సర్గ
సీత సందేహం, హనుమంతుని ఊరడింపు, అరిష్టగిరి నుండి ఎగురుట
మళ్ళీ సీతాదర్శనం, ‘ఒక్క రోజు ఉండు’ అనే ప్రార్థన, సముద్రలంఘనం గురించిన సందేహం, హనుమంతుని ఊరడింపు, అరిష్టపర్వత వర్ణన, పర్వతం రసాతలంలోకి ప్రవేశించడం, ఎగురుట
అప్పుడు హనుమంతుడు శింశుపావృక్షం మొదట కూర్చున్న జానకికి నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు — ‘అదృష్టవశాత్తు నిన్ను ఇక్కడ క్షేమంగా చూస్తున్నాను.’ లంకాదహనం తరువాత అతని మొదటి మాట ఇదే — మునుపటి సర్గలో ఏ భయం ఉండేదో, దాని నివృత్తి ఇక్కడ ప్రత్యక్షంగా సిద్ధించింది. తరువాత వెళ్ళడానికి బయలుదేరిన అతనిని సీత మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తూ, భర్తపై ప్రేమతో నిండినదై హనుమంతునితో ఇలా అన్నది — ‘నాయనా, పాపరహితుడా, నీకు సరి అనిపిస్తే ఇక్కడ ఎక్కడైనా చక్కగా మరుగుగా ఉన్న రహస్యమైన చోట ఒక్క రోజు ఉండు; విశ్రాంతి తీసుకుని రేపు వెళ్ళుదువు గాని. వానరా, అల్పభాగ్యురాలనైన నా ఈ అపారమైన శోకం నీ సాన్నిధ్యం వల్ల ఒక ముహూర్తకాలమైనా తగ్గుతుంది. హరిశార్దూలా, నువ్వు వెళ్ళిపోతే మళ్ళీ తిరిగి వచ్చేదాకా నా ప్రాణాలపై కూడా నాకు నమ్మకం లేదు. దుఃఖం మీద దుఃఖం పొంది, మనోవ్యథతోనూ శోకంతోనూ కృశించిపోయిన నన్ను నువ్వు మళ్ళీ కనబడకపోవడం చీల్చివేస్తుంది. వీరా, ఈ సందేహం కూడా నా ఎదుట నిలిచి ఉన్నట్టుంది — ఎంతో గొప్ప సహాయకులైన వానరులూ భల్లూకాలూ ఉన్నప్పటికీ, ఆ వానర భల్లూక సైన్యాలు గానీ, ఆ నరశ్రేష్ఠులైన రాజకుమారులిద్దరు గానీ దాటశక్యం కాని సముద్రాన్ని ఎలా దాటుతారు? సముద్రాన్ని లంఘించే శక్తి మూడు ప్రాణులకే ఉంది — వినతాపుత్రుడైన గరుడునికి, నీకు, వాయువుకు. కాబట్టి ఈ దుర్లభమైన కార్యసంకటం ఎదురైనప్పుడు నువ్వు ఏ పరిష్కారం చూస్తున్నావు? నువ్వు కార్యనిపుణుడివి కదా. శత్రువీరులను సంహరించేవాడా, ఈ పనిని సాధించడానికి నువ్వొక్కడివే చాలు; దాని ఫలం నీకే కీర్తిని తెస్తుంది. కాని శత్రుసైన్యాన్ని అణచే కాకుత్స్థుడు స్వయంగా సైన్యాలతో లంకను అల్లకల్లోలం చేసి నన్ను తీసుకువెళ్తే, అదే అతనికి తగినది అవుతుంది. కాబట్టి యుద్ధశూరుడైన ఆ మహాత్ముని పరాక్రమానికి తగినట్టుగా జరిగేలా నువ్వు ఏర్పాటు చెయ్యి.’ ఇక్కడ సీతలో రెండు భావాలు కలుస్తున్నాయి — ఒకవైపు హనుమంతుని వియోగం గురించిన భయం, మరొకవైపు రాముని కీర్తి గురించిన చింత. హనుమంతుడు తనను తీసుకువెళ్ళగలడని ఆమెకు తెలుసు, అయినా ఆమె భర్త గౌరవాన్నే కోరుకుంటుంది — రాముడు స్వయంగా వచ్చి రావణుని జయించి తనను తీసుకువెళ్తేనే అతని క్షత్రియధర్మం పూర్ణమవుతుంది. ‘ఒక్క రోజు ఉండు’ అనే ప్రార్థన ఆమె ఒంటరితనానికి కరుణాజనకమైన చిత్రం — పది నెలలపాటు రాక్షసస్త్రీల మధ్య చుట్టుముట్టబడి ఉన్న ఆమె మొదటిసారిగా తనవారి దూతను చూసింది, అందుకే అతనిని క్షణమైనా విడిచిపెట్టాలని అనుకోదు. సముద్రలంఘనం గురించిన సందేహం కూడా సహేతుకమైనదే — గరుడుడు, వాయువు, హనుమంతుడు అనే ముగ్గురే అది చేయగలరని ఆమె భావిస్తుంది. ఈ భాగం వల్గేట్ పాఠపు విస్తరణ; సమీక్షిత పాఠంలో దీని సంక్షిప్త రూపమే ఉంది. సీత మాటలలో వినయమూ బుద్ధీ రెండూ కనిపిస్తాయి. ఆమె హనుమంతుని ‘నాయనా’, ‘పాపరహితుడా’, ‘వీరా’, ‘హరిశార్దూలా’, ‘వానరశ్రేష్ఠా’ అని పలువిధాలుగా సంబోధిస్తుంది — ఈ సంబోధనలు ఆమె కృతజ్ఞతనూ వాత్సల్యాన్నీ చూపుతాయి. ఆమె తానే ప్రశ్న వేస్తుంది, తానే జవాబు దిశను కూడా సూచిస్తుంది — ‘నువ్వు కార్యనిపుణుడివి కదా’ అని అంటూ ఆమె హనుమంతుని బుద్ధిపై తన విశ్వాసాన్ని ప్రకటిస్తుంది. ఆమె చింత కేవలం తన విముక్తి గురించే కాదు, రాముని కీర్తి గురించి కూడా. హనుమంతుడే ఆమెను తీసుకువెళ్తే లోకంలో ‘రాముడు దూత ద్వారా భార్యను తిరిగి తెచ్చుకున్నాడు’ అని అంటారు; అది రాముని పరాక్రమానికి తగదు. అందుకే ఆమె ‘అదే అతనికి తగినది’ అంటుంది. ఈ ఆలోచన సీత క్షత్రియవధువు కావడానికి తగినది. మునుపటి సర్గలలో కూడా ఆమె హనుమంతుని వీపుపై ఎక్కి వెళ్ళే ప్రతిపాదనను తిరస్కరించింది — పరపురుషుని స్పర్శను కోరను, రాముని కీర్తిని కాపాడాలి అని. ఇక్కడ ఆమె అదే ఆలోచనను మరింత మృదువుగా మళ్ళీ చెబుతోంది. ‘ప్రాణాలపై కూడా నమ్మకం లేదు’ అనే ఆమె మాట హనుమంతుని రాకతోనే ఆమెకు బతుకుపై ఆశ మళ్ళీ కలిగిందనీ, అతను వెళ్ళిపోతే మళ్ళీ నిరాశ కలుగుతుందనే భయం ఉందనీ చూపిస్తుంది. కాబట్టి ‘ఒక్క రోజు ఉండు’ అనే ప్రార్థన కేవలం ఆతిథ్యం కాదు, జీవితానికి ఆలంబన.
అర్థవంతమూ, వినయపూర్వకమూ, హేతుబద్ధమూ అయిన ఆమె మాటలు విని వీరుడైన హనుమంతుడు ఇలా జవాబిచ్చాడు — ‘దేవీ, వానర భల్లూక సైన్యాలకు ప్రభువూ, ఎగిరేవారిలో శ్రేష్ఠుడూ, సత్త్వసంపన్నుడూ అయిన సుగ్రీవుడు నీ కోసం దృఢనిశ్చయంతో ఉన్నాడు. వైదేహీ, ఆ వానరాధిపతి కోట్లకొద్దీ వేలాది వానరులతో పరివేష్టితుడై త్వరలోనే వస్తాడు. నరశ్రేష్ఠులూ వీరులూ అయిన ఆ రామలక్ష్మణులిద్దరూ కలిసి వచ్చి లంకానగరాన్ని బాణాలతో ధ్వంసం చేస్తారు. వరారోహా, రఘునందనుడు పరివారంతో సహా రాక్షసుడైన రావణుని చంపి నిన్ను తీసుకుని త్వరలోనే తన నగరానికి వెళ్తాడు. ఊరట చెందు, నీకు శుభమగుగాక; సమయం కోసం ఎదురుచూస్తూ ఉండు. త్వరలోనే యుద్ధంలో రాముని చేత హతుడైన రావణుని చూస్తావు. పుత్రులతో, మంత్రులతో, బంధువులతో సహా రాక్షసేంద్రుడు హతుడైన తరువాత నువ్వు చంద్రునితో రోహిణిలా రామునితో కలుస్తావు. శ్రేష్ఠులైన వానర భల్లూకులతో కూడి కాకుత్స్థుడు త్వరలో వస్తాడు; అతడు యుద్ధంలో శత్రువులను జయించి నీ శోకాన్ని తొలగిస్తాడు.’ ఇలా వైదేహిని ఊరడించి మారుతాత్మజుడైన హనుమంతుడు వెళ్ళాలని నిశ్చయించుకుని వైదేహికి నమస్కరించాడు. హనుమంతుని జవాబులో సీత సందేహానికి ప్రత్యక్ష సమాధానం లేదు — ‘సముద్రాన్ని ఎలా దాటుతారు’ అన్నదాని గురించి అతడు ఏమీ చెప్పడు; సైన్యపు గొప్పతనాన్నీ రాముని పరాక్రమాన్నీ మాత్రమే వర్ణిస్తాడు. దీని ద్వారా అతడు ఆమె విశ్వాసాన్ని దృఢపరుస్తాడు — కోట్లకొద్దీ వానరులూ రామలక్ష్మణులూ ఉన్నచోట దారి కూడా దొరుకుతుందని భావం. ‘సమయం కోసం ఎదురుచూస్తూ ఉండు’ అనే మాట విశేషమైనది — ధైర్యంతో సమయం కోసం నిరీక్షించడమే ఇప్పుడు ఆమె కర్తవ్యం. రోహిణీచంద్రుల ఉపమానం రామాయణంలో సీతారాముల విషయంలో మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించబడింది. ‘క్షిప్రం’ (త్వరగా) అనే పదం మూడుసార్లు వస్తుంది, దాని ద్వారా హనుమంతుడు శీఘ్రత గురించి భరోసా ఇస్తాడు. ‘ఒక్క రోజు ఉండు’ అనే సీత ప్రార్థనను అతడు ప్రత్యక్షంగా తిరస్కరించడు, కాని వినయంతో నమస్కరించి వెళ్ళడానికి సిద్ధమవుతాడు. హనుమంతుని మాట సంక్షిప్తమైనది కాని దృఢమైనది. అతడు మొదట సుగ్రీవుని నిశ్చయాన్ని, తరువాత సైన్యపు సంఖ్యను, తరువాత రామలక్ష్మణుల పరాక్రమాన్ని, తరువాత రావణవధను, చివరికి సీత రామునితో తిరిగి కలవడాన్ని క్రమంగా వర్ణిస్తాడు. ఈ క్రమం రాబోయే కథకు సంగ్రహంలా ఉంది — యుద్ధకాండ కథ అంతా ఇక్కడ బీజరూపంలో నిక్షిప్తమై ఉంది. సీత ఇదంతా విని ఊరట చెందుతుంది, అందుకే హనుమంతుడు వెళ్ళగలుగుతాడు. అతడు సీత ప్రశ్నకు తర్కంతో కాక విశ్వాసంతో జవాబిస్తాడు — ఇది దూత వివేకం.
శ్రేష్ఠులైన రాక్షసులను చంపి, తన పేరును వినిపించి, వైదేహిని ఊరడించి, గొప్ప బలాన్ని ప్రదర్శించి, నగరాన్ని కలవరపెట్టి, రావణుని మోసగించి, భయంకరమైన బలాన్ని చూపించి, వైదేహికి నమస్కరించి హనుమంతుడు మళ్ళీ సముద్రం మధ్య నుండి తిరిగి వెళ్ళాలని మనసు పెట్టాడు. అప్పుడు తన స్వామిని చూడాలనే ఉత్సుకతతో, శత్రుమర్దనుడైన ఆ కపిశార్దూలం పర్వతశ్రేష్ఠమైన అరిష్టాన్ని ఎక్కాడు. కవి ఆ పర్వతాన్ని మనిషి చేష్టలతో వర్ణిస్తాడు — ఎత్తైన పద్మకవృక్షాలతో నిండిన నల్లని వనపంక్తులతో శోభిస్తూ; శిఖరాల మధ్య వేలాడుతున్న మేఘాలతో ఉత్తరీయం కప్పుకున్నట్టు; శుభమైన సూర్యకిరణాలు ప్రేమతో మేల్కొలుపుతున్నట్టు; పైకి ఎగసిన ధాతువులనే కన్నులతో కనులు తెరుస్తున్నట్టు; గంభీరమైన జలప్రవాహ ధ్వనులతో వేదం వల్లిస్తున్నట్టు; నానావిధ సెలయేటి సవ్వడులతో స్పష్టంగా పాడుతున్నట్టు; పైకి లేచిన దేవదారువృక్షాలతో చేతులు పైకెత్తి నిలుచున్నట్టు; జలపాతాల ఘోషలతో అన్నివైపులా అరుస్తున్నట్టు; కంపిస్తున్న నల్లని శరన్మేఘాలతో వణుకుతున్నట్టు; గాలికి ఊగే కీచకవెదుళ్ళతో కూస్తున్నట్టు; భయంకరమైన శ్రేష్ఠ సర్పాలతో రోషంతో బుసకొడుతున్నట్టు; మంచుతో గంభీరమైన గుహలతో ధ్యానిస్తున్నట్టు; మేఘపాదాల వంటి పాదపర్వతాలతో అన్నివైపులా అడుగులు వేస్తున్నట్టు; మేఘమాలలు చుట్టుకున్న శిఖరాలతో ఆకాశంలో ఆవలిస్తున్నట్టు; అనేక కూటాలతో నిండి, ఎన్నో కందరాలతో శోభిస్తూ ఉంది. సాల, తాల, కర్ణ, వెదురు వృక్షాలు ఎన్నో దానిని ఆవరించి ఉన్నాయి; విస్తారమైన పుష్పించిన లతాజాలాలతో అలంకృతమై, నానావిధ మృగసమూహాలతో నిండి, ధాతువుల స్రావాలతో భూషితమై, ఎన్నో సెలయేళ్ళతో కూడి, శిలారాశులతో దట్టమై, మహర్షులూ యక్షులూ గంధర్వులూ కిన్నరులూ నాగులూ సేవించేదై, లతలతో చెట్లతో గుబురుగా, సింహాలు నివసించే గుహలు కలదై, పులులు మొదలైనవాటితో నిండి, రుచికరమైన కందమూలఫలాలిచ్చే వృక్షాలు గలదై ఆ పర్వతం ఉంది. వానరోత్తముడైన వాయుపుత్రుడు ఆ పర్వతాన్ని ఎక్కాడు. ఈ వర్ణనలో ఉత్ప్రేక్షాలంకారాల దీర్ఘమైన మాల కనిపిస్తుంది — ప్రతి విశేషణమూ ‘ఇవ’ (వలె, అన్నట్టు) అనే పదంతో కూడి ఉంది. పర్వతం సజీవమైనట్టుంది — చదువుతుంది, పాడుతుంది, ధ్యానిస్తుంది, నిట్టూరుస్తుంది, ఆవలిస్తుంది. ఈ వర్ణన హనుమంతుని హర్షానికి ప్రతిబింబం కూడా — కార్యసిద్ధి తరువాత లోకమంతా అతనిపట్ల ప్రసన్నంగా ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది. ‘ఉన్మిషంతమివ’ (కనులు తెరుస్తున్నట్టు), ‘ప్రాధీతమివ’ (వేదం వల్లిస్తున్నట్టు), ‘ప్రగీతమివ’ (పాడుతున్నట్టు) అనే క్రియాపదాలు పర్వతాన్ని మనిషిలా చిత్రిస్తాయి. ఈ భాగం కూడా వల్గేట్ విస్తరణ; సమీక్షిత పాఠంలో పర్వతానికి సంక్షిప్త వర్ణనమే ఉంది. అరిష్టం లంక సమీపంలో ఉన్న పర్వతం, అక్కడి నుండే హనుమంతుడు తిరుగుప్రయాణానికి ఎగురుతాడు. సుందరకాండ ఆరంభంలో మహేంద్ర పర్వతం బయలుదేరిన స్థానం; ఇప్పుడు అరిష్టం తిరుగుప్రయాణపు స్థానం. కవి ఈ పర్వత వర్ణనను దీర్ఘంగా చేస్తాడు, ఎందుకంటే కార్యసిద్ధి తరువాత కథాగతి శాంతంగా ఉంది, మనసూ ప్రసన్నంగా ఉంది. పర్వతపు ప్రతి అవయవమూ మనిషి అవయవంతో పోల్చబడింది — మేఘాలు ఉత్తరీయం, ధాతువులు కన్నులు, దేవదారువులు భుజాలు, గుహలు ధ్యానం, పాదపర్వతాలు పాదాలు, శిఖరాలు ఆవలిస్తున్న ముఖం వంటివి. జలపాతాల ధ్వని వేదపాఠం వంటిది, సెలయేళ్ళ ధ్వని గీతం వంటిది, వెదుళ్ళ ధ్వని వేణునాదం వంటిది, సర్పాల బుసలు రోషం వంటివి. ఇలా పర్వతం ఒక జీవిలా చిత్రించబడింది — అది ఒకప్పుడు శాంతుడైన ఋషి, ఒకప్పుడు క్రుద్ధుడైన యోధుడు, ఒకప్పుడు గాయకుడు. ఆ తరువాత వృక్షాల, పశువుల, ధాతువుల, సెలయేళ్ళ, శిలల, దేవయోనుల జాబితా వస్తుంది. ఈ జాబితా పర్వతపు సమృద్ధిని చూపుతుంది — అక్కడ సమస్త జీవనమూ ఉంది. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో దీర్ఘవాక్యం చివరనే ‘ఆరురోహ’ (ఎక్కాడు) అనే క్రియాపదం వస్తుంది, దాని వల్ల పాఠకుడు కూడా హనుమంతునితో పాటు పర్వతం ఎక్కుతున్నట్టు అనుభూతి చెందుతాడు. ఈ వర్ణనలో పదిహేను శ్లోకాలు ఒకే వాక్యాన్ని నిర్మిస్తాయి — సంస్కృతకావ్యపు దీర్ఘవాక్యశైలికి ఇది సుందరమైన ఉదాహరణ. ఇరవై మూడవ శ్లోకం నుండి ఇరవై ఐదవ శ్లోకం వరకు హనుమంతుడు లంకలో చేసిన కార్యాల సంగ్రహం ఉంది — రాక్షసవధ, తన పేరు వినిపించడం, సీతను ఊరడించడం, బలప్రదర్శన, నగరాన్ని కలవరపరచడం, రావణుని మోసగించడం, సీతకు నమస్కరించడం. ఈ జాబితాయే అతని దౌత్య సాఫల్యానికి ఒక ధ్రువపత్రం వంటిది. ‘వంచయిత్వా చ రావణమ్’ (రావణుని మోసగించి) అనే పదం విశేషమైనది — హనుమంతుడు స్వేచ్ఛగా బంధింపబడి రావణుని సభకు చేరాడు, కాబట్టి అతడు రావణుని మోసగించాడు.
రాముని చూడాలనే తొందరతోనూ సంతోషంతోనూ ప్రేరితుడైన హనుమంతుడు రమణీయమైన పర్వత సానువులపై అరికాలితో తొక్కాడు; అతడు తొక్కిన శిలలు ఘోషతో పిండిపిండి అయి చెదరిపోయాయి. శైలేంద్రాన్ని ఎక్కి ఆ మహాకపి లవణసముద్రపు దక్షిణం నుండి ఉత్తరపు ఒడ్డును కోరుతూ పెరిగిపోయాడు. పర్వతాన్ని అధిరోహించి వీరుడైన పవనాత్మజుడు భయంకర సర్పాలు నివసించే భీకరమైన సముద్రాన్ని చూశాడు. మారుతునికి పుట్టిన ఆ హరిశార్దూలం వాయువులా ఆకాశాన్ని అందుకున్నాడు — దక్షిణం నుండి ఉత్తర దిశకు. అప్పుడు ఆ కపి చేత నొక్కబడిన ఆ పర్వతోత్తమం నానావిధ ప్రాణులతో కలిసి ఆక్రోశించింది; కంపిస్తున్న శిఖరాలతో, పడిపోతున్న వృక్షాలతో భూతలంలోకి దిగిపోయింది. అతని తొడల వేగానికి పెకలించబడిన పూలచెట్లు ఇంద్రుని వజ్రాయుధం తగిలినట్టు విరిగి నేలపై పడ్డాయి. గుహల లోపల ఉండి నలిగిపోయిన మహాతేజస్సు గల సింహాల భయంకరమైన గర్జన ఆకాశాన్ని చీలుస్తున్నట్టు వినిపించింది. భయపడిన విద్యాధరస్త్రీలు జారిన వస్త్రాలతో, చెదిరిన ఆభరణాలతో ఒక్కసారిగా ఆ పర్వతం నుండి పైకి ఎగిరారు. అతి పెద్ద ప్రమాణం గల, బలమైన, మండుతున్న నాలుకలు గల, మహావిషం గల మహాసర్పాలు తలలూ మెడలూ నలిగిపోయి మెలికలు తిరిగాయి. కిన్నరులూ నాగులూ గంధర్వులూ యక్షులూ విద్యాధరులూ నలిగిపోతున్న ఆ పర్వతశ్రేష్ఠాన్ని విడిచి ఆకాశంలో నిలిచారు. ఆ బలశాలి చేత నొక్కబడిన ఆ శ్రీమంతమైన పర్వతం వృక్షాలతో, ఎత్తైన శిఖరాలతో సహా రసాతలంలోకి ప్రవేశించింది. పది యోజనాల విస్తారం, ముప్పై యోజనాల ఎత్తు గల ఆ పర్వతం భూమితో సమానమైపోయింది. అప్పుడు ఆ వానరుడు అలలతో తీరాన్ని కొడుతున్న భీకరమైన లవణసముద్రాన్ని లీలగా దాటాలని కోరుతూ ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. ఈ భాగానికి సుందరకాండ ఆరంభంతో పోలిక ఉంది — అప్పుడు మహేంద్రపర్వతం నలిగింది, ఇప్పుడు అరిష్టం. కాని ఇక్కడ పర్వతం పూర్తిగా రసాతలంలోకి ప్రవేశిస్తుంది — దీని ద్వారా హనుమంతుని వేగం, బలం యొక్క అతిశయం సూచించబడుతుంది. విద్యాధరస్త్రీల, సర్పాల, సింహాల భయం ఇంతకుముందు కూడా వర్ణించబడింది; కవి అదే చిత్రాన్ని మళ్ళీ ప్రయోగిస్తాడు, దాని వల్ల వెళ్ళడానికీ తిరిగి రావడానికీ సామంజస్యం కలుగుతుంది. ‘సలీలమ్’ (లీలగా) అనే పదం విశేషమైనది — ఇంతకుముందు గొప్ప ప్రయత్నంతో చేసినది ఇప్పుడు ఆటలా చేయబడుతుంది, ఎందుకంటే పని సిద్ధించింది, మనసు ప్రసన్నంగా ఉంది. ‘దక్షిణం నుండి ఉత్తరపు ఒడ్డుకు’ అనే మాటతో దిశ మారడం స్పష్టం చేయబడింది. ఈ భాగపు ముఖ్యరసం అద్భుతం. హనుమంతుడు మొదట పర్వతంపై నిలిచి శరీరాన్ని పెంచుతాడు, తరువాత సముద్రాన్ని చూస్తాడు, తరువాత ఎగురుతాడు. అతని ఎగురుడు వేగానికి పర్వతం అణిగిపోయింది — మొదట శిలలు పిండి అవుతాయి, తరువాత చెట్లు పడతాయి, తరువాత సింహాలు గర్జిస్తాయి, తరువాత విద్యాధరస్త్రీలూ సర్పాలూ కిన్నరులు మొదలైనవారూ పారిపోతారు, చివరికి పర్వతం పూర్తిగా రసాతలంలోకి ప్రవేశిస్తుంది. ఈ క్రమం చిన్నదాని నుండి పెద్దదాని వైపు సాగుతుంది, దాని వల్ల వేగపు పరిమాణం క్రమంగా పెరుగుతుంది. ‘పది యోజనాల విస్తారం, ముప్పై యోజనాల ఎత్తు’ అని పరిమాణం చెప్పడం ద్వారా కవి అతిశయోక్తిని స్పష్టం చేస్తాడు — అంతటి మహాపర్వతం కూడా భూమితో సమానమైపోయింది. విద్యాధరస్త్రీల వస్త్రాభరణాల అస్తవ్యస్తత, సర్పాలు మెలికలు తిరగడం భయానికి సజీవ చిత్రం. చివరి శ్లోకంలో ‘లిలంఘయిషుః’ (దాటాలని కోరుతూ) అనే సన్నంత పదం హనుమంతుని కోరికను, ‘ఉత్పపాత’ (ఎగిరాడు) అనే లిట్ క్రియ ఆ కోరిక సిద్ధిని చూపుతాయి. తరువాతి సర్గలో ఆకాశమనే సముద్రపు వర్ణన ఉంటుంది. గమనించవలసినది ఏమిటంటే, ఈ పర్వతం హనుమంతునికి శత్రువు కాదు, అయినా అది నలిగిపోతుంది — గొప్ప కార్యపు వేగంలో నిరపరాధులు కూడా కొన్నిసార్లు నలిగిపోతారనే సూక్ష్మభావం. పర్వతం ‘ఆక్రోశించింది’ అనే వర్ణన, ప్రాణుల ఆక్రందనలు పర్వతాన్ని కూడా దుఃఖించే చేతనవంతమైనదిగా చూపుతాయి. చివరికి పర్వతం శాంతించి భూమితో సమానమవుతుంది, హనుమంతుడు ఆకాశంలో విరాజిల్లుతాడు — ఈ విరోధచిత్రం కవి కౌశలాన్ని చూపుతుంది. ‘దక్షిణం నుండి ఉత్తర దిశకు’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడింది, దాని వల్ల ఇప్పుడు కథాగతి కిష్కింధ వైపు, రాముని వైపు సాగుతోందని స్పష్టమవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥