॥वाल्मीकिरामायणम् సుందరకాండ · 45వ సర్గ

సుందరకాండ — 45వ సర్గ

మంత్రిపుత్రుల వధ

ఏడుగురు మంత్రిపుత్రులు బయలుదేరడం, తల్లుల శోకం, శరవర్షం, హనుమంతుని క్రీడ, అరచేతులతో పాదాలతో పిడికిళ్ళతో గోళ్ళతో వధ, సైన్యం పారిపోవడం

रावणेन चोदिताः सप्त मन्त्रिणः सुताः सप्तार्चिवर्चसः महद्बलपरीवाराः कृतास्त्राः परस्परजयैषिणः हेमजालपरिक्षिप्तैः ध्वजपताकाभिः युक्तैः वाजियुक्तैः महारथैः निर्ययुः, तप्तकाञ्चनचित्राणि चापानि विस्फारयन्तः। किंकरान् हतान् विदित्वा तेषां जनन्यः सबान्धवाः शोकसम्भ्रान्ताः बभूवुः। ते तोरणस्थं हनूमन्तम् अभिपेतुः, प्रावृट्काले अम्भोदाः इव शरवृष्टिं ससृजुः; शरवृष्टिभिः संवृतः हनूमान् वृष्टिभिः शैलराट् इव अभवत्। सः आशुचरः विमले अम्बरे विचरन् तेषां शरान् रथवेगान् च वञ्चयामास, धनुष्मद्भिः मेघैः मारुतः इव क्रीडन् प्रकाशते स्म। ततः घोरं निनदं कृत्वा सः कांश्चित् तलेन, कांश्चित् पादैः, कांश्चित् मुष्टिभिः, कांश्चित् नखैः, कांश्चित् उरसा ऊरुभ्यां च जघान; केचित् तस्य नादेन एव भुवि पतिताः। तेषु पतितेषु सैन्यं दिशो दश पलायितम्; नागाः विस्वरं विनेदुः, वाजिनः निपेतुः, भूः भग्नरथैः कीर्णा, पथि रुधिरनद्यः प्रवाहिताः। ततः युयुत्सुः हनूमान् पुनः तोरणम् एव अभिजगाम।

పుస్తకంగా చదవండి

१सप्तानां मन्त्रिपुत्राणां निर्गमः, जननीनां शोकः

१ततस्ते राक्षसेन्द्रेण चोदिता मन्त्रिणः सुताः।
निर्ययुर्भवनात्तस्मात्सप्त सप्तार्चिवर्चसः॥

२महद्बलपरीवारा धनुष्मन्तो महाबलाः।
कृतास्त्रास्त्रविदां श्रेष्ठाः परस्परजयैषिणः॥

३हेमजालपरिक्षिप्तैर्ध्वजवद्भिः पताकिभिः।
तोयदस्वननिर्घोषैर्वाजियुक्तैर्महारथैः॥

४तप्तकाञ्चनचित्राणि चापान्यमितविक्रमाः।
विस्फारयन्तः संहृष्टास्तडिद्वन्त इवाम्बुदाः॥

५जनन्यस्तास्ततस्तेषां विदित्वा किंकरान्हतान्।
बभूवुः शोकसम्भ्रान्ताः सबान्धवसुहृज्जनाः॥

రాక్షసేంద్రుని ప్రేరణతో మంత్రి కుమారులు ఏడుగురు ఆ రాజభవనం నుండి బయలుదేరారు. వారు ఏడు జ్వాలల అగ్ని తేజస్సుతో సమానమైన తేజస్వులు. వారి వెంట పెద్ద సైన్యం ఉంది; వారు ధనుర్ధారులు, మహాబలులు, అస్త్రవిద్యలో ఆరితేరినవారు, అస్త్రవేత్తలలో శ్రేష్ఠులు, ఒకరితో ఒకరు పోటీపడుతూ జయాన్ని కోరుకునేవారు. వారి మహారథాలు బంగారు జాలరులతో అలంకరించబడి, ధ్వజాలతో పతాకాలతో కూడి, గుర్రాలు కట్టినవి, మేఘంలా గంభీరమైన ధ్వని గలవి. అపారపరాక్రములైన వారు పుటం పెట్టిన బంగారంతో చిత్రించిన ధనుస్సులను సారిస్తూ, సంతోషంతో, మెరుపులతో కూడిన మేఘాల్లా ప్రకాశించారు. కింకరులు హతులయ్యారని తెలుసుకుని వారి తల్లులు బంధువులతో, మిత్రులతో కలిసి శోకంతో కలవరపడ్డారు — తమ కుమారులకు కూడా అమంగళం జరుగుతుందని శంకిస్తూ. ఈ శ్లోకం హృదయాన్ని తాకుతుంది — యుద్ధోత్సాహం మధ్యలో కూడా తల్లుల భయాన్ని కవి మరచిపోడు. ‘పరస్పరజయైషులు’ అనే పదంతో వారి పోటీ సూచించబడింది — ప్రతివాడూ ‘నేనే మొదట వానరుని జయిస్తాను’ అని అనుకుంటాడు. మేఘమూ మెరుపూ అనే ఉపమ రెండు విధాలుగా వర్తిస్తుంది — రథాల ఘోష మేఘగర్జన, బంగారంతో చిత్రించిన ధనుస్సులు మెరుపులు. ఏడు అనే సంఖ్య కూడా ఏడు జ్వాలల అగ్నితో సరిపోతుంది.

Then, urged on by the lord of the rākṣasas, the seven sons of the minister went out from the palace, radiant as the seven-flamed fire. Great forces went with them; they were bowmen of great strength, skilled in arms, foremost among those who know weapons, and each was eager to win before the others. Their great chariots were hung with nets of gold, bore flags and pennants, were drawn by horses and thundered like rain-clouds. Those heroes of boundless valour, twanging their bows chased with refined gold and full of joy, looked like clouds shot with lightning. But their mothers, learning that the Kiṅkaras had been killed, were thrown into grief and alarm along with their kin and friends, fearing ill for their own sons. This verse is moving: amid the excitement of battle the poet does not forget the mothers' fear. "Each eager to win before the others" suggests their rivalry, every one of them thinking, "I will be the first to beat the monkey." The image of clouds and lightning works both ways: the rumble of the chariots is the thunder, the gold-chased bows the lightning. And the number seven matches the seven flames of fire.

తప్పును తెలియజేయండి

२मन्त्रिपुत्राणाम् आक्रमणं, शरवृष्टिः

६ते परस्परसंघर्षात्तप्तकाञ्चनभूषणाः।
अभिपेतुर्हनूमन्तं तोरणस्थमवस्थितम्॥

७सृजन्तो बाणवृष्टिं ते रथगर्जितनिःस्वनाः।
प्रावृट्काल इवाम्भोदा विचेरुर्नैर्ऋताम्बुदाः॥

८अवकीर्णस्ततस्ताभिर्हनूमाञ्छरवृष्टिभिः।
अभवत्संवृताकारः शैलराडिव वृष्टिभिः॥

పుటం పెట్టిన బంగారు ఆభరణాలు ధరించిన వారు ఒకరినొకరు నెట్టుకుంటూ — ‘నేనే ముందు’ అనే పోటీతో — తోరణం మీద నిలిచిన హనుమంతునిపైకి దూకారు. బాణవర్షం కురిపిస్తూ, రథాల గర్జనలాంటి ధ్వని గల ఆ నైరృతులు వర్షాకాలంలో మేఘాల్లా సంచరించారు. ఆ శరవర్షాలతో కప్పబడిన హనుమంతుడు, వానలతో కప్పబడిన పర్వతరాజులా, ఆకారం కనబడకుండా అయ్యాడు. మేఘోపమ ఇక్కడ పరిపూర్ణమవుతుంది — రాక్షసులు మేఘాలు, బాణాలు వర్షం, హనుమంతుడు పర్వతం. పర్వతం వర్షానికి కదలనట్లు అతడు కూడా బాణాలకు చలించడు; అతని ఆకారం మాత్రమే కప్పబడింది. హిందీ అనువాదం కూడా ‘గిరిరాజు నీటి వర్షంతో కప్పబడినట్లు’ అని అలాగే చెబుతుంది. ‘రథగర్జితనిస్స్వనులు’ — రథచక్రాల ఘోషే వారి గర్జన.

Adorned with refined gold, vying with one another to be first, they fell upon Hanumān, who stood firm on the gateway. Loosing showers of arrows, with the roar of their chariots for thunder, those rākṣasas moved about like rain-clouds in the monsoon, and Hanumān, covered by their showers of arrows, was hidden from sight like the king of mountains under the rains. The cloud image is now complete: the rākṣasas are clouds, the arrows rain, and Hanumān the mountain. As a mountain does not move in the rain, so he was not shaken by the arrows; only his form was hidden. The rumbling of their chariot wheels was their thunder.

తప్పును తెలియజేయండి

३हनूमतः आकाशे क्रीडा

९स शरान्वञ्चयामास तेषामाशुचरः कपिः।
रथवेगांश्च वीराणां विचरन्विमलेऽम्बरे॥

१०स तैः क्रीडन्धनुष्मद्भिर्व्योम्नि वीरः प्रकाशते।
धनुष्मद्भिर्यथा मेघैर्मारुतः प्रभुरम्बरे॥

११स कृत्वा निनदं घोरं त्रासयंस्तां महाचमूम्।
चकार हनुमान्वेगं तेषु रक्षःसु वीर्यवान्॥

వేగంగా సంచరించే ఆ కపి నిర్మలమైన ఆకాశంలో తిరుగుతూ వారి బాణాలనూ, ఆ వీరుల రథవేగాలనూ తప్పించుకున్నాడు — ఏ బాణమూ అతనిని తాకదు, ఏ రథమూ అతనిని అనుసరించలేదు. ధనుర్ధారులైన వారితో ఆడుకుంటూ ఆ వీరుడు ఆకాశంలో ప్రకాశించాడు — ఇంద్రధనుస్సులతో కూడిన మేఘాలతో ప్రభువైన వాయువు ఆకాశంలో ఆడుకున్నట్లు. అప్పుడు ఘోరమైన గర్జన చేసి ఆ మహాసేనను భయపెడుతూ వీర్యవంతుడైన హనుమంతుడు ఆ రాక్షసులపై వేగం చూపాడు, అంటే వారిపై వేగంగా దాడి చేశాడు. ‘ధనుష్మంతులు’ అనే పదంలో శ్లేష ఉంది — రాక్షసులు ధనుర్ధారులు, మేఘాలు ఇంద్రధనుస్సు గలవి. వాయువు మేఘాలను ఇష్టం వచ్చినట్లు నడిపిస్తుంది, వాటికి బంధింపబడదు — హనుమంతుడు కూడా అంతే. వాయుపుత్రునికి వాయువుతోనే ఉపమ చక్కగా సరిపోతుంది. ‘ఆడుకుంటూ’ అనే మాట అతని అనాయాసాన్ని సూచిస్తుంది — యుద్ధం కూడా అతనికి ఆటే.

The swift-moving monkey ranged through the clear sky, eluding their arrows and the rush of the heroes' chariots; not one arrow touched him, and no chariot could follow him. Sporting with those bowmen, the hero shone in the sky as the mighty wind sports in the sky with clouds that bear the rainbow. Then, raising a terrible roar that terrified that great army, the valiant Hanumān charged upon the rākṣasas. The word for "bowmen" also means "bearing the rainbow": the rākṣasas carried bows, the clouds carried rainbows. As the wind drives the clouds wherever it pleases and is never caught by them, so it was with Hanumān; comparing the Wind's son with the wind is especially apt. "Sporting" shows how effortless it was for him: even battle was play.

తప్పును తెలియజేయండి

४तलपादमुष्टिनखैः मन्त्रिपुत्राणां वधः

१२तलेनाभिहनत्कांश्चित्पादैः कांश्चित्परंतपः।
मुष्टिभिश्चाहनत्कांश्चिन्नखैः कांश्चिद्व्यदारयत्॥

१३प्रममाथोरसा कांश्चिदूरुभ्यामपरानपि।
केचित्तस्यैव नादेन तत्रैव पतिता भुवि॥

१४ततस्तेष्ववसन्नेषु भूमौ निपतितेषु च।
तत्सैन्यमगमत्सर्वं दिशो दश भयार्दितम्॥

శత్రుతాపనుడైన హనుమంతుడు కొందరిని అరచేతితో కొట్టాడు, కొందరిని పాదాలతో, కొందరిని పిడికిళ్ళతో చంపాడు, కొందరిని గోళ్ళతో చీల్చాడు. కొందరిని ఛాతీతో నలిపాడు, మరికొందరిని తొడలతో కూడా; కొందరు మాత్రం అతని గర్జనకే అక్కడ నేలకూలారు. అలా ఆ మంత్రిపుత్రులు కూలిపోయి నేలమీద పడిపోగా, ఆ సైన్యమంతా భయంతో బాధపడుతూ పది దిక్కులకూ పారిపోయింది. ఇక్కడ హనుమంతుడు ఏ ఆయుధమూ పట్టుకోడు — తన శరీరావయవాలే అతని ఆయుధాలు: అరచేయి, పాదాలు, పిడికిలి, గోళ్ళు, ఛాతీ, తొడలు. గర్జనతోనే కొందరు మరణించారంటే అది అతని భీకరతకు పరాకాష్ఠ. సేనానాయకులు పడిపోగా సైన్యం పారిపోవడం యుద్ధంలోని సహజనియమం — నాయకుడు లేకుండా సేన నిలవదు. ఏడుగురు మంత్రిపుత్రులూ నిరాయుధుడైన ఒక్క వానరుని చేతిలో హతులయ్యారనేది రావణుని సభకు పెద్ద దెబ్బ అవుతుంది.

The scorcher of foes struck some with the flat of his hand and some with his feet; some he killed with his fists and some he tore apart with his nails. Some he crushed with his chest and others with his thighs, and some fell to the ground right there at his roar alone. When the minister's sons had sunk down and fallen to the earth, their whole army fled in terror to the ten directions. Here Hanumān took up no weapon at all; the parts of his own body were his weapons, palm, feet, fists, nails, chest and thighs. That some died at his roar alone is the very height of his terror. When its leaders fall an army flees; that is the natural law of battle, for without a leader no army holds. That all seven of the minister's sons had been killed by one unarmed monkey would be a heavy blow to Rāvaṇa's court.

తప్పును తెలియజేయండి

५रणभूमेः वर्णनं, हनूमतः तोरणं प्रति प्रत्यागमनम्

१५विनेदुर्विस्वरं नागा निपेतुर्भुवि वाजिनः।
भग्ननीडध्वजच्छत्रैर्भूश्च कीर्णाभवद्रथैः॥

१६स्रवता रुधिरेणाथ स्रवन्त्यो दर्शिताः पथि।
विविधैश्च स्वनैर्लङ्का ननाद विकृतं तदा॥

१७स तान्प्रवृद्धान्विनिहत्य राक्षसान्महाबलश्चण्डपराक्रमः कपिः।
युयुत्सुरन्यैः पुनरेव राक्षसैस्तदेव वीरोऽभिजगाम तोरणम्॥

ఏనుగులు వికృతస్వరంతో ఘీంకరించాయి, గుర్రాలు నేలకూలాయి; గూళ్ళూ ధ్వజాలూ గొడుగులూ విరిగిన రథాలతో నేల నిండిపోయింది. అప్పుడు కారుతున్న నెత్తుటితో దారిలో ప్రవహించే నదులు కనిపించాయి; రకరకాల శబ్దాలతో లంక అప్పుడు వికృతంగా రోదించింది — మనిషిలా ఆర్తనాదం చేస్తున్నట్లు. మహాబలుడు, ఉగ్రపరాక్రముడు అయిన ఆ వీరకపి విజృంభించిన ఆ రాక్షసులను సంహరించి, ఇతర రాక్షసులతో మళ్ళీ యుద్ధం చేయాలనే కోరికతో అదే తోరణానికి వెళ్ళాడు. వంశస్థవృత్తంలో కూర్చిన చివరి శ్లోకం సర్గను ముగిస్తుంది. రణభూమి వర్ణన సంక్షిప్తమైనా తీవ్రమైనది — ఏనుగుల అరుపు, గుర్రాల పతనం, రథాల విరిగిన భాగాలు, నెత్తుటి నదులు. పదిహేను, పదహారు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; పదహారవ శ్లోకం పూర్తిగా వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. హనుమంతుడు మళ్ళీ తోరణానికి వెళ్ళడం ఈ ప్రసంగానికి స్థిరమైన గుర్తు — అతడు పారిపోడు, విశ్రాంతి తీసుకోడు, తరువాతి ప్రత్యర్థి కోసం ఎదురుచూస్తాడు.

Elephants trumpeted discordantly, horses fell to the ground, and the earth was strewn with chariots whose seats, flags and parasols were smashed. Streams of blood were seen flowing along the road, and Laṅkā cried out hideously with all manner of sounds, as if wailing like a living person. Having slain those proud rākṣasas, the mighty monkey of fierce valour, eager to fight other rākṣasas, went back, hero that he was, to that same gateway. The closing verse, in a different metre, ends the sarga. The description of the battlefield is brief but intense: the elephants' cries, the falling horses, the broken chariots, the rivers of blood. Hanumān's return to the gateway is the steady refrain of this episode: he neither flees nor rests, but waits for his next opponent.

తప్పును తెలియజేయండి

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥

పదవివరణ

కఠిన పదాల సంధి, సమాసం, విభక్తి, అర్థం.

२८ पदानि
मन्त्रिणः ४५.१ सचिवस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (मन्त्री इत्यस्य) — ‘मन्त्रिणः सुताः’ मन्त्रिणः पुत्राः
निर्ययुः ४५.१ बहिः गताः
सन्धिः
निः + ययुः → निर्ययुः — विसर्गस्य रेफः
समासः
समासः नास्ति — निर् + ‘या’ धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
सप्तार्चिवर्चसः ४५.१ अग्नितुल्यतेजसः
सन्धिः
सप्त + अर्चि → सप्तार्चि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सप्त अर्चींषि यस्य सः सप्तार्चिः (बहुव्रीहिः, अग्निः); तस्य वर्चः इव वर्चः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
महद्बलपरीवाराः ४५.२ महत्या सेनया परिवृताः
सन्धिः
महत् + बल → महद्बल — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
महत् बलं परीवारः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
कृतास्त्राः ४५.२ अस्त्रविद्यायां निपुणाः
सन्धिः
कृत + अस्त्र → कृतास्त्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कृतम् (अभ्यस्तम्) अस्त्रं यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
परस्परजयैषिणः ४५.२ स्पर्धया जयम् इच्छन्तः
सन्धिः
जय + एषिन् → जयैषिन् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
परस्परं जयम् इच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
हेमजालपरिक्षिप्तैः ४५.३ सुवर्णजालेन आवृतैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते विसर्गस्य रेफः (‘…परिक्षिप्तैर्ध्वज…’)
समासः
हेम्नः जालम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन परिक्षिप्ताः (तृतीयातत्पुरुषः)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘महारथैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
तोयदस्वननिर्घोषैः ४५.३ मेघगर्जनसदृशध्वनियुक्तैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तोयदस्य स्वनः इव निर्घोषः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
तप्तकाञ्चनचित्राणि ४५.४ शुद्धसुवर्णेन अलंकृतानि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तप्तं काञ्चनम् (कर्मधारयः), तेन चित्राणि (तृतीयातत्पुरुषः)
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘चापानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
तडिद्वन्तः ४५.४ विद्युद्युक्ताः (मेघाः)
सन्धिः
तडित् + वन्तः → तडिद्वन्तः — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
समासः नास्ति — तडित् + मतुप् (वत्व)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
शोकसम्भ्रान्ताः ४५.५ शोकेन व्याकुलाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोकेन सम्भ्रान्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सबान्धवसुहृज्जनाः ४५.५ बन्धुभिः मित्रैः च सहिताः
सन्धिः
सुहृत् + जन → सुहृज्जन — श्चुत्वम् (त् → ज्)
समासः
बान्धवैः सुहृज्जनैः च सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
परस्परसंघर्षात् ४५.६ परस्परस्पर्धायाः कारणात्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परस्परं संघर्षः — (अव्ययपूर्वः) तत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (हेतौ)
विचेरुर्नैर्ऋताम्बुदाः ४५.७ राक्षसरूपाः मेघाः विचरन्ति स्म
सन्धिः
विचेरुः + नैर्ऋत… — विसर्गस्य रेफः; नैर्ऋत + अम्बुद → नैर्ऋताम्बुद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
नैर्ऋताः एव अम्बुदाः — रूपककर्मधारयः
विभक्तिः
विचेरुः — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; नैर्ऋताम्बुदाः — प्रथमा, बहुवचनम्
संवृताकारः ४५.८ आच्छादितरूपः
सन्धिः
संवृत + आकार → संवृताकार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
संवृतः आकारः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
शैलराडिव ४५.८ पर्वतराजः इव
सन्धिः
शैलराट् + इव → शैलराडिव — जश्त्वम् (ट् → ड्)
समासः
शैलानां राट् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वञ्चयामास ४५.९ व्यर्थीकृतवान्, परिहृतवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वञ्च्’ धातोः णिजन्तात् आम्-लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
आशुचरः ४५.९ शीघ्रगामी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
आशु चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
धनुष्मद्भिः ४५.१० धनुर्धरैः / इन्द्रधनुर्युक्तैः (श्लेषः)
सन्धिः
धनुष्मत् + भिः → धनुष्मद्भिः — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
समासः नास्ति — धनुस् + मतुप्
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
रक्षःसु ४५.११ राक्षसेषु
सन्धिः
रक्षस् + सु → रक्षःसु — सकारस्य विसर्गः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अभिहनत् ४५.१२ प्रहृतवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘तलेनाभिहनत्’ इत्यत्र अ + अ = आ (बाह्यः)
समासः
समासः नास्ति — अभि + ‘हन्’ धातोः लङ् (अडागमरहितः आर्षप्रयोगः)
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
व्यदारयत् ४५.१२ विदीर्णान् अकरोत्
सन्धिः
वि + अदारयत् → व्यदारयत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — वि + ‘दॄ’ धातोः णिजन्तात् लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
प्रममाथोरसा ४५.१३ वक्षसा मर्दितवान्
सन्धिः
प्रममाथ + उरसा → प्रममाथोरसा — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रममाथ — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; उरसा — तृतीया, एकवचनम्
अवसन्नेषु ४५.१४ नष्टेषु, हतेषु
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘ततस्तेष्ववसन्नेषु’ इत्यत्र तेषु + अवसन्नेषु (यण्, बाह्यः)
समासः
समासः नास्ति — अव + ‘सद्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (सति सप्तमी)
भग्ननीडध्वजच्छत्रैः ४५.१५ भग्नासनध्वजच्छत्रैः
सन्धिः
ध्वज + छत्र → ध्वजच्छत्र — छकारस्य द्वित्वम् (तुक्)
समासः
भग्नाः नीडाः ध्वजाः छत्राणि च येषां तैः — बहुव्रीहिः (अन्तः द्वन्द्वः)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘रथैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्रवन्त्यः ४५.१६ प्रवहन्त्यः नद्यः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते विसर्गस्य ओकारः (‘स्रवन्त्यो दर्शिताः’)
समासः
समासः नास्ति — ‘स्रु’ धातोः शतृ, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
चण्डपराक्रमः ४५.१७ प्रचण्डपराक्रमी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चण्डः पराक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
युयुत्सुः ४५.१७ योद्धुम् इच्छुः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते विसर्गस्य रेफः (‘युयुत्सुरन्यैः’)
समासः
समासः नास्ति — ‘युध्’ धातोः सन्नन्तात् उः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्