సర్గ
జంబుమాలి వధ
ప్రహస్తుని కుమారుడైన జంబుమాలి బయలుదేరడం, తోరణం మీది హనుమంతునిపై శరవర్షం, శిలా సాలవృక్షాలు నిష్ఫలమవడం, పరిఘతో జంబుమాలి వధ, రావణుని క్రోధం
రాక్షసేంద్రుడైన రావణుని ఆజ్ఞ పొంది, ప్రహస్తుని బలవంతుడైన కుమారుడు, పెద్ద కోరలు గల జంబుమాలి ధనుస్సు పట్టుకుని రాజభవనం నుండి బయలుదేరాడు. అతడు ఎర్రని మాలలూ ఎర్రని వస్త్రాలూ ధరించాడు, పూలదండ ధరించి అందమైన కుండలాలతో ఉన్నాడు; అతడు విశాలకాయుడు, విప్పారిన కళ్ళు గలవాడు, ఉగ్రుడు, యుద్ధంలో జయించడానికి కష్టమైనవాడు. అతని ధనుస్సు ఇంద్రధనుస్సు వంటిది, పెద్దది; బాణాలు కూడా మనోహరమైనవి; అతడు వేగంగా దానిని సారించినప్పుడు వజ్రాయుధం, పిడుగులాంటి ధ్వని పుట్టింది. ఆ నారి మోతతో ఒక్కసారిగా దిక్కులూ విదిక్కులూ ఆకాశమూ నిండిపోయాయి. అతడు గాడిదలు కట్టిన రథం మీద వచ్చాడు. అతడు రావడం చూసి వేగశాలి అయిన హనుమంతుడు సంతోషించి గర్జించాడు. కింకరుల వధ తరువాత రావణుడు సామాన్య భటుని కాక తన సేనాపతి అయిన ప్రహస్తుని కుమారుని పంపుతాడు — దీనితో ఆపద తీవ్రత అతనికి అర్థమైందని సూచించబడింది. ఎర్రని వేషం యుద్ధోత్సాహానికీ క్రౌర్యానికీ గుర్తు. రథానికి గాడిదలు కట్టడం రాక్షసుల వాహనాలలో ప్రసిద్ధమే. హనుమంతుని సంతోషం అతడు యుద్ధాన్ని కోరుకుంటున్నాడని, దానికి భయపడటం లేదని సూచిస్తుంది — బలమైన శత్రువు వచ్చాడని అతని ఆనందం, ఎందుకంటే దానితో ఇంకా ఎక్కువ బలాన్ని ప్రదర్శించవచ్చు. అతని ధనుస్సు మోతే దిక్కులను నింపిందనే వర్ణనతో జంబుమాలి పరాక్రమం కూడా తక్కువది కాదని కవి చూపుతాడు; కాబట్టి హనుమంతుని విజయం కూడా మరింత గౌరవప్రదమవుతుంది. అతడు ప్రహస్తుని కుమారుడు అనే పేరుతోనే అతని వంశగౌరవం సూచించబడింది.
తోరణపు శిఖరాన నిలిచిన మహాకపి హనుమంతుని మహాతేజస్వి అయిన జంబుమాలి వాడి బాణాలతో కొట్టాడు. అర్ధచంద్రాకారపు బాణంతో ముఖంపై, కర్ణి అనే ఒక బాణంతో తలపై, పది నారాచాలతో భుజాలపై ఆ కపీశ్వరుని కొట్టాడు. బాణం తగిలిన అతని రాగిరంగు ముఖం శరత్కాలంలో సూర్యకిరణం తాకిన వికసించిన పద్మంలా శోభించింది. నెత్తురుతో తడిసిన అతని ఎర్రని ముఖం ఆకాశంలో బంగారు బిందువులు చిలకరించిన మహాపద్మంలా ప్రకాశించింది. యుద్ధపు భీకరతను కూడా కవి సౌందర్యంతో వర్ణిస్తాడు — గాయం కూడా శోభే అవుతుంది. మొదటి ఉపమ సూర్యకిరణం తాకిన కమలానిది, రెండవది బంగారు జలం చిలకరించిన పద్మానిది; రెండింటిలోనూ హనుమంతుని ముఖం కమలం, నెత్తురు బంగారం వంటిది. తొమ్మిదవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది — అది ఎనిమిదవ శ్లోకంలోని ఉపమనే మళ్ళీ విస్తరిస్తుంది. జంబుమాలి దెబ్బలు హనుమంతుని శరీరంలోని మూడు చోట్లను గురి చేస్తాయి — ముఖం, తల, భుజాలు; అయినా హనుమంతుడు చలించడు. గాయాలతో కూడా అతని ముఖం శోభిస్తుందని చెప్పి కవి అతని ధైర్యాన్ని చూపుతాడు — బాధ కూడా అతని తేజస్సును తగ్గించదు. తోరణం మీద నిలిచిన అతడు ఇంకా తన స్థానాన్ని వదలడు.
బాణాలకు గురైన మహాకపి రాక్షసునిపై కోపించాడు. అప్పుడు పక్కనే ఉన్న అతివిశాలమైన పెద్ద శిలను చూశాడు. బలశాలి అయిన హనుమంతుడు వేగంగా దానిని పెకలించి బలంగా విసిరాడు. క్రుద్ధుడైన రాక్షసుడు ఆ శిలను పది బాణాలతో కొట్టాడు, అందువల్ల అది నిష్ఫలమైంది. ఆ ప్రయత్నం విఫలమవడం చూసి ఉగ్రపరాక్రముడైన, వీర్యవంతుడైన హనుమంతుడు పెద్ద సాలవృక్షాన్ని పెకలించి గిరగిర తిప్పాడు. సాలవృక్షాన్ని తిప్పుతున్న మహాబలుడైన కపిని చూసి మహాబలుడైన జంబుమాలి ఎన్నో బాణాలు విసిరాడు. నాలుగు బాణాలతో అతడు సాలవృక్షాన్ని నరికాడు, ఐదింటితో వానరుని భుజంపై, ఒకదానితో ఛాతీపై, పదింటితో రొమ్ముల మధ్య కొట్టాడు. ఇక్కడ జంబుమాలి ధనుర్విద్యా కౌశలం స్పష్టం — అతడు ఆయుధాలను నివారించడమే కాక, హనుమంతుని శరీరాన్ని క్రమపద్ధతిలో గురి చేస్తాడు. శిలా సాలవృక్షాల వైఫల్యం హనుమంతుని క్రోధాన్ని పెంచుతుంది, తరువాతి నిర్ణాయకమైన దెబ్బ దాని నుండే పుడుతుంది. శిల, సాలవృక్షం, పరిఘ అనే మూడు ఆయుధాలు వరుసగా వాడబడ్డాయి — వానరునికి ప్రకృతే ఆయుధాలు ఇస్తుంది, ఎందుకంటే అతని దగ్గర శస్త్రాలు లేవు. రాక్షసుడు ధనుర్ధారి, దూరం నుండి కొడతాడు; వానరుడు దగ్గరకు రావాలనుకుంటాడు; ఇది రెండు యుద్ధశైలుల మధ్య భేదం. ప్రతి దెబ్బలోనూ బాణాల సంఖ్యను కవి జాగ్రత్తగా నిర్దేశించాడు — నాలుగు, ఐదు, ఒకటి, పది.
బాణాలతో నిండిన శరీరంతో హనుమంతుడు మహాక్రోధంతో ఆవరించబడి, ముందు పట్టుకున్న అదే పరిఘను తీసుకుని వేగంగా గిరగిర తిప్పాడు. అతివేగుడు, బలోద్ధతుడు అయిన అతడు దానిని అతివేగంతో తిప్పి జంబుమాలి విశాలమైన వక్షస్థలం మీద పడవేశాడు. అప్పుడు అతని తల కనబడలేదు, భుజాలు కనబడలేదు, మోకాళ్ళు కనబడలేదు; ధనుస్సూ లేదు, రథమూ లేదు, గుర్రాలూ లేవు, బాణాలూ లేవు. వేగంగా కొట్టబడిన ఆ మహారథుడు జంబుమాలి అవయవాలన్నీ నుజ్జునుజ్జై, నరికిన చెట్టులా నేలమీద పడిపోయాడు. ‘అదే పరిఘ’ — ఇంతకుముందు కింకరవధలో వాడిన పరిఘనే మళ్ళీ పట్టుకున్నాడు. ఒక్క దెబ్బతో అంతా నాశనమైందనే వర్ణనతో దెబ్బ బలం అతిశయంగా ప్రకాశించబడింది. రథానికి కట్టిన గాడిదలు కూడా ఇక్కడ ‘గుర్రాలు’ అనే సామాన్యవాచకంతో చెప్పబడ్డాయి. చెట్టు ఉపమ తగినది — తుఫానుకు విరిగిన చెట్టు కొమ్మలతో సహా పడిపోయినట్లు, అతడు అవయవాలతో, ఆభరణాలతో సహా పడిపోయాడు. బాణాలతో నిండిన శరీరంలో కూడా హనుమంతుని బలం క్షీణించలేదు, క్రోధంతో ఇంకా పెరిగింది అని ఇక్కడ గమనించాలి.
జంబుమాలి పూర్తిగా హతుడయ్యాడనీ, మహాబలులైన కింకరులు కూడా హతులయ్యారనీ విని రావణుడు క్రోధంతో కళ్ళు ఎర్రబారి మండిపడ్డాడు. రోషంతో గిరగిర తిరుగుతున్న రాగిరంగు కళ్ళు గల ఆ నిశాచరేశ్వరుడు, మహాబలుడైన ప్రహస్తుని కుమారుడు హతుడవగానే, అతివీర్యపరాక్రములైన అమాత్యుల కుమారులను వెంటనే యుద్ధానికి ఆజ్ఞాపించాడు. వంశస్థవృత్తంలో కూర్చిన ఇరవయ్యవ శ్లోకం సర్గ ముగింపును సూచిస్తుంది, తరువాతి సర్గ విషయాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. రావణుడు క్రమంగా ఇంకా బలవంతులను పంపుతాడు, కానీ అందరూ హనుమంతుని చేతిలో హతులవుతారు — ఈ క్రమం అక్షకుమారుని వరకు, తరువాత ఇంద్రజిత్తు వరకు పెరుగుతుంది. ‘ప్రహస్తుని కుమారుడు హతుడవగానే’ అనే పునరుక్తితో రావణుని దుఃఖానికి కారణం స్పష్టం చేయబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥