన విరూపాక్ష యూపాక్షులు రోషంతో పైకి ఎగిరారు. నిర్మలమైన ఆకాశంలోకి ఒక్కసారిగా ఎగిరి నిలిచిన మహాబాహువైన కపిని వారిద్దరూ ముద్గరాలతో వక్షస్థలం మీద కొట్టారు. వేగవంతులైన ఆ ఇద్దరి వేగాన్ని అణచి, ఆ మహాబలుడు గరుత్మంతునిలా వేగంగా మళ్ళీ నేలమీదికి దిగాడు. అప్పుడు ఆ వానరుడు సాలవృక్షం దగ్గరకు వెళ్ళి దానిని పెకలించి ఆ వీరరాక్షసులిద్దరినీ చంపాడు. ఇద్దరి దాడీ ఏకకాలంలో జరిగింది — ఒక్కరి బలం చాలదని వారు కలిసి వచ్చారు. హనుమంతుడు మొదట వారి వేగాన్ని నివారిస్తాడు, తరువాత నేలకు దిగి ఆయుధం వెదుకుతాడు — సాలవృక్షమే అతని ఆయుధం. గరుడోపమ — గరుత్మంతుడు పాములను చంపడానికి దిగినట్లు అతడు ఆకాశం నుండి దిగుతాడు. ముద్గరాల దెబ్బ వక్షస్థలం మీద పడినా అతడు చలించడు — వజ్రకాయుని లక్షణం. అన్నదమ్ముల్లా కలిసి వచ్చిన వారిద్దరూ కలిసే హతులయ్యారు; ఒక్క చెట్టుతోనే ఇద్దరూ కూలిపోయారు. దుర్ధరుని వధ చూసి వారు ‘రోషం పుట్టినవారు’ అయ్యారు — క్రోధం వారి బుద్ధిని హరిస్తుంది.
వేగశాలి అయిన వానరుడు ముగ్గురిని చంపాడని తెలుసుకుని, మహావేగుడూ బలవంతుడూ అయిన ప్రఘసుడు నవ్వుతూ అతనిని ఎదుర్కొన్నాడు; మిక్కిలి కోపించిన, వీర్యవంతుడైన భాసకర్ణుడు కూడా శూలం తీసుకుని వచ్చాడు. వారిద్దరూ యశస్వి అయిన ఆ కపిశార్దూలానికి ఒకవైపు నిలిచారు. ప్రఘసుడు వాడి మొన గల పట్టిసంతోనూ, రాక్షసుడైన భాసకర్ణుడు శూలంతోనూ ఆ కపికుంజరుని కొట్టారు. వారిద్దరి చేత గాయపడిన అవయవాలతో, నెత్తుటితో తడిసిన రోమాలతో, క్రుద్ధుడైన వానరుడు బాలసూర్యుని కాంతితో సమానమైన కాంతి గలవాడయ్యాడు. వీరుడైన కపికుంజరుడు హనుమంతుడు మృగాలతో, క్రూరజంతువులతో, చెట్లతో కూడిన కొండశిఖరాన్ని పెకలించి ఆ ఇద్దరు రాక్షసులను చంపాడు; కొండశిఖరంతో బాగా నలిగిన వారిద్దరూ నువ్వుగింజలంత ముక్కలయ్యారు. ప్రఘసుని నవ్వు అతని గర్వాన్ని సూచిస్తుంది — హిందీ అనువాదంలో ‘నవ్వుతూ’. నెత్తుటితో తడిసిన హనుమంతుడు బాలసూర్యునిలా ఎర్రగా ఉన్నాడు — ముందరి సర్గలోలాగే గాయాలు కూడా శోభను పెంచుతాయి. మృగాలతో, క్రూరజంతువులతో, చెట్లతో సహా కొండశిఖరాన్ని పెకలించాడనేది అతని బలపు అతిశయం. ముప్పై ఏడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘వారిద్దరూ నువ్వుగింజలంత ముక్కలయ్యారు’ అనే చివరి అర్ధభాగం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ఆయుధాల క్రమం ఇక్కడ కూడా పెరుగుతుంది — మొదట రథం, తరువాత చెట్టు, ఇప్పుడు కొండశిఖరం; శత్రువులు ఎంత బలవంతులో ఆయుధం కూడా అంత పెద్దది. ఇద్దరూ ఒకవైపే నిలిచారు, కాబట్టి ఒక్క శిఖరంతోనే ఇద్దరూ హతులయ్యారు — యుద్ధంలో బుద్ధిపూర్వకమైన ప్రణాళిక. ‘నువ్వుగింజలంత’ అనే ఉపమ వారి సంపూర్ణ నాశనాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రఘసుని పట్టిసమూ భాసకర్ణుని శూలమూ — రెండూ వాడి ఆయుధాలే, అయినా అవి గాయాలను మాత్రమే చేశాయి.
ఐదుగురు సేనాపతులూ కూలిపోగా వానరుడు మిగిలిన సైన్యాన్ని నాశనం చేశాడు. గుర్రాలతో గుర్రాలను, ఏనుగులతో ఏనుగులను, యోధులతో యోధులను, రథాలతో రథాలను — వేయికన్నుల ఇంద్రుడు అసురులను నాశనం చేసినట్లు ఆ కపి నాశనం చేశాడు. చచ్చిన ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, ఇరుసులు విరిగిన మహారథాలతో, చచ్చిన రాక్షసులతో నేల అంతటా దారులు మూసుకుపోయాయి. అప్పుడు ఆ వీరకపి యుద్ధంలో సైన్యాలతో, వాహనాలతో కూడిన ఆ సేనాపతులను సంహరించి, మళ్ళీ అలాగే తోరణాన్ని ఆశ్రయించి, ప్రజాక్షయం కోసం సమయం కాచుకున్న కాలునిలా నిలిచాడు. ‘గుర్రాలతో గుర్రాలను’ అనే శైలి — ఒక శత్రువును ఎత్తి మరొకనిపై విసురుతాడు, కాబట్టి శత్రువుల శరీరాలే అతనికి ఆయుధాలవుతాయి. కాలుని ఉపమ సర్గల ఉపసంహారంలో మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — అతడు ఎదురుచూస్తున్న కాలునిలా, తరువాతి శత్రువును మింగడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉంది. నేల ‘దారులు మూసుకుపోయినది’ అనే వర్ణనతో యుద్ధపు విస్తృతి ప్రకాశిస్తుంది — రావడానికీ పోవడానికీ దారి కూడా మిగలలేదు. ఇంద్రుని ఉపమతో హనుమంతుని కార్యం దేవకార్యంలా ప్రతిపాదించబడుతుంది — ఇంద్రుడు అసురులను చంపినట్లు ఇతడు రాక్షసులను.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥