సర్గ
మంత్రిపుత్రుల వధ
ఏడుగురు మంత్రిపుత్రులు బయలుదేరడం, తల్లుల శోకం, శరవర్షం, హనుమంతుని క్రీడ, అరచేతులతో పాదాలతో పిడికిళ్ళతో గోళ్ళతో వధ, సైన్యం పారిపోవడం
రాక్షసేంద్రుని ప్రేరణతో మంత్రి కుమారులు ఏడుగురు ఆ రాజభవనం నుండి బయలుదేరారు. వారు ఏడు జ్వాలల అగ్ని తేజస్సుతో సమానమైన తేజస్వులు. వారి వెంట పెద్ద సైన్యం ఉంది; వారు ధనుర్ధారులు, మహాబలులు, అస్త్రవిద్యలో ఆరితేరినవారు, అస్త్రవేత్తలలో శ్రేష్ఠులు, ఒకరితో ఒకరు పోటీపడుతూ జయాన్ని కోరుకునేవారు. వారి మహారథాలు బంగారు జాలరులతో అలంకరించబడి, ధ్వజాలతో పతాకాలతో కూడి, గుర్రాలు కట్టినవి, మేఘంలా గంభీరమైన ధ్వని గలవి. అపారపరాక్రములైన వారు పుటం పెట్టిన బంగారంతో చిత్రించిన ధనుస్సులను సారిస్తూ, సంతోషంతో, మెరుపులతో కూడిన మేఘాల్లా ప్రకాశించారు. కింకరులు హతులయ్యారని తెలుసుకుని వారి తల్లులు బంధువులతో, మిత్రులతో కలిసి శోకంతో కలవరపడ్డారు — తమ కుమారులకు కూడా అమంగళం జరుగుతుందని శంకిస్తూ. ఈ శ్లోకం హృదయాన్ని తాకుతుంది — యుద్ధోత్సాహం మధ్యలో కూడా తల్లుల భయాన్ని కవి మరచిపోడు. ‘పరస్పరజయైషులు’ అనే పదంతో వారి పోటీ సూచించబడింది — ప్రతివాడూ ‘నేనే మొదట వానరుని జయిస్తాను’ అని అనుకుంటాడు. మేఘమూ మెరుపూ అనే ఉపమ రెండు విధాలుగా వర్తిస్తుంది — రథాల ఘోష మేఘగర్జన, బంగారంతో చిత్రించిన ధనుస్సులు మెరుపులు. ఏడు అనే సంఖ్య కూడా ఏడు జ్వాలల అగ్నితో సరిపోతుంది.
పుటం పెట్టిన బంగారు ఆభరణాలు ధరించిన వారు ఒకరినొకరు నెట్టుకుంటూ — ‘నేనే ముందు’ అనే పోటీతో — తోరణం మీద నిలిచిన హనుమంతునిపైకి దూకారు. బాణవర్షం కురిపిస్తూ, రథాల గర్జనలాంటి ధ్వని గల ఆ నైరృతులు వర్షాకాలంలో మేఘాల్లా సంచరించారు. ఆ శరవర్షాలతో కప్పబడిన హనుమంతుడు, వానలతో కప్పబడిన పర్వతరాజులా, ఆకారం కనబడకుండా అయ్యాడు. మేఘోపమ ఇక్కడ పరిపూర్ణమవుతుంది — రాక్షసులు మేఘాలు, బాణాలు వర్షం, హనుమంతుడు పర్వతం. పర్వతం వర్షానికి కదలనట్లు అతడు కూడా బాణాలకు చలించడు; అతని ఆకారం మాత్రమే కప్పబడింది. హిందీ అనువాదం కూడా ‘గిరిరాజు నీటి వర్షంతో కప్పబడినట్లు’ అని అలాగే చెబుతుంది. ‘రథగర్జితనిస్స్వనులు’ — రథచక్రాల ఘోషే వారి గర్జన.
వేగంగా సంచరించే ఆ కపి నిర్మలమైన ఆకాశంలో తిరుగుతూ వారి బాణాలనూ, ఆ వీరుల రథవేగాలనూ తప్పించుకున్నాడు — ఏ బాణమూ అతనిని తాకదు, ఏ రథమూ అతనిని అనుసరించలేదు. ధనుర్ధారులైన వారితో ఆడుకుంటూ ఆ వీరుడు ఆకాశంలో ప్రకాశించాడు — ఇంద్రధనుస్సులతో కూడిన మేఘాలతో ప్రభువైన వాయువు ఆకాశంలో ఆడుకున్నట్లు. అప్పుడు ఘోరమైన గర్జన చేసి ఆ మహాసేనను భయపెడుతూ వీర్యవంతుడైన హనుమంతుడు ఆ రాక్షసులపై వేగం చూపాడు, అంటే వారిపై వేగంగా దాడి చేశాడు. ‘ధనుష్మంతులు’ అనే పదంలో శ్లేష ఉంది — రాక్షసులు ధనుర్ధారులు, మేఘాలు ఇంద్రధనుస్సు గలవి. వాయువు మేఘాలను ఇష్టం వచ్చినట్లు నడిపిస్తుంది, వాటికి బంధింపబడదు — హనుమంతుడు కూడా అంతే. వాయుపుత్రునికి వాయువుతోనే ఉపమ చక్కగా సరిపోతుంది. ‘ఆడుకుంటూ’ అనే మాట అతని అనాయాసాన్ని సూచిస్తుంది — యుద్ధం కూడా అతనికి ఆటే.
శత్రుతాపనుడైన హనుమంతుడు కొందరిని అరచేతితో కొట్టాడు, కొందరిని పాదాలతో, కొందరిని పిడికిళ్ళతో చంపాడు, కొందరిని గోళ్ళతో చీల్చాడు. కొందరిని ఛాతీతో నలిపాడు, మరికొందరిని తొడలతో కూడా; కొందరు మాత్రం అతని గర్జనకే అక్కడ నేలకూలారు. అలా ఆ మంత్రిపుత్రులు కూలిపోయి నేలమీద పడిపోగా, ఆ సైన్యమంతా భయంతో బాధపడుతూ పది దిక్కులకూ పారిపోయింది. ఇక్కడ హనుమంతుడు ఏ ఆయుధమూ పట్టుకోడు — తన శరీరావయవాలే అతని ఆయుధాలు: అరచేయి, పాదాలు, పిడికిలి, గోళ్ళు, ఛాతీ, తొడలు. గర్జనతోనే కొందరు మరణించారంటే అది అతని భీకరతకు పరాకాష్ఠ. సేనానాయకులు పడిపోగా సైన్యం పారిపోవడం యుద్ధంలోని సహజనియమం — నాయకుడు లేకుండా సేన నిలవదు. ఏడుగురు మంత్రిపుత్రులూ నిరాయుధుడైన ఒక్క వానరుని చేతిలో హతులయ్యారనేది రావణుని సభకు పెద్ద దెబ్బ అవుతుంది.
ఏనుగులు వికృతస్వరంతో ఘీంకరించాయి, గుర్రాలు నేలకూలాయి; గూళ్ళూ ధ్వజాలూ గొడుగులూ విరిగిన రథాలతో నేల నిండిపోయింది. అప్పుడు కారుతున్న నెత్తుటితో దారిలో ప్రవహించే నదులు కనిపించాయి; రకరకాల శబ్దాలతో లంక అప్పుడు వికృతంగా రోదించింది — మనిషిలా ఆర్తనాదం చేస్తున్నట్లు. మహాబలుడు, ఉగ్రపరాక్రముడు అయిన ఆ వీరకపి విజృంభించిన ఆ రాక్షసులను సంహరించి, ఇతర రాక్షసులతో మళ్ళీ యుద్ధం చేయాలనే కోరికతో అదే తోరణానికి వెళ్ళాడు. వంశస్థవృత్తంలో కూర్చిన చివరి శ్లోకం సర్గను ముగిస్తుంది. రణభూమి వర్ణన సంక్షిప్తమైనా తీవ్రమైనది — ఏనుగుల అరుపు, గుర్రాల పతనం, రథాల విరిగిన భాగాలు, నెత్తుటి నదులు. పదిహేను, పదహారు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; పదహారవ శ్లోకం పూర్తిగా వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. హనుమంతుడు మళ్ళీ తోరణానికి వెళ్ళడం ఈ ప్రసంగానికి స్థిరమైన గుర్తు — అతడు పారిపోడు, విశ్రాంతి తీసుకోడు, తరువాతి ప్రత్యర్థి కోసం ఎదురుచూస్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥