సర్గ
హనుమంతుని తిరుగురాక, వానరులతో సమాగమం
ఆకాశసముద్రపు రూపకం, మేఘాలలో ప్రవేశించడం బయటికి రావడం, మహేంద్రదర్శనం, సింహనాదం, జాంబవంతుని ఊహ, వానరుల హర్షం, ‘సీత కనబడింది’ అనే నివేదన, అంగదుని ప్రశంస
మహావేగం గల హనుమంతుడు రెక్కలున్న పర్వతంలా ఎగిరి, ఏమాత్రం అలసట లేకుండా ఆకాశాన్నే సముద్రంగా భావించి ఈదుకుంటూ సాగాడు. కవి ఆకాశాన్ని సముద్రంగా రూపిస్తాడు — ఆ ఆకాశసముద్రంలో సర్పాలూ యక్షులూ గంధర్వులూ వికసించిన తామరలూ కలువలూ వంటివారు; చంద్రుడు తెల్ల కలువ, సూర్యుడు కారండవపక్షి; తిష్య, శ్రవణ నక్షత్రాలు కాదంబహంసలు; మేఘాలు నాచు, పచ్చిక; పునర్వసు పెద్ద చేప; ఎర్రని దేహం గల మంగళుడు పెద్ద మొసలి; ఐరావతం మహాద్వీపం; స్వాతి విలాసంగా విహరించే హంస; గాలుల సమూహాలు అలల జాలాలు; చంద్రకిరణాలు చల్లని నీరు. ఇటువంటి ఆకాశసముద్రాన్ని అతడు అలసట లేకుండా దాటుతున్నాడు. అతడు ఆకాశాన్ని మింగుతున్నట్టు, తారాధిపతి అయిన చంద్రుని గీరుతున్నట్టు, నక్షత్రాలతో సూర్యమండలంతో కూడిన ఆకాశాన్ని హరిస్తున్నట్టు, అంతులేని ఆ సముద్రంలో మునిగాడు. హనుమంతుడు మేఘజాలాలను లాక్కుపోతున్నట్టు సాగుతున్నాడు. తెల్లని, ఎర్రని, నల్లని, మంజిష్ఠవర్ణపు, పచ్చని మహామేఘాలు అక్కడ ప్రకాశించాయి. మేఘజాలాలలోకి మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రవేశిస్తూ బయటికి వస్తూ అతడు ఒకసారి కనిపిస్తూ ఒకసారి కనుమరుగవుతూ ఉండే చంద్రునిలా కనిపించాడు. నానావిధ దట్టమైన మేఘాలలో చిక్కుకున్న, తెల్లని వస్త్రం ధరించిన ఆ వీరుడు కనిపిస్తూ కనుమరుగవుతూ ఉండే శరీరంతో ఆకాశంలో చంద్రునిలా ప్రకాశించాడు. ఆకాశంలో గరుడునిలా సంచరిస్తూ ఆ వాయునందనుడు మేఘబృందాలను చీల్చుకుంటూ మళ్ళీ మళ్ళీ బయటికి దూసుకువస్తూ శోభించాడు. ఇక్కడ సంపూర్ణ రూపకం సముద్రపు ప్రతి అంగాన్నీ ఆకాశపు అంగంతో జోడిస్తుంది — ఇది సుందరకాండలోని ప్రసిద్ధమైన సావయవ రూపకాలంకారం. సముద్రాన్ని దాటుతున్న హనుమంతుడు ఆకాశాన్ని కూడా సముద్రంగానే చూస్తాడు — అతని దృష్టిలో రెండూ సమానమే. నక్షత్రాల పేర్లు — తిష్య, శ్రవణ, పునర్వసు, స్వాతి — జ్యోతిష జ్ఞానాన్ని చూపుతాయి. మేఘాలలోకి ప్రవేశిస్తూ బయటికి వస్తూ ఉన్న హనుమంతునికి చంద్రునితో ఉపమానం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — చంద్రుడు మేఘాలతో కప్పబడుతూ మళ్ళీ ప్రకాశిస్తూ ఉన్నట్టే అతడు కూడా. ‘ధవలాంబరః’ అనే పదం ద్వ్యర్థకంగా ఉంది — తెల్లని వస్త్రం ధరించినవాడు, తెల్లని ఆకాశంలో ఉన్నవాడు. ఈ భాగం హనుమంతుని ప్రసన్నమనస్సుకు ప్రతిబింబం — వెళ్ళే సమయంలో అతని మనసులో చింత ఉండేది, ఇప్పుడు మాత్రం అతడు ఆడుకుంటున్నట్టు ఆకాశంలో విహరిస్తున్నాడు. ఈ రూపకపు విశేషం ఏమిటంటే, ప్రతి ఆకాశవస్తువూ ఒక జలవస్తువుతో పోలిక పొందుతుంది — చంద్రుడు తెల్లని కలువలా, సూర్యుడు బంగారువన్నె కారండవపక్షిలా, నక్షత్రాలు నీటిపక్షులలా, మేఘాలు పచ్చని నాచులా, గ్రహాలు చేపలూ మొసళ్ళలా, ఐరావతమనే ఏనుగు ద్వీపంలా. ఇలా ఆకాశమంతా సజీవమైన జలాశయం అవుతుంది. అందులో హనుమంతుడు ‘అపరిశ్రాంతుడు’ (అలసట లేనివాడు) — ఈ పదం రెండుసార్లు వస్తుంది, దాని వల్ల వెళ్ళేటప్పటి శ్రమకూ తిరిగి వచ్చేటప్పటి తేలికదనానికీ ఉన్న భేదం సూచించబడుతుంది. కార్యసిద్ధితో మనసు ప్రసన్నంగా ఉంది, శరీరమూ తేలికగా ఉంది. మేఘాల ఐదు రంగులు — తెలుపు, ఎరుపు, నలుపు, మంజిష్ఠం, పచ్చ — సాయంకాలపు ఆకాశ చిత్రాన్ని ఇస్తాయి. ఈ మేఘాలలోకి హనుమంతుడు ప్రవేశించడం, బయటికి రావడం కనిపించడం కనుమరుగవడం అనే ఆటలా ఉంది.
మేఘగర్జన వంటి మహాధ్వని గల ఆ మహాతేజస్వి గొప్ప నాదంతో గర్జిస్తూ, శ్రేష్ఠులైన రాక్షసులను చంపి, తన పేరు వినిపించి, నగరాన్ని కలవరపెట్టి, రావణుని వ్యథకు గురిచేసి, మహావీరులను బాధించి, వైదేహికి నమస్కరించి మళ్ళీ సముద్రం మధ్య నుండి వచ్చాడు. ఆ పరాక్రమశాలి పర్వతేంద్రుడైన సునాభుని — మైనాకుని — తాకి, అల్లెత్రాటి నుండి విడువబడిన నారాచబాణంలా మహావేగంతో ముందుకు సాగాడు. కొంచెం దగ్గరకు చేరుకున్న ఆ మహాకపి మేఘంలాంటి మహాపర్వతమైన మహేంద్రాన్ని చూసి గర్జించాడు; ఆ నాదంతో పది దిక్కులనూ అన్నివైపులా నింపివేశాడు. మళ్ళీ మేఘగర్జన వంటి గొప్ప నాదంతో గర్జిస్తూ, మిత్రులను చూడాలనే ఆరాటంతో అతడు ఆ ప్రదేశానికి చేరుకున్నాడు. అతడు అతి గొప్ప నాదం చేశాడు, తోకను కూడా ఊపాడు. గరుడుడు సంచరించే మార్గంలో మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జిస్తున్న అతని ఘోషకు సూర్యమండలంతో కూడిన ఆకాశం బద్దలవుతున్నట్టు అయింది. సముద్రపు ఉత్తర తీరంలో వాయుపుత్రుని చూడాలని కోరుతూ ఇంతకుముందే నిలిచి ఉన్న మహాబలులైన శూరులు అప్పుడు గాలికి నెట్టబడిన మహామేఘపు గర్జనలాంటి, హనుమంతుని తొడల వేగం నుండి పుట్టిన ఘోషను విన్నారు. హనుమంతుని నాదం కేవలం హర్షాన్ని ప్రకటించడం కాదు, వానరులకు సందేశం కూడా — ‘నేను వచ్చాను, పని సిద్ధించింది’ అని. దూరం నుండే అతడు తన సాఫల్యాన్ని ఘోషిస్తాడు, దాని వల్ల ఎదురుచూస్తున్న వానరుల చింత త్వరగా తొలగిపోతుంది. మైనాకుని స్పర్శ కృతజ్ఞతకు సూచకం — వెళ్ళేటప్పుడు మైనాకుడు అతనికి ఆతిథ్యం ఇవ్వాలనుకున్నాడు, అప్పుడు అతడు కేవలం చేత్తో తాకి వెళ్ళిపోయాడు; ఇప్పుడు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు కూడా అతడు దానిని తాకుతాడు. ‘అల్లెత్రాటి నుండి విడువబడిన నారాచం వలె’ అనే ఉపమానం వేగాన్నీ లక్ష్యనిష్ఠనూ సూచిస్తుంది — బాణం సూటిగా లక్ష్యం వైపు ఎలా వెళ్తుందో హనుమంతుడు కూడా మహేంద్రం వైపు అలాగే. పదకొండవ శ్లోకపు పూర్వార్ధంలో వచ్చిన ‘నదన్ నాదేన మహతా’ (గొప్ప నాదంతో గర్జిస్తూ) అనే వాక్యం పదహారవ శ్లోకంలో అక్షరశః మళ్ళీ వస్తుంది — ముద్రణలోని పాఠం యథాతథంగా రక్షించబడింది. సునాభుడు అనేది మైనాకుని పేరేనని వ్యాఖ్యాతలు చెబుతారు — ‘అందమైన నాభి గలవాడు’ అని, ఎందుకంటే అతడు సముద్రం మధ్యలో ఉన్నాడు. హనుమంతుని నాదం సుందరకాండ చివర మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణించబడింది — పది దిక్కులనూ నింపుతుంది, ఆకాశం బద్దలవుతున్నట్టుంటుంది, మేఘగర్జనలా వినిపిస్తుంది. ఈ వర్ణనల ఉద్దేశం హనుమంతుని ఉత్సాహపు పరిమాణాన్ని చూపడం. ఉత్తర తీరంలో ఉన్న వానరులు ‘సంవిష్ఠితులు’ — వారు అక్కడ స్థిరంగా ఎదురుచూస్తూ ఉన్నారు, హనుమంతుడు తిరిగి రాకుండా వెళ్ళలేకపోయారు. పదకొండవ శ్లోకం నుండి పదమూడవ శ్లోకం వరకు హనుమంతుడు లంకలో చేసిన కార్యాల సంగ్రహం మళ్ళీ వస్తుంది — మునుపటి సర్గలో కూడా ఈ సంగ్రహం చెప్పబడింది. ఈ పునరుక్తి కథలోని సంధిస్థానాన్ని చూపుతుంది — ఒక అధ్యాయం ముగిసింది, మరొకటి మొదలవుతోంది. ‘ఆజగామ’ (వచ్చాడు) అనే క్రియాపదమే ఈ భాగానికి కేంద్రం. హనుమంతుడు దూరం నుండి మహేంద్రాన్ని చూస్తాడు, వెంటనే గర్జిస్తాడు — తనవారిని చూడకముందే అతని హర్షం ఉప్పొంగుతుంది. అతని తోక ఊగడం కూడా హర్షానికి స్వాభావికమైన చిహ్నం.
దీనమనస్కులైన ఆ వనవాసులందరూ వానరేంద్రుని మేఘగర్జన వంటి ఘోషను విన్నారు. గర్జిస్తున్న అతని నాదం విని అన్నివైపులా ఉన్న ఆ వానరులందరూ మిత్రుని చూడాలనే కోరికతో ఉత్సుకులయ్యారు. వానరశ్రేష్ఠుడైన జాంబవంతుడు ప్రీతితో సంతోషించిన మనసుతో వానరులందరినీ పిలిచి ఈ మాట అన్నాడు — ‘అన్నివిధాలా ఈ హనుమంతుడు పని సాధించుకుని వచ్చాడు, ఇందులో సందేహం లేదు; పని సాధించనివాని నాదం ఇలా ఉండదు.’ ఆ మహాత్ముని భుజాల తొడల వేగాన్నీ నాదాన్నీ విని హర్షించిన వానరులు అక్కడా ఇక్కడా పైకి ఎగిరారు. హనుమంతుని చూడాలనే కోరికతో సంతోషించిన వారు చెట్ల కొనల నుండి చెట్ల కొనలకు, శిఖరాల నుండి శిఖరాలకు దూకారు. ప్రీతులైన వారు చెట్ల కొనలపై కొమ్మలు పట్టుకుని నిలుచుని, తెల్లని వస్త్రాలను ఊపారు. పర్వతగుహలో చిక్కుకున్న గాలి ఎలా గర్జిస్తుందో, అలా బలవంతుడైన మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు గర్జించాడు. దట్టమైన మేఘంలా దిగివస్తున్న ఆ మహాకపిని చూసి వానరులందరూ చేతులు జోడించి నిలుచున్నారు. అప్పుడు వేగవంతుడూ, పర్వతంలాంటివాడూ అయిన ఆ వీరకపి చెట్లతో నిండిన ఆ పర్వతశిఖరంపై దిగాడు. హర్షంతో నిండిపోతూ అతడు రమణీయమైన పర్వతపు సెలయేటి వద్ద, రెక్కలు తెగిన పర్వతం ఆకాశం నుండి పడినట్టు దిగాడు. జాంబవంతుని ఊహ వృద్ధుని అనుభవ ఫలం — నాదపు స్వరూపం నుండే అతడు కార్యసిద్ధిని తెలుసుకుంటాడు. వానరుల చింత ఇంతకుముందు చాలా గొప్పది — హనుమంతుడు విఫలమైతే సుగ్రీవుని దండన వల్ల మరణమే వారి గతి అని కిష్కింధాకాండలో నిశ్చయమైంది. కాబట్టి అతని నాదం వారి జీవితానికి ఆశ. వస్త్రాలు ఊపడం మనుషుల ఉత్సవ చిత్రం వంటిది — జెండాల్లా వస్త్రాలను ఊపుతారు. వానరులు చేతులు జోడించి నిలుచుంటారు — హనుమంతుని పట్ల వారి ఆదరమూ గౌరవమూ ఇక్కడ ప్రకటమవుతాయి. ‘రెక్కలు తెగిన పర్వతం’ అనే ఉపమానం పూర్వం ఇంద్రుడు పర్వతాల రెక్కలు తెగనరికిన కథను గుర్తుకు తెస్తుంది — ఆ కథను మైనాకుడు కూడా చెప్పాడు. వానరుల చేష్టలు వారి స్వభావానికి తగినవి — వారు చెట్టు నుండి చెట్టుకు, శిఖరం నుండి శిఖరానికి దూకుతారు, కొమ్మలు పట్టుకుంటారు, వస్త్రాలు ఊపుతారు. కవి వానరుల మనిషివంటి భావాలనూ వానరసహజమైన చేష్టలనూ ఒకేచోట చూపుతాడు. హనుమంతుని గర్జనకు పర్వతగుహలోని వాయువుతో ఉపమానం అతని తండ్రి వాయువును స్మరింపజేస్తుంది — ‘మారుతః’, ‘మారుతాత్మజః’ అనే శబ్దక్రీడ కూడా ఇక్కడ ఉంది. హనుమంతుడు సెలయేటి వద్ద దిగుతాడు — జలపాతంలా అతడు శిఖరం నుండి దిగుతాడు. ఈ భాగం నిరీక్షణ ఉత్సవంగా మారడాన్ని చూపుతుంది; దీనమనస్కులైన వానరులు క్షణంలో హర్షితులవుతారు. అందరిలోనూ జాంబవంతుడే వృద్ధుడూ జ్ఞానీ, కాబట్టి అతని మాటను అందరూ నమ్ముతారు. అతని ఊహ తర్కబద్ధమైనది — విఫలుడైన దూత సిగ్గుతో మౌనంగా ఉంటాడు, గర్జించడు. ‘పని సాధించనివాని నాదం ఇలా ఉండదు’ అనే మాట లోకవ్యవహారపు సూక్ష్మజ్ఞానాన్ని చూపుతుంది.
అప్పుడు ప్రీతమనస్కులైన వానరశ్రేష్ఠులందరూ మహాత్ముడైన హనుమంతుని చుట్టుముట్టి నిలిచారు. చుట్టుముట్టి పరమానందం పొంది, సంతోషంతో వికసించిన ముఖాలతో వారందరూ వచ్చిన అతని దగ్గరకు చేరారు. కానుకలుగా కందమూలాలూ ఫలాలూ తెచ్చి వానరులు వానరశ్రేష్ఠుడైన మారుతాత్మజుని సత్కరించారు. కొందరు ఆనందంతో గర్జించారు, కొందరు కిలకిలారావాలు చేశారు, హర్షించిన వానరవృషభులు చెట్ల కొమ్మలు కూడా తెచ్చారు. హనుమంతుడు మాత్రం అప్పుడు జాంబవంతుడు మొదలైన వృద్ధులకూ గురువులకూ, కుమారుడైన అంగదునికీ నమస్కరించాడు. పూజ్యుడైన అతడు ఆ ఇద్దరిచేతా పూజింపబడి, కపులచేత ప్రసన్నుడై, పరాక్రమశాలి అయిన అతడు ‘దేవి కనబడింది’ అని సంక్షేపంగా నివేదించాడు. తరువాత అతడు వాలి కుమారుని చేయి పట్టుకుని మహేంద్రగిరిపై రమణీయమైన వనప్రదేశంలో కూర్చున్నాడు. అడిగినప్పుడు హనుమంతుడు ఆ వానరవృషభులతో ఇలా అన్నాడు — ‘అశోకవనంలో ఉన్న ఆ జనకాత్మజను నేను చూశాను. అతి భయంకరమైన రాక్షసస్త్రీలు ఆమెను కాపలా కాస్తున్నారు; నిందారహితురాలు, ఒకే జడ ధరించినది, యువతి, రాముని చూడాలని ఆరాటపడుతున్నది, ఉపవాసాలతో అలసిపోయినది, మలినమైనది, జడలు కట్టిన జుట్టు గలది, కృశించినది ఆమె.’ అప్పుడు ‘కనబడింది’ అనే మాట మహార్థం గలదీ అమృతం వంటిదీ అయింది. ‘దృష్టా దేవీ’ (దేవి కనబడింది) అనే రెండు పదాలలోనే కార్యమంతటి సారం ఉంది — హనుమంతుడు మొదట ఫలితాన్ని చెబుతాడు, తరువాత విస్తారంగా. ఇది దూత బుద్ధి — ఎదురుచూస్తున్నవారి చింతను త్వరగా తొలగించాలి. హనుమంతుడు మొదట వృద్ధులైన గురువులకూ, తరువాత యువరాజైన అంగదునికీ నమస్కరిస్తాడు — సాఫల్యపు క్షణంలో కూడా విడువని వినయం ఇది. అంగదుని చేయి పట్టుకుని కూర్చోవడం ఆ రాజకుమారుని పట్ల గౌరవానికీ స్నేహానికీ చిహ్నం. సీత వర్ణనలో ప్రతి విశేషణమూ ఆమె దుఃఖంలోని ఒక అంశాన్ని చూపుతుంది — ఒకే జడ పతివిరహానికి చిహ్నం, ఉపవాసం తపస్సుకు, మలినత్వమూ జడలు కట్టడమూ శరీరంపై ఉపేక్షకు. వానరులు కానుకలు తెస్తారు — కందమూలాలూ ఫలాలూ, తమ దగ్గర ఉన్నవే. ఇది వారి సరళమైన కాని హృదయపూర్వకమైన సత్కారం. హనుమంతుడు ఆ గౌరవాన్ని వినయంతో స్వీకరిస్తాడు, తాను మాత్రం వృద్ధులకు ప్రణమిల్లుతాడు. ‘పూజ్యః పూజితః’ అనే శబ్దక్రీడ — అతడు స్వయంగా పూజ్యుడు, అయినా ఇతరులను పూజిస్తాడు, తరువాత వారిచేత పూజింపబడతాడు. సీత వర్ణనలో హనుమంతుడు ఎనిమిది విశేషణాలు ప్రయోగిస్తాడు, వాటిలో ‘అనిందితా’ (నిందారహితురాలు) అనే పదం విశేషమైనది — రాక్షసుని ఇంట్లో నివసిస్తున్నా ఆమె నిష్కళంకురాలని అతడు మొదటే స్పష్టం చేస్తాడు. ‘దృష్టా’ (కనబడింది) అనే ఒక్క పదం ‘మహార్థం గలది, అమృతం వంటిది’ అని వర్ణించబడింది — ఈ పదంలో వానరులందరి జీవితమూ, రాముని సుఖమూ, సీత విముక్తీ నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి.
మారుతి ఆ మాట విని వానరులందరూ ఆనందించారు. కొందరు సింహనాదాలు చేశారు, కొందరు గర్జించారు, మహాబలులైన మరికొందరు బొబ్బలు పెట్టారు; కొందరు కిలకిలారావాలు చేశారు, మరికొందరు ప్రతిగర్జనలు చేశారు. హర్షించిన కొందరు కపికుంజరులు తోకలు పైకెత్తి, పొడవుగా వంపు తిరిగిన దీర్ఘమైన తోకలను విదిలించారు. మరికొందరు హర్షంతో పర్వతశిఖరాల నుండి దూకి శ్రీమంతుడూ వానరోత్తముడూ అయిన హనుమంతుని తాకారు. మాట్లాడి ముగించిన హనుమంతునితో అప్పుడు అంగదుడు వానరవీరులందరి మధ్య అనుపమమైన మాట పలికాడు — ‘వానరా, సత్త్వంలోనూ పరాక్రమంలోనూ నీకు సమానుడు ఎవడూ లేడు, ఎందుకంటే నువ్వు విశాలమైన సముద్రాన్ని దాటి మళ్ళీ తిరిగి వచ్చావు. వానరోత్తమా, నువ్వొక్కడివే మాకు ప్రాణదాతవు; నీ అనుగ్రహం వల్ల మేము కృతార్థులమై రాఘవుని కలుసుకుంటాము. ఆహా, నీ స్వామిభక్తి! ఆహా, నీ పరాక్రమం! ఆహా, నీ ధైర్యం! అదృష్టవశాత్తు నువ్వు యశస్విని అయిన రామపత్ని దేవిని చూశావు; అదృష్టవశాత్తు కాకుత్స్థుడు సీతావియోగం వల్ల కలిగిన శోకాన్ని విడిచిపెడతాడు.’ తరువాత వానరులు అంగదుని, హనుమంతుని, జాంబవంతుని చుట్టుముట్టి ఆనందంతో విశాలమైన శిలలను ఆశ్రయించారు. ఆ పర్వతపు విశాలమైన శిలలపై కూర్చున్న ఆ వానరోత్తములు సముద్రలంఘనం గురించీ, లంక, సీత, రావణుల దర్శనం గురించీ వినాలనే కోరికతో చేతులు జోడించి హనుమంతుని ముఖం వైపు చూస్తూ ఉన్నారు. అక్కడ ఎంతోమంది వానరులతో పరివేష్టితుడైన శ్రీమంతుడు అంగదుడు స్వర్గంలో దేవతలచేత సేవింపబడుతున్న దేవేంద్రునిలా ఉన్నాడు. కీర్తిమంతుడూ యశస్వీ అయిన హనుమంతుడూ, భుజకీర్తులు ధరించిన అంగదుడూ ఆనందంగా కూర్చున్న ఆ ఎత్తైన మహాపర్వతశిఖరం శోభతో ప్రజ్వరిల్లింది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది; అందులో ‘అంగదేనాంగదబద్ధబాహునా’ అనే యమకం ఉంది — అంగదుడు రాజకుమారుని పేరు, అంగదం భుజాభరణం (భుజకీర్తి). అంగదుని ‘ప్రాణదాతవు’ అనే మాట వానరులందరి కృతజ్ఞతను ప్రకటిస్తుంది — సీత జాడ లేకుండా తిరిగి వెళ్తే వారికి మరణమే నిశ్చయమై ఉండేది. అతడు హనుమంతుని మూడు గుణాలను ప్రశంసిస్తాడు — భక్తి, పరాక్రమం, ధైర్యం; ఈ మూడు గుణాలే సుందరకాండ నాయకునికి మూలం. చివరికి వానరులందరూ కథ వినడానికి ఉత్సుకులుగా ఉన్నారు — దీని ద్వారా తరువాతి సర్గలో హనుమంతుని దీర్ఘమైన వృత్తాంతకథనం సూచించబడింది. అంగదునికి ఇంద్రునితో ఉపమానం అతని యువరాజత్వాన్నీ నాయకత్వాన్నీ చూపుతుంది. వానరుల హర్షం ఎన్నో విధాలు — సింహనాదం, గర్జన, బొబ్బలు, కిలకిలారావం, ప్రతిగర్జన, తోక విదిలించడం, హనుమంతుని తాకడం. కవి వీటి జాబితాను ఇస్తాడు, దాని వల్ల ఉత్సవపు కోలాహలం పాఠకుని చెవులలో కూడా మోగుతున్నట్టుంటుంది. అంగదుని మాట యువరాజుకు తగినది — అతడు అందరి తరఫునా హనుమంతుని సత్కరిస్తాడు. ‘ఆహా’ అనే మాట మూడుసార్లు రావడం ఆశ్చర్యపు ఆధిక్యాన్ని చూపుతుంది. ‘అదృష్టవశాత్తు’ అనే మాట రెండుసార్లు రావడం సౌభాగ్యభావాన్ని చూపుతుంది. చివరికి వానరులు శిలలపై కూర్చోవడం ఒక సభాచిత్రం వంటిది — మధ్యలో అంగదుడు, రెండు పక్కలా హనుమంతుడూ జాంబవంతుడూ, చుట్టూ వానరులు. ఈ సభయే తరువాతి సర్గలో హనుమంతుని దీర్ఘకథనానికి శ్రోతృమండలం. చివరి శ్లోకంలో పర్వతశిఖరం శోభతో ప్రజ్వరిల్లడం కేవలం ప్రాకృతికమైనది కాదు, అక్కడ కూర్చున్న వీరుల కీర్తికి ప్రతిబింబం. కీర్తిమంతుడైన హనుమంతుడూ, యశస్వి అయిన అంగదుడూ — వీరు పర్వతాన్ని కూడా శోభింపజేస్తారు. ఇలా సర్గ ఉత్సవంతో, ఉజ్జ్వలమైన చిత్రంతో ముగుస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥