సర్గ
సీత గురించి హనుమంతుని చింత, దాని నివృత్తి
క్రోధనింద, సీత కాలిపోయిందేమో అనే భయం, ఆత్మనింద, శుభనిమిత్తాలు, చారణుల మాట, తిరుగుప్రయాణ నిశ్చయం
మండుతున్న, భయకంపితమైన, భీతిల్లిన రాక్షసగణాలు గల లంకాపురిని చూసి వానరుడు హనుమంతుడు ఆలోచనలో పడ్డాడు. అతని మనస్సులో ఎంతో గొప్ప భయం పుట్టింది, తనపై తనకు ఏహ్యభావం కలిగింది — ‘లంకను దహిస్తూ నేను ఎంత నీచమైన పని చేశాను?’ మండుతున్న అగ్నిని జనులు నీటితో ఆర్పినట్లు, పుట్టిన కోపాన్ని బుద్ధితో అడ్డుకునే మహాత్ములు నిజంగా ధన్యులు. క్రుద్ధుడైనవాడు ఏ పాపం చేయడు? క్రుద్ధుడు గురువులను కూడా చంపవచ్చు, కఠినమైన మాటలతో సాధువులను కూడా నిందించవచ్చు. కోపించినవాడు ఏది అనదగినదో ఏది అనకూడనిదో ఎప్పుడూ తెలుసుకోడు; క్రుద్ధునికి చేయకూడని పని లేదు, అనకూడని మాట లేదు. పాము పాతకుబుసాన్ని విడిచినట్లు, పైకి లేచిన క్రోధాన్ని క్షమతోనే తొలగించేవాడే పురుషుడని చెప్పబడతాడు. నన్ను ధిక్కరించాలి — నేను మిక్కిలి దుర్బుద్ధిని, సిగ్గులేనివాడిని, మహాపాపిని, సీత గురించి ఆలోచించకుండా నిప్పు పెట్టి ప్రభువుకు ద్రోహిని అయ్యాను. ఇక్కడ కవి హనుమంతుని ఉత్సాహం తరువాత వెంటనే వివేకం ఉదయించడాన్ని చూపుతాడు. విజయక్షణంలోనే అతడు ఆత్మపరీక్ష చేసుకుంటాడు, ఇది మహాత్ముని లక్షణం. క్రోధాన్ని పాము పాతకుబుసంలా విడవాలనే ఉపమ లోకంలో ప్రసిద్ధమైంది. రావణుని దర్పాన్ని భంగపరచడానికీ, రాక్షసుల మనస్సులో భయం పుట్టించడానికీ హనుమంతుడు లంకాదహనం చేశాడు; అది రాజనీతికి తగినదే. కానీ ఆ ఉత్సాహంలో అతడు ఒక విషయం మరచిపోయాడు — తాను ఎవరిని వెదకడానికి వచ్చాడో ఆ సీత కూడా అదే నగరంలో ఉందని. అందుకే అతడు మొదట క్రోధస్వరూపాన్ని విచారిస్తాడు. క్రోధం బుద్ధిని నాశనం చేస్తుంది, తరువాత వాక్సంయమం నశిస్తుంది, తరువాత కార్యాకార్య వివేకం నశిస్తుంది. ఈ క్రమం రెండు నుండి ఐదు శ్లోకాలలో స్పష్టం. క్షమే క్రోధానికి ఔషధమని ఆరవ శ్లోకంలో చెప్పబడింది. ఏడవ శ్లోకంలో అతడు తనను మూడు విశేషణాలతో నిందించుకుంటాడు — మిక్కిలి దుర్బుద్ధి, సిగ్గులేనివాడు, మహాపాపి — నిప్పు పెట్టినవాడు, ప్రభుద్రోహి కూడా. ఈ మాటలు అతని హృదయంలోని తీవ్రమైన దుఃఖాన్ని ప్రకటిస్తాయి. క్షణం ముందు రాక్షసులను చంపిన వీరుడే ఇప్పుడు తన పనికి సిగ్గుపడుతున్నాడు — ఇదే అతని గొప్పతనం.
ఈ లంకంతా కాలిపోతే, ఆర్య అయిన జానకి కూడా తప్పకుండా కాలిపోయి ఉంటుంది; దానితో తెలియక నేను ప్రభువు కార్యాన్ని నాశనం చేశాను. దేనికోసం ఈ ప్రయత్నం ప్రారంభించబడిందో ఆ కార్యాన్నే నేను భంగపరిచాను, ఎందుకంటే లంకను దహిస్తూ నేను సీతను కాపాడలేదు. ఈ కార్యం కొద్దిగానే మిగిలి ఉంది, దాదాపు పూర్తయింది; కానీ క్రోధానికి లోనైన నేను మూలాన్నే నాశనం చేశాను. జానకి స్పష్టంగా నశించింది, ఎందుకంటే లంకలో కాలని ప్రదేశం ఒక్కటి కూడా కనిపించడం లేదు, పురమంతా బూడిదైపోయింది. నా బుద్ధి తలకిందులవడంవల్ల ఆ కార్యం భంగమైతే, ఇక్కడే ఈ రోజే ప్రాణత్యాగం చేయడం నాకు నచ్చుతోంది. అగ్నిలో పడనా, బడబాముఖంలో పడనా, లేక సముద్రంలో నివసించే జంతువులకు ఆహారంగా శరీరాన్ని ఇవ్వనా? కార్యసర్వస్వాన్నీ నాశనం చేసిన నేను బ్రతికి ఉండి వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవుని గానీ, పురుషశార్దూలాలైన ఆ రామలక్ష్మణులను గానీ ఎలా చూడగలను? రోషదోషంవల్ల ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధమైన కపిస్వభావపు చాపల్యాన్నే నేను ప్రదర్శించాను. అదుపులేని, నిలకడలేని ఈ రాజసభావాన్ని ధిక్కరించాలి; సమర్థుడనైనా ఆవేశంవల్ల నేను సీతను కాపాడలేదు. సీత నశిస్తే ఆ ఇద్దరు అన్నదమ్ములూ నశిస్తారు; వారు నశిస్తే బంధువులతో సహా సుగ్రీవుడు కూడా నశిస్తాడు. ఈ మాట విని సోదరవత్సలుడూ ధర్మాత్ముడూ అయిన భరతుడు శత్రుఘ్నునితో కలిసి ఎలా బ్రతకగలడు? ధర్మిష్ఠమైన ఇక్ష్వాకువంశం నశిస్తే ప్రజలందరూ శోకసంతాపాలతో పీడించబడతారు. కాబట్టి నేను భాగ్యహీనుడిని, ధర్మార్థాల సంపాదన పోగొట్టుకున్నవాడిని, రోషదోషంతో నిండిన మనస్సు గలవాడిని, స్పష్టంగా లోకవినాశకుడిని. హనుమంతుని చింత ఒక్క దోషం నుండి మొత్తం వంశం, రాష్ట్రం వినాశం వరకు క్రమంగా వ్యాపిస్తుంది. దూత చేసిన ఒక్క పొరపాటు సమస్తలోకానికీ ఎలా దుఃఖం కలిగించగలదో ఈ గొలుసు చూపుతుంది. ఇక్కడ అతని దైన్యం దౌర్బల్యం కాదు, స్వామిభక్తి పరమావస్థ — అతడు తన కీర్తి గురించి ఆలోచించడు, రాముని కార్యం గురించే ఆలోచిస్తాడు. ‘నిలకడలేని కపిత్వం’ అనే మాటతో అతడు తన జాతిస్వభావాన్ని కూడా నిందిస్తాడు. అతడు మరణానికి మూడు ఉపాయాలను కూడా ఆలోచిస్తాడు — అగ్నిప్రవేశం, బడబాముఖంలో పడటం, జలజంతువులకు శరీరదానం. ఇది అతని నిరాశ పరమసీమను చూపుతుంది. కానీ గమనించాలి — అతడు ప్రాణత్యాగం గురించి ఆలోచిస్తాడు మాత్రమే, చేయడు; అతని బుద్ధి త్వరలోనే తిరిగి వస్తుంది. భరతశత్రుఘ్నుల స్మరణతో అయోధ్య సంబంధం కూడా మళ్ళీ వస్తుంది — రాముని వనవాసం మీదే అయోధ్యవాసుల జీవితం కూడా ఆధారపడి ఉంది. ఇక్ష్వాకువంశం నశిస్తే ప్రజలకు దుఃఖమనే మాట రాజధర్మపు ప్రాముఖ్యాన్ని సూచిస్తుంది — రాజవంశమే ప్రజలకు రక్షకం. ‘రోషదోషంతో నిండిన మనస్సు గలవాడు’ అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, దానితో హనుమంతుని మనస్సులో ఒకే ఆలోచన తిరుగుతోందని కవి చూపుతాడు — నా క్రోధమే అన్నిటికీ కారణం. దుఃఖవర్ణనలో కవి విస్తరించడంవల్ల ఈ భాగం సర్గలో అన్నిటికంటే పొడవైనది.
ఇలా ఆలోచిస్తుండగా అతనికి ఇంతకుముందు అనుభవించిన శుభనిమిత్తాలు మళ్ళీ గుర్తుకు వచ్చాయి; వాటిని అతడు కళ్ళకు కట్టినట్లు ఆలోచించాడు. లేదా సర్వాంగసుందరి అయిన ఆమె తన తేజస్సుతోనే రక్షించబడి ఉంటుంది; కల్యాణి అయిన ఆమె నశించదు, ఎందుకంటే అగ్ని అగ్నిపై ప్రవర్తించదు. ధర్మాత్ముడూ అపారతేజస్వీ అయిన రాముని భార్యను, తన శీలంతో రక్షించబడిన ఆమెను, అగ్ని తాకడానికి కూడా తగడు. నిశ్చయంగా రాముని ప్రభావంవల్లా, వైదేహి పుణ్యంవల్లా, దహించడమే పనిగా గల ఈ హవ్యవాహనుడు నన్ను కూడా దహించలేదు. భరతుడు మొదలైన ముగ్గురు సోదరులకు దేవత, రాముని మనస్సుకు ప్రియురాలు అయిన ఆమె ఎలా నశిస్తుంది? దహించడమే పనిగా గల, అంతటా ప్రభువైన, నాశరహితుడైన అగ్ని నా తోకనే దహించకపోతే, ఆర్యను ఎలా దహిస్తాడు? మళ్ళీ విస్మితుడైన హనుమంతుడు జలమధ్యంలో బంగారు నాభి గల మైనాకపర్వతాన్ని చూసిన సంగతిని కూడా గుర్తుచేసుకున్నాడు. తపస్సుతో, సత్యవాక్కుతో, భర్తపై అనన్యభావంతో ఆమెయే అగ్నిని దహించగలదు, అగ్ని ఆమెను దహించడు. ఇక్కడ హనుమంతుడు తర్కంతో తనను తాను ఊరడించుకుంటాడు — అగ్ని సీతకు తండ్రిలా రక్షకుడనే భావం. మైనాకస్మరణ సముద్రం కూడా రామకార్యం కోసం సహాయం చేసిందని సూచిస్తుంది, అలాంటప్పుడు అగ్ని ఎలా విపరీతంగా ప్రవర్తిస్తాడు. ముందరి సర్గలో సీత స్వయంగా అగ్నిని ప్రార్థించింది — ‘నాకు పతిసేవ ఉంటే, హనుమంతునికి చల్లగా ఉండు’ అని; అందుకే హనుమంతుని తోక కాలలేదు. హనుమంతుడు ఇప్పుడు అదే కారణాన్ని స్మరిస్తాడు. ‘అగ్ని అగ్నిపై ప్రవర్తించదు’ అనే మాట విశేషంగా సుందరమైనది — సీత స్వయంగా అగ్నితో సమానమైన తేజస్విని, కాబట్టి అగ్ని ఆమెను జయించలేడు. తపస్సు, సత్యం, భర్తపై అనన్యత — ఇవి మూడూ సీత బలాలు. హనుమంతుని తర్కం ఇలా క్రమంగా భయం నుండి విశ్వాసం వైపు వెళ్తుంది; మొదట నిమిత్తాలు, తరువాత సీత తేజస్సు, తరువాత అగ్ని స్వభావం, తరువాత స్వానుభవం. ‘లేదా’ అనే పదంతో అతడు ముందరి నిరాశాభరితమైన ఆలోచనకు ప్రత్యామ్నాయాన్ని ఉంచుతాడు — ఇది వివేకం తిరిగి వస్తోందని సూచిస్తుంది. సీత ‘భరతుడు మొదలైన ముగ్గురు సోదరులకు దేవత’ అని చెప్పబడింది; కాబట్టి ఆమె కేవలం రాముని భార్యే కాదు, సమస్త వంశానికీ పూజ్యురాలు. దేవతలందరూ రక్షించడానికి తత్పరులై ఉన్న ఆమె అకస్మాత్తుగా అగ్నితో ఎలా నశిస్తుంది? ఇలా హనుమంతుని హృదయంలో ఆశ మళ్ళీ ఉదయిస్తుంది.
ఇలా దేవి ధర్మనిష్ఠను గురించి ఆలోచిస్తుండగా హనుమంతుడు అక్కడ మహాత్ములైన చారణుల మాట విన్నాడు — ‘అహో, రాక్షసుల ఇళ్ళలో వాడియైన భయంకరమైన అగ్నిని విడిచి హనుమంతుడు సాధించరాని కార్యం చేశాడు. పారిపోతున్న రాక్షసస్త్రీలతో, బాలలతో, వృద్ధులతో నిండి, జనుల కోలాహలంతో మార్మోగుతున్న నగరం కొండగుహలతో రోదిస్తున్నట్లు కనిపిస్తోంది. మేడలతో, ప్రాకారాలతో, తోరణాలతో సహా ఈ లంకానగరం కాలిపోయింది, కానీ జానకి కాలలేదు — ఇదే అద్భుతమైన విస్మయం.’ అమృతంలాంటి ఈ మాట విని అతని మనస్సులో ఆ క్షణంలోనే సంతోషం పుట్టింది. ఫలించిన నిమిత్తాలతో, గొప్ప గుణాలు గల కారణాలతో, ఋషుల మాటలతో హనుమంతుడు ప్రసన్నమైన మనస్సు గలవాడయ్యాడు. అప్పుడు కోరిక నెరవేరిన కపి రాజకుమార్తె క్షేమంగా ఉందని తెలుసుకుని, ఆమెను మళ్ళీ ప్రత్యక్షంగా చూసి తిరిగి ప్రయాణం కావాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో కూర్చబడింది. ఇక్కడ ముగ్గురు సాక్షులు — నిమిత్తాలు, తర్కం, చారణుల మాట — ఒకే సత్యాన్ని ప్రమాణీకరిస్తాయి. అయినా హనుమంతుడు విన్నదానితో మాత్రమే తృప్తిపడడు; ప్రత్యక్షంగా చూడాలనుకుంటాడు. ఇదే దూత ధర్మం. చారణులు సిద్ధుల్లాగే ఆకాశంలో సంచరించే దేవయోనులు; వారి మాట ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘ఋషివాక్యం’ అని నిర్దేశించబడింది. వారు లంక దుర్దశను కరుణతో వర్ణించారు — స్త్రీలూ బాలలూ వృద్ధులూ పారిపోతున్నారు, నగరం రోదిస్తున్నట్లుంది. అయినా వారి మాట సారం ఒక్కటే — జానకి కాలలేదు. దీనితో హనుమంతుని చింత అంతా శాంతించింది. ఈ సర్గ ఆరంభం భయంతో, ముగింపు సంతోషంతో — మధ్యలో వివేకపు ప్రయాణం. తరువాతి సర్గలో అతడు మళ్ళీ శింశుపావృక్షం కింద సీతను చూడటానికి వెళ్తాడు. ‘ఫలించిన నిమిత్తాలు’ అనే పదం విశేషంగా గమనించదగినది — ఇంతకుముందు ఫలించిన నిమిత్తాలు మళ్ళీ విశ్వసనీయమైనవి. ‘ఆ క్షణంలోనే పుట్టిన సంతోషం’ అనే మాటతో దుఃఖం స్థానంలో అకస్మాత్తుగా సంతోషం పుట్టిందని కవి చూపుతాడు. ఉపజాతివృత్తంతో సర్గ ముగింపు కథలో కొత్త దశను సూచిస్తుంది — ఇక్కడి నుండి తిరుగుప్రయాణపు కథ ప్రారంభమవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥