సర్గ
హనుమంతుడు లంకాయాత్ర సంపూర్ణ వృత్తాంతాన్ని చెప్పడం
జాంబవంతుని ప్రశ్న, మైనాకుడు, సురస, సింహిక, లంకాప్రవేశం, సీతాదర్శనం, రావణుని బెదిరింపు, త్రిజట స్వప్నం, సంభాషణ, చూడామణి, వనభంగం, రాక్షసవధ, బ్రహ్మాస్త్ర బంధనం, రావణసభ, తోక కాల్చడం, లంకాదహనం, తిరుగురాక
అప్పుడు ఆ మహేంద్రగిరి శిఖరంపై హనుమంతుడు మొదలైన మహాబలులైన వానరులు ఉత్తమమైన ప్రీతిని పొందారు. ప్రీతిమంతులైన మహాత్ములైన వానరులు సుఖంగా కూర్చున్న తరువాత, మిక్కిలి సంతోషించిన జాంబవంతుడు ప్రీతితో ఉన్న మహాకపి అయిన వాయుపుత్రుని కార్యవృత్తాంతం గురించి ఇలా అడిగాడు — ‘నువ్వు దేవిని ఎలా చూశావు? ఆమె అక్కడ ఎలా ఉంది? క్రూరకర్ముడైన దశాననుడు ఆమె పట్ల ఎలా ప్రవర్తిస్తున్నాడు? మహాకపీ, ఇదంతా యథార్థంగా మాకు చెప్పు. దేవిని ఎలా వెదకి కనుగొన్నావు, ఆమె ఏమని బదులు చెప్పింది? ఈ విషయాలు విని మేము మళ్ళీ కార్యనిర్ణయం గురించి ఆలోచిస్తాము. అక్కడికి వెళ్ళినప్పుడు మేము ఏ విషయం చెప్పాలో, దేనిని రహస్యంగా కాపాడాలో, ఆత్మవంతుడివైన నువ్వు మాకు వివరించు.’ ఇలా అతని చేత నియోగించబడి, ఆనందంతో రోమాంచితుడైన ఆ హనుమంతుడు సీతాదేవికి శిరస్సు వంచి నమస్కరిస్తూ బదులు చెప్పాడు. జాంబవంతుని ప్రశ్నలు వృద్ధుడైన నాయకునికి తగినవి — అతడు కేవలం కథ అడగడం లేదు, కార్యం గురించి భవిష్యత్ నిర్ణయానికి అవసరమైన జ్ఞానాన్ని కోరుతున్నాడు. ‘ఏమి చెప్పాలి, దేనిని కాపాడాలి’ అనే ప్రశ్న రాజనీతిలోని సూక్ష్మబుద్ధిని చూపుతుంది — సుగ్రీవుని, రాముని ఎదుట ఏమి నివేదించాలో, ఏమి రహస్యంగా ఉంచాలో ముందుగానే నిశ్చయించుకోవాలి. హనుమంతుని ప్రతిక్రియ కూడా హృదయాన్ని తాకుతుంది — కథను ప్రారంభిస్తూ అతడు మొదట సీతకు ప్రణమిల్లుతాడు, ఆమె అక్కడ లేకపోయినా. ఈ భక్తియే అతని సంపూర్ణ కథనపు భావాన్ని నిర్ణయిస్తుంది. రోమాంచం అతని హర్షానికీ భావావేశానికీ శారీరక చిహ్నం. ఈ సర్గ సుందరకాండలోని అతి దీర్ఘమైన సర్గలలో ఒకటి — హనుమంతుడు యాత్రనంతటినీ ఉత్తమపురుషలో మళ్ళీ చెబుతాడు, దాని వల్ల ఈ సర్గ సుందరకాండకు సంగ్రహంలా అవుతుంది. జాంబవంతుని ప్రశ్నలలో సీత స్థితి మొదటిది, రావణుని ప్రవర్తన రెండవది, సీత మాట మూడవది — ఈ క్రమం వానరుల చింత ప్రధానంగా సీత క్షేమం గురించేనని చూపుతుంది. హనుమంతుడు అదే క్రమంలో కాక, సంఘటనల కాలక్రమంలో జవాబిస్తాడు. దీని వల్ల సర్గ ఒక సంవాదరూపాన్ని పొందుతుంది.
‘మీరందరూ ప్రత్యక్షంగా చూస్తుండగానే నేను మహేంద్రపర్వత శిఖరం నుండి సముద్రపు దక్షిణ తీరాన్ని కోరుతూ, ఏకాగ్రచిత్తంతో ఆకాశంలోకి ఎగిరాను. నేను వెళ్తుండగా ఘోరమైన విఘ్నం వంటిది ఒకటి ఎదురైంది — అతి మనోహరమైన దివ్యమైన బంగారు శిఖరాన్ని చూశాను. దారిని అడ్డుకుని నిలిచిన ఆ పర్వతాన్ని విఘ్నంగా భావించాను. దివ్యమైన, బంగారుమయమైన ఆ ఉత్తమ పర్వతాన్ని సమీపించి ‘దీనిని నేను భేదించాలి’ అని మనసులో నిశ్చయించుకున్నాను. నేను తోకతో కొట్టగానే ఆ మహాపర్వతపు సూర్యుని వంటి శిఖరం వేయి ముక్కలైపోయింది. నా ఉద్దేశాన్ని గ్రహించి ఆ మహాపర్వతం మనసును ఆహ్లాదపరుస్తున్నట్టు ‘పుత్రా’ అని మధురమైన మాట పలికింది — “నన్ను మాతరిశ్వుని (వాయువు) స్నేహితునిగా, నీ పినతండ్రిగా తెలుసుకో; మహాసముద్రంలో నివసించే మైనాకుడని ప్రసిద్ధుడను. పుత్రా, పూర్వం శ్రేష్ఠమైన పర్వతాలు రెక్కలు కలిగి ఉండేవి; అవి తమ ఇష్టం వచ్చినట్టు భూమిని అన్నివైపులా బాధిస్తూ సంచరించేవి. పర్వతాల ప్రవర్తన విని పాకశాసనుడైన భగవాన్ మహేంద్రుడు వజ్రాయుధంతో వేలకొద్దీ పర్వతాల రెక్కలను నరికివేశాడు. నన్ను మాత్రం అప్పుడు మహాత్ముడైన నీ తండ్రి దాని నుండి విడిపించాడు — నాయనా, వాయువు నన్ను వరుణాలయమైన సముద్రంలోకి విసిరివేశాడు. కాబట్టి అరిందమా, నేను రాఘవునికి సహాయంగా ప్రవర్తించాలి; రాముడు ధర్మాన్ని నిలిపేవారిలో శ్రేష్ఠుడు, మహేంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గలవాడు.” మహాత్ముడైన ఆ మైనాకుని ఈ మాట విని, ఆ పర్వతానికి నా కార్యాన్ని తెలియజేసి, నా మనసు ప్రయాణానికి సిద్ధమైంది. మహాత్ముడైన ఆ మైనాకుడు నాకు అనుమతి ఇచ్చాడు. ఆ మహాపర్వతం సుందరమైన మానవరూపంతో అంతర్ధానమైంది, కాని పర్వతరూపంతో మహాసముద్రంలోనే నిలిచింది.’ హనుమంతుడు మైనాకుని ప్రసంగాన్ని సంక్షేపంగా కాని స్పష్టంగా చెబుతాడు. సుందరకాండ మొదటి సర్గలో కూడా మైనాకుడు హనుమంతుని విశ్రాంతి కోసం సముద్రం నుండి పైకి లేచాడు, హనుమంతుడు దానిని విఘ్నంగా భావించి వక్షస్సుతో పడదోశాడు; ఇక్కడ మాత్రం తోకతో శిఖరాన్ని కొడతాడనే భేదం ఉంది — ఇది మూలశ్లోకాలలోనే ఉంది, పాఠాంతరం కాదు. మైనాకుని మాటలో మూడు సంబంధాలు ఉన్నాయి — వాయువుతో స్నేహం, రెక్కలు తెగకుండా రక్షణ, రాముని సేవ. ఇది కృతజ్ఞతకు ఆదర్శం — పూర్వం వాయువుచేత రక్షించబడిన మైనాకుడు ఇప్పుడు వాయుపుత్రునికి సహాయం చేయాలనుకుంటున్నాడు. ‘పినతండ్రి’ అనే పదం సంబంధపు ఆత్మీయతను చూపుతుంది. మైనాకుని రెండు రూపాలు — మానవరూపం, పర్వతరూపం — కూడా ప్రస్తావించబడ్డాయి; మానవరూపంతో అతడు అంతర్ధానమయ్యాడు, పర్వతరూపంతో సముద్రంలో నిలిచాడు. ఈ కథనపు ఉద్దేశం ప్రకృతి కూడా రామకార్యంలో సహాయపడుతుందని వానరులకు చూపడం. ఈ కథనపు శైలి విశేషమైనది — హనుమంతుడు మైనాకుని మాటలను ప్రత్యక్షవచనాలుగా ఉదహరిస్తాడు, దాని వల్ల శ్రోతలు స్వయంగా మైనాకుని స్వరాన్ని వింటున్నట్టు ఉంటుంది. ఈ శైలి సర్గ అంతటా కనిపిస్తుంది — సురస, సింహిక, లంకాపురి, రావణుడు, సీత, త్రిజట, రాక్షసస్త్రీలు, విభీషణుడు — వీరందరి మాటలూ ప్రత్యక్షంగా ఉదహరించబడ్డాయి. రెక్కలు నరికిన కథ పురాణప్రసిద్ధమైనది — పూర్వం పర్వతాలు పక్షుల్లా ఎగిరి ఎక్కడపడితే అక్కడ పడేవి, దాని వల్ల ప్రజలు బాధపడేవారు; అందుకే ఇంద్రుడు వాటి రెక్కలను నరికాడు. వాయువు కృప వల్ల మైనాకుడు ఒక్కడే రెక్కలతో మిగిలాడు. కాబట్టి అతడు వాయుపుత్రుని పుత్రునిలా భావిస్తాడు. హనుమంతుడు మైనాకుని ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించడు, కేవలం కార్యాన్ని తెలియజేసి వెళ్ళిపోతాడు — ఇది అతని కార్యనిష్ఠ. హనుమంతుడు మైనాకుని మొదట విఘ్నంగా భావించి కొడతాడు — ఇది అతని జాగ్రత్తకు చిహ్నం; శత్రుదేశానికి వెళ్తున్న దూతకు తెలియని ప్రతి వస్తువూ సందేహానికి విషయమే. కాని మైనాకుని మధురవచనం విని అతడు వెంటనే శాంతిస్తాడు. ఇలా కోపమూ వివేకమూ క్రమంగా. మైనాకుడు రామునికి ఇచ్చిన ‘ధర్మాన్ని నిలిపేవారిలో శ్రేష్ఠుడు’ అనే విశేషణం రాముని కీర్తి సముద్రగర్భంలో కూడా వ్యాపించిందని చూపుతుంది. పర్వతాలు కూడా అతని గుణాలను తెలుసుకున్నాయి, అందుకే అతని సేవకు సిద్ధంగా ఉన్నాయి.
‘తరువాత ఉత్తమమైన వేగాన్ని ఆశ్రయించి మిగిలిన దారిని పట్టుకుని నేను చాలాసేపు వేగంగా మార్గంలో సాగాను. అప్పుడు సముద్రం మధ్యలో నాగమాత అయిన సురసాదేవిని చూశాను; ఆ దేవి ఇలా అన్నది — “హరిసత్తమా, దేవతలు నిన్ను నాకు ఆహారంగా నిర్ణయించారు; సురులు నిన్ను నాకోసం విధించారు, కాబట్టి నిన్ను భక్షిస్తాను.” సురస ఇలా అనగా నేను చేతులు జోడించి వంగి నిలుచుని, వెలవెలబోయిన ముఖంతో ఈ మాట పలికాను — “దశరథపుత్రుడూ, శ్రీమంతుడూ, శత్రుతాపకుడూ అయిన రాముడు తన తమ్ముడు లక్ష్మణునితో, సీతతో కలిసి దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించాడు. అతని భార్య సీతను దురాత్ముడైన రావణుడు అపహరించాడు. రాముని ఆజ్ఞపై నేను దూతగా ఆమె దగ్గరకు వెళ్తున్నాను. నువ్వు రాముని రాజ్యంలో నివసిస్తున్నదానివి, అతనికి సహాయం చేయడం నీకు తగును. లేదా మైథిలినీ, క్లేశరహితంగా కార్యం సాధించే రామునీ చూసి నీ నోటికి వస్తాను — అని నీకు సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను.” నేను ఇలా అనగా కామరూపిణి అయిన ఆ సురస ఇలా అన్నది — “ఎవ్వరూ నన్ను దాటిపోలేరు — ఇది నాకున్న వరం.” సురస ఇలా అనగా నేను పది యోజనాల పొడవున్నాను; క్షణంలో నేను అంతకు ఒకటిన్నర రెట్లు విస్తారం గలవాడినయ్యాను. ఆమె కూడా నా ప్రమాణం కంటే ఎక్కువగా నోరు తెరిచింది. ఆ తెరిచిన నోటిని చూసి నేను మళ్ళీ చిన్న రూపం ధరించాను; అదే ముహూర్తంలో బొటనవేలంతవాడినయ్యాను. వెంటనే ఆమె నోటిలోకి దూకి క్షణంలో బయటికి వచ్చాను. అప్పుడు సురసాదేవి తన స్వరూపంతో మళ్ళీ నాతో ఇలా అన్నది — “హరిశ్రేష్ఠా, సౌమ్యుడా, కార్యసిద్ధి కోసం సుఖంగా వెళ్ళు; వైదేహిని మహాత్ముడైన రాఘవునితో కలుపు. మహాబాహువైన వానరా, సుఖంగా ఉండు; నేను నీపట్ల ప్రసన్నురాలినయ్యాను.” అప్పుడు సర్వప్రాణులూ ‘బాగు బాగు’ అని నన్ను ప్రశంసించాయి.’ సురస ప్రసంగంలో హనుమంతుని బుద్ధికి పరీక్ష — బలంతో కాదు, ఉపాయంతో అతడు జయిస్తాడు. మొదట అతడు వినయంతో సత్యంతో ఆమెను ప్రార్థిస్తాడు, తరువాత శరీరాన్ని పెంచుతాడు, చివరికి బొటనవేలంతవాడై నోటిలోకి ప్రవేశించి బయటికి వస్తాడు — ఇలా ఆమె వరమూ సత్యమవుతుంది, అతని మార్గమూ విడుదలవుతుంది. ‘రాముని చూసి నీ నోటికి వస్తాను’ అనే హనుమంతుని ప్రతిజ్ఞ అతని సత్యనిష్ఠనూ, రామకార్యంలో ప్రాణార్పణ సంకల్పాన్నీ చూపుతుంది. ఇక్కడ ‘వివర్ణవదనుడై’ (వెలవెలబోయిన ముఖంతో) అనే పదం అతని వినయానికి సూచకమే గాని భయానికి కాదు. చివరికి సురస ప్రసన్నురాలై ఆశీర్వదిస్తుంది — ఇది దేవతల పరీక్షలో సాఫల్యానికి చిహ్నం. సర్వప్రాణుల ‘బాగు బాగు’ అనే ప్రశంస హనుమంతుని బుద్ధికౌశలానికి సార్వజనీన అంగీకారం. సమీక్షిత పాఠంలో సురస మాటలో ‘దేవతలు నిర్ణయించారు’ అనే అంశం ఉంది; వల్గేట్లో కూడా అది ‘అమరులు’, ‘సురులు’ అని రెండుసార్లు చెప్పబడింది. దీని వల్ల సురస దేవతల నియోగంపై హనుమంతుని బలాన్నీ బుద్ధినీ పరీక్షించడానికి వచ్చిందని స్పష్టమవుతుంది. హనుమంతుని శరీరం పది యోజనాల నుండి పదిహేను యోజనాల వరకు పెరగడం, తరువాత బొటనవేలంత కుంచించుకుపోవడం — ఈ రెండు విరుద్ధ ఉపాయాలు అతని ‘మహిమ’, ‘అణిమ’ అనే సిద్ధులను సూచిస్తాయి. సురస వరం ‘ఎవ్వరూ నన్ను దాటిపోలేరు’ అని; హనుమంతుడు ఆమె నోటిలోకి ప్రవేశించి బయటికి వస్తాడు, కాబట్టి వరమూ భంగం కాలేదు, అతడూ భక్షింపబడలేదు. బుద్ధి విజయం బలం విజయం కంటే శ్రేష్ఠమైనదని కవి చూపుతాడు. సురస తన స్వరూపం ధరించి ఆశీర్వదిస్తుంది — ‘వైదేహిని రాఘవునితో కలుపు’ — ఈ ఆశీర్వాదం సుందరకాండ మొత్తపు ఉద్దేశాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. హనుమంతుని జవాబులో రామకథ సంగ్రహం కూడా ఉంది — దండకప్రవేశం, సీతాపహరణం, దూతగా వెళ్ళడం. ఇలా అతడు ప్రతి విఘ్నాన్నీ రామకథతోనే జయిస్తాడు — సత్యాన్ని చెప్పడమే అతని మొదటి ఆయుధం.
‘తరువాత నేను గరుడునిలా విశాలమైన అంతరిక్షంలో ఎగిరాను. హఠాత్తుగా నా నీడ పట్టుకోబడింది, కాని నాకు ఏమీ కనిపించలేదు. వేగం తగ్గిపోయిన నేను పది దిక్కులూ చూస్తూ, నా గమనాన్ని దేనివల్ల ఆటంకం కలిగిందో దానిని ఏమాత్రమూ చూడలేకపోయాను. అప్పుడు నాకు ఈ ఆలోచన కలిగింది — “నా ప్రయాణంలో ఇటువంటి విఘ్నం ఎలా కలిగింది, దీని రూపం ఇక్కడ కనిపించడం లేదే?” అలా ఆలోచిస్తుండగా నా దృష్టి కిందికి పడింది; అక్కడ నీటిలో పడుకుని ఉన్న భయంకరమైన రాక్షసిని చూశాను. ఆ భీకరురాలు గట్టిగా నవ్వి, తొట్రుపాటు లేకుండా నిలిచిన నాతో ఈ అశుభమైన మాట అన్నది — “మహాకాయా, ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు? ఆకలితో ఉన్న నాకు నువ్వు కోరిన ఆహారానివి; చాలాకాలంగా ఆహారం లేని నా దేహాన్ని తృప్తిపరచు.” ‘సరే’ అని ఆమె మాటను అంగీకరించి, ఆమె నోటి ప్రమాణం కంటే పెద్దగా నా శరీరాన్ని పెంచాను. నన్ను భక్షించడానికి ఆమె మహాభయంకరమైన నోరు పెరుగుతూ ఉంది. నన్ను గానీ, నేను చేసిన రూపమార్పును గానీ ఆమె గ్రహించలేదు. అప్పుడు నేను రెప్పపాటులో విశాలమైన రూపాన్ని కుదించుకుని, ఆమె హృదయాన్ని పెకలించి తీసుకుని ఆకాశంలోకి దూసుకుపోయాను. నేను హృదయం చీల్చివేయగా పర్వతంలాంటి ఆ భయంకరి చేతులు జార్చుకుని లవణసముద్రంలో పడిపోయింది. అప్పుడు ఆకాశంలో సంచరించే సౌమ్యులైన మహాత్ముల మాటలు విన్నాను — “భయంకరమైన రాక్షసి సింహికను హనుమంతుడు వెంటనే చంపాడు.”’ సింహిక ప్రసంగం సురస ప్రసంగంతో పోలి ఉన్నా భిన్నమైనది — సురస పరీక్షించే దేవత, కాబట్టి హనుమంతుడు ఆమెను ఉపాయంతో ప్రసన్నురాలిని చేస్తాడు; సింహిక మాత్రం దుష్టరాక్షసి, కాబట్టి అతడు ఆమెను చంపుతాడు. రెండు ప్రసంగాలలోనూ అతడు శరీరాన్ని పెంచడం, కుంచించడం ప్రయోగిస్తాడు, కాని ఉద్దేశం వేరు. నీడను పట్టుకోవడం సింహిక విశేషశక్తి — కనిపించకుండానే ఆమె నీడ ద్వారానే ప్రాణులను లాక్కుంటుంది. ‘నా దృష్టి కిందికి పడింది’ అనే మాటలో హనుమంతుని జాగ్రత్త కనిపిస్తుంది — అతడు విఘ్నపు కారణాన్ని అన్నివైపులా వెదకుతాడు. ఆకాశచారులైన సిద్ధుల ప్రశంస మళ్ళీ అతని కార్యానికి సార్వజనీన సాక్ష్యం. ఈ రెండు ప్రసంగాలు సీతాన్వేషణకు ముందే సముద్రలంఘనమే గొప్ప సాహసమని చూపుతాయి. సింహిక రాహువు తల్లి అని పురాణాలలో ప్రసిద్ధం; ఆమె ఛాయాగ్రాహిణి, ఆకాశంలో వెళ్ళే ప్రాణుల నీడను పట్టుకుని వాటిని లాక్కుని భక్షిస్తుంది. హనుమంతుడు సురస నోటిలోకి ప్రవేశించినట్టే దీని నోటిలోకి కూడా ప్రవేశిస్తాడు, కాని ఇక్కడ హృదయాన్ని చీల్చి బయటికి వస్తాడు. రెండు సంఘటనల పోలికా భేదమూ పాఠకుని మనసులో వివేకాన్ని కలిగిస్తాయి — ఎక్కడ వినయం, ఎక్కడ దండన అని. ‘నిమిషాంతరాత్’ (రెప్పపాటులో) అనే పదం అతని క్రియ శీఘ్రతను చూపుతుంది — సింహిక ఏమాత్రమూ గ్రహించలేకపోతుంది. ‘మమ వా వికృతం కృతమ్’ — అతని రూపమార్పు రహస్యాన్ని ఆమె గ్రహించలేదు. హనుమంతుని శక్తి కేవలం బలం కాదు, రూపమార్పులోని కౌశలం కూడా. సింహికను చంపిన తరువాత హనుమంతుడు ‘అత్యవసరమైన కార్యాన్ని స్మరిస్తూ’ అంటాడు — విజయపు హర్షంలో కూడా అతడు ముఖ్యకార్యాన్ని మరువడు. ఈ ఏకాగ్రతయే అతని సాఫల్యపు రహస్యం.
‘ఆమెను చంపి, అత్యవసరమైన కార్యాన్ని స్మరిస్తూ, మళ్ళీ చాలా దూరం ప్రయాణించి, లంకానగరం ఉన్న పర్వతాలతో అలంకరింపబడిన సముద్రపు దక్షిణ తీరాన్ని చూశాను. సూర్యుడు అస్తమించాక భయంకర పరాక్రమం గల రాక్షసులకు తెలియకుండా రాక్షసుల నివాసమైన ఆ నగరంలోకి ప్రవేశించాను. అక్కడ ప్రవేశిస్తుండగా నా ఎదుట ప్రళయకాల మేఘం వంటి కాంతి గల ఒక స్త్రీ అట్టహాసం చేస్తూ లేచి నిలిచింది. మండుతున్న అగ్ని వంటి జుట్టు గలదీ, నన్ను చంపాలనుకుంటున్నదీ, అతి భయంకరమైనదీ అయిన ఆమెను ఎడమ పిడికిలి దెబ్బతో ఓడించి నేను ప్రదోషకాలంలో ప్రవేశించాను. భయపడిన ఆమె నాతో ఇలా అన్నది — “వీరా, నేను లంకాపురిని; నీ పరాక్రమానికి ఓడిపోయాను; కాబట్టి నువ్వు రాక్షసులందరినీ పూర్తిగా జయిస్తావు.” అక్కడ నేను రాత్రంతా జనకాత్మజను వెదకుతూ రావణుని అంతఃపురానికి వెళ్ళినా ఆ సుమధ్యమను చూడలేకపోయాను. రావణుని నివాసంలో సీత కనబడక శోకసముద్రంలో పడి నాకు దాని తీరం కనిపించలేదు. శోకిస్తున్న నేను పొడవుగా విస్తరించిన బంగారు ప్రాకారంతో చుట్టబడిన ఉత్తమమైన గృహోద్యానాన్ని చూశాను. ప్రాకారాన్ని దాటి దూకి ఎన్నో చెట్లు గల దానిని చూశాను; అశోకవనం మధ్యలో ఒక పెద్ద శింశుపావృక్షం ఉంది. దానిని ఎక్కి బంగారు అరటితోటను చూశాను, శింశుపావృక్షానికి దగ్గరలోనే శ్రేష్ఠమైన వర్ణం గల ఆమెను చూశాను — యౌవనవతి, తామరరేకుల వంటి కన్నులు గలది, ఉపవాసాలతో కృశించిన ముఖం గలది, ఒకే వస్త్రం ధరించినది, ధూళి పట్టిన జుట్టు గలది, శోకతాపాలతో దీనమైన అవయవాలు గలది, భర్త హితంలోనే నిలిచినది, పులుల మధ్య లేడిలా వికారరూపులూ క్రూరులూ మాంసరక్తాలు భక్షించేవారూ అయిన రాక్షసస్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడినది అయిన సీతను. రాక్షసస్త్రీల మధ్య మళ్ళీ మళ్ళీ బెదిరింపబడుతున్నది, ఒకే జడ ధరించినది, దీనురాలు, భర్తచింతలో మునిగినది, నేలపై పడుకునేది, హేమంతం వచ్చినప్పుడు తామరతీగలా వన్నె కోల్పోయిన అవయవాలు గలది, రావణుని నుండి మనసు మళ్ళించుకున్నది, మరణించడానికి నిశ్చయించుకున్నది, లేడిపిల్ల కన్నుల వంటి కన్నులు గలది అయిన ఆమెను ఎలాగో త్వరగా కనుగొన్నాను. అటువంటి యశస్విని అయిన రామపత్నిని చూసి నేను అక్కడే శింశుపావృక్షంపై ఉండి చూస్తూ ఉన్నాను. అప్పుడు రావణుని నివాసంలో మొలనూళ్ళ, అందెల సవ్వడితో కలిసిన, మిక్కిలి గంభీరమైన హలహలా శబ్దం విన్నాను.’ లంకాపురి అధిదేవతను ఎడమచేతి పిడికిలితో ఓడించాడు — స్త్రీని పూర్తిబలంతో కొట్టడు అనేది హనుమంతుని మర్యాద. ఆమె మాట లంక రాబోయే పతనానికి పూర్వసూచన. ‘శోకసముద్రంలో పడి’ అనే మాట సీత కనబడని హనుమంతుని నిరాశను గుర్తుచేస్తుంది — మునుపటి సర్గలలో ఈ నిరాశ విస్తారంగా వర్ణించబడింది. సీత వర్ణనలో పులుల మధ్య లేడి అనే ఉపమానం ఆమె నిస్సహాయతనూ రాక్షసస్త్రీల క్రౌర్యాన్నీ ఒకేసారి చిత్రిస్తుంది. ‘హేమంతంలో తామరతీగ’ అనే ఉపమానం మునుపటి సర్గలో కూడా ప్రయోగించబడింది — కాంతిహీనతకు ప్రసిద్ధ చిత్రం. హనుమంతుని కథనంలో కాలక్రమం స్పష్టంగా ఉంది — సాయంకాలం ప్రవేశం, రాత్రి అన్వేషణ, ప్రభాతంలో సీతాదర్శనం. రావణుని రాక సూచన కూడా శబ్దం ద్వారానే — మొలనూళ్ళ, అందెల ధ్వని స్త్రీసమూహం రాకను సూచిస్తుంది. లంకాపురి అధిదేవత స్త్రీరూపంలో ప్రకటమైంది — ఆమె నగర రక్షకురాలు. ఆమె ఓటమి లంక రక్షణలో మొదటి రంధ్రం. ఆమె ‘రాక్షసులందరినీ పూర్తిగా జయిస్తావు’ అనే మాట భవిష్యవాణి వంటిది — ఏ వానరుడైనా తనను ఓడిస్తే రాక్షసుల వినాశం సమీపించినట్టేనని బ్రహ్మ వరం వల్ల ఆమెకు తెలుసు. హనుమంతుడు ఇది వానరులకు చెబుతాడు, దాని వల్ల వారి ఉత్సాహం పెరుగుతుంది. అన్వేషణ వర్ణన ఇక్కడ చాలా సంక్షిప్తం — రాత్రంతా సంచారం, అంతఃపుర ప్రవేశం, నిరాశ; మునుపటి సర్గలలో ఇది పది సర్గలలో విస్తారంగా వర్ణించబడింది. ‘శోకసముద్రంలో పడి తీరం కనిపించలేదు’ అనే రూపకం హనుమంతుని అప్పటి మనోదశను చూపుతుంది — భౌతిక సముద్రాన్ని దాటినవాడు శోకసముద్రపు తీరాన్ని చూడలేకపోయాడు. అశోకవనం దర్శనం అకస్మాత్తుగా జరిగింది — ‘శోకిస్తున్న నేను చూశాను’; నిరాశ క్షణంలోనే ఆశామార్గం కనిపించింది. శింశుపావృక్షం కథకు కేంద్రబిందువు — దానిపై నుండే హనుమంతుడు అంతా చూస్తాడు, దాని దగ్గరే సీత కూర్చుని ఉంది. సీత వర్ణన మూడు శ్లోకాలలో సమగ్రంగా ఉంది — శారీరకం (యౌవనవతి, తామరరేకుల కన్నులు, కృశించిన ముఖం), వేషం (ఒకే వస్త్రం, ధూళి పట్టిన జుట్టు), మానసిక స్థితి (శోకతాపాలతో దీనమైన అవయవాలు, భర్త హితంలో నిలిచినది), పరిసరం (రాక్షసస్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడినది). ‘శ్యామా’ అనే పదం యౌవనవతికి సూచకమని వ్యాఖ్యాతలు చెబుతారు. ‘త్వరగా కనుగొన్నాను’ అనే మాట హనుమంతుని హర్షానికీ తొందరకూ సూచకం. ప్రదోషకాలంలో ప్రవేశించడం కూడా బుద్ధిపూర్వకమైనదే — పగలు ప్రవేశిస్తే అతడు కనిపిస్తాడు, గాఢరాత్రిలో దారి కనిపించదు; సాయంకాలం రెండింటికీ సమతుల్యత. రావణుని అంతఃపురంలో కూడా సీత కనబడక అతనికి కలిగిన నిరాశ — మునుపటి సర్గలలో వర్ణించిన ప్రసిద్ధమైన ‘మండోదరీ దర్శనం’ అనే భ్రమ ప్రసంగం ఇదే, అక్కడ అతడు మండోదరిని సీత అనుకుని హర్షించి, తరువాత తానే ఆ అవివేకాన్ని నిందించుకున్నాడు; ఇక్కడ అతడు దానిని చెప్పడు. వనపు బంగారు ప్రాకారం, బంగారు అరటితోట రావణుని ఐశ్వర్యాన్ని చూపుతాయి — ఆ వైభవంలో కూడా సీత ధూళిధూసరితయై ఉపవాసాలతో కృశించి ఉంది.
‘అప్పుడు మిక్కిలి ఉద్విగ్నుడనైన నేను నా రూపాన్ని కుదించుకుని, దట్టమైన శింశుపావృక్షంపై పక్షిలా ఉన్నాను. అప్పుడు రావణుని భార్యలూ మహాబలుడైన రావణుడూ సీత ఉన్న ఆ ప్రదేశానికి వచ్చారు. రాక్షసగణాధిపతి అయిన అతనిని చూసి వరారోహ అయిన సీత తొడలను ముడుచుకుని, పీనమైన స్తనాలను చేతులతో కప్పుకుని కూర్చుంది. మిక్కిలి భయపడి, తీవ్రంగా కలవరపడి, అటూ ఇటూ చూస్తూ, ఏ రక్షణా కనబడక, వణుకుతున్న, తపస్విని అయిన, పరమదుఃఖితురాలైన సీతతో దశగ్రీవుడు తల వంచి సాగిలపడి ఇలా అన్నాడు — “నన్ను గౌరవించు. గర్వితురాలా, గర్వంతో నువ్వు నన్ను ఆదరించకపోతే, సీతా, రెండు నెలల తరువాత నీ రక్తం తాగుతాను.” దురాత్ముడైన ఆ రావణుని ఈ మాట విని పరమక్రుద్ధురాలైన సీత ఉత్తమమైన మాట పలికింది — “రాక్షసాధమా, అమితతేజస్సు గల రాముని భార్యనూ, ఇక్ష్వాకువంశనాథుడైన దశరథుని కోడలినీ అయిన నాతో అనరాని మాటలు మాట్లాడుతున్న నీ నాలుక ఎందుకు రాలిపడలేదు? అనార్యా, నీ పరాక్రమం ఏపాటిది? పాపీ, భర్త సమీపంలో లేనప్పుడు ఆ మహాత్ముని కంటపడకుండా నన్ను అపహరించుకుని వచ్చినవాడివి నువ్వు. నువ్వు రామునికి సాటి కావు, అతనికి దాస్యం చేయడానికి కూడా తగవు. రాఘవుడు అజేయుడు, సత్యవాక్కు గలవాడు, శూరుడు, యుద్ధంలో కీర్తిని కోరేవాడు.” జానకి ఇలా కఠినమైన మాట అనగా దశాననుడు ఒక్కసారిగా కోపంతో చితిపై ఉన్న అగ్నిలా ప్రజ్వరిల్లాడు. క్రూరమైన కన్నులు తిప్పి, కుడి పిడికిలి ఎత్తి మైథిలిని చంపడానికి పూనుకున్నాడు; అప్పుడు స్త్రీలు హాహాకారాలు చేశారు. స్త్రీల మధ్య నుండి లేచి ఆ దురాత్ముని శ్రేష్ఠభార్య మండోదరి అనే ఆమె అతనిని వారించింది. కామపీడితుడైన అతనితో ఆమె మధురమైన మాట పలికింది — “మహేంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గలవాడా, సీతతో నీకేమి పని? ఈ రోజు నాతో రమించు; జానకి నాకంటే విశిష్టురాలు కాదు. ప్రభూ, దేవ గంధర్వ కన్యలతో, యక్షకన్యలతో రమించు; సీతతో ఏమి చేస్తావు?” అప్పుడు కలిసి వచ్చిన ఆ స్త్రీలు మహాబలుడైన ఆ నిశాచరుని వెంటనే లేవదీసి తన భవనానికి తీసుకువెళ్ళారు.’ ఈ భాగంలో హనుమంతుడు రావణ సీతల సంవాదాన్ని నాటకంలా మళ్ళీ అభినయిస్తాడు. సీత తొడలను ముడుచుకోవడం, చేతులతో స్తనాలను కప్పుకోవడం లజ్జకూ భయానికీ స్వాభావికమైన చిత్రం. రావణుడు ‘తల వంచి సాగిలపడ్డాడు’ — అతడు యాచకునిలా ఉన్నాడు, అయినా బెదిరిస్తున్నాడు — ఈ ద్వంద్వం అతని కామమూ అహంకారమూ కలిసి ఉండడాన్ని చూపుతుంది. ‘రెండు నెలల తరువాత’ అనే కాలపరిమితి కథ అత్యవసరతను పెంచుతుంది — ఈ సూచనయే వానరుల తొందరకు కారణం. సీత ప్రత్యుత్తరంలో మూడు అంశాలు ఉన్నాయి — రావణుని నింద, అతని దొంగతనాన్ని ఎగతాళి చేయడం, రాముని గుణకీర్తన. ‘దాస్యం చేయడానికి కూడా తగవు’ అనే మాట ముఖ్యంగా తీక్ష్ణమైనది. మండోదరి జోక్యం వల్గేట్ విశేషం — ఆమె రావణుని సీతావధ నుండి వారిస్తుంది, కాని స్వార్థవచనంతో, దాని వల్ల రావణుని క్రోధం కామంగా మారుతుంది. ‘చితిపై ఉన్న అగ్ని’ అనే ఉపమానం శ్మశానాగ్నికి సంబంధించినది — అశుభమైన భయంకరమైన చిత్రం. ఇక్కడ హనుమంతుడు రావణుడు రాకముందు తన రూపాన్ని కుదించుకున్నానని చెబుతాడు — అతడు పక్షిలా చెట్టులో దాగి ఉన్నాడు, దాని వల్ల తాను కనబడకుండా అంతా చూడగలడు, వినగలడు. ఇది గూఢచారి కళ. రావణుడు స్త్రీలతో కలిసి రావడం అతని వైభవానికీ కాముకత్వానికీ చిహ్నం. సీత భయపు వర్ణన — ‘ఏ రక్షణా కనబడక’ — ఆమె సంపూర్ణ నిస్సహాయతను చూపుతుంది. కాని మాటలో ఆమె భయపడలేదు — ‘పరమక్రుద్ధురాలై’ ఆమె రావణుని తిరస్కరిస్తుంది. ఈ విరోధమే సీత చరిత్రకు మూలం — శరీరం దుర్బలం, మనసు వజ్రసమానం. రావణుడు ‘కోపంతో ప్రజ్వరిల్లాడు’ అనే వర్ణన అతని స్వభావపు అస్థిరతను చూపుతుంది — క్షణంలో యాచకుడు, క్షణంలో హంతకుడు, క్షణంలో మళ్ళీ కాముకుడు. మండోదరి మాటతో రావణుని కామం మళ్ళీ మేల్కొంది, అతడు స్త్రీలతో కలిసి ఇంటికి తీసుకువెళ్ళబడ్డాడు — ఇలా ఆ క్షణంలో సీత ప్రాణాలు రక్షించబడ్డాయి. సీత రావణుని ‘రాక్షసాధమా’ అని సంబోధిస్తుంది, రాముని ‘అమితతేజస్వి’ అనీ, తనను ‘ఇక్ష్వాకువంశనాథుని కోడలు’ అనీ పరిచయం చేసుకుంటుంది — ఆమె తన వంశగౌరవంతో రావణుని దర్పాన్ని దెబ్బతీస్తుంది. ‘అతని కంటపడకుండా అపహరించి’ అనే మాటతో ఆమె రావణుని పిరికితనాన్ని బయటపెడుతుంది — వీరుడైనవాడు ప్రత్యక్షంగా యుద్ధం చేస్తాడు, దొంగతనం చేయడు. ఈ బెదిరింపును హనుమంతుడు స్వయంగా విన్నాడు, కాబట్టి అతడు దాని తీక్ష్ణతను వానరులకు యథాతథంగా వర్ణిస్తాడు.
‘ఆ దశగ్రీవుడు వెళ్ళిపోయాక వికృతమైన ముఖాలు గల రాక్షసస్త్రీలు క్రూరమైన అతి దారుణమైన మాటలతో సీతను బెదిరించారు. జానకి వారి మాటలను గడ్డిపోచలా లెక్కించింది; వారి గర్జనలు సీతను చేరి నిరర్థకమైపోయాయి. వృథాగా గర్జించి ఏమీ చేయలేకపోయిన మాంసభక్షకులైన ఆ రాక్షసస్త్రీలు సీత గొప్ప నిశ్చయాన్ని రావణునికి తెలియజేశారు. తరువాత ఆశలు దెబ్బతిని ఉత్సాహం కోల్పోయిన వారందరూ కలిసి అలసిపోయి నిద్రకు లోనయ్యారు. వారు గాఢంగా నిద్రిస్తుండగా భర్త హితంలోనే రమించే సీత కరుణంగా విలపించి, దీనురాలై, అతి దుఃఖితురాలై మిక్కిలి శోకించింది. వారి మధ్య నుండి త్రిజట లేచి ఇలా అన్నది — “త్వరగా మిమ్మల్ని మీరే తినండి, నల్లని కన్నుల సీతను కాదు — జనకుని కుమార్తె, సాధ్వి, దశరథుని కోడలు ఆమె. ఈ రోజు నేను రోమాంచం కలిగించే దారుణమైన స్వప్నాన్ని చూశాను — రాక్షసుల వినాశానికీ, ఈమె భర్త విజయానికీ సూచకమైనది. రాఘవుని నుండి రాక్షసస్త్రీలమైన మనలను రక్షించడానికి ఈమె ఒక్కతే చాలు; వైదేహిని ప్రార్థిద్దాం — ఇదే నాకు నచ్చింది. దుఃఖితురాలికి ఇటువంటి స్వప్నం కనిపిస్తే, ఆమె నానావిధ దుఃఖాల నుండి విముక్తురాలై అనుపమమైన సుఖాన్ని పొందుతుంది. రాక్షసస్త్రీలారా, జనకాత్మజ అయిన మైథిలి ప్రణామం చేస్తే ప్రసన్నురాలవుతుంది; మహాభయం నుండి మనలను రక్షించడానికి ఈమె చాలు.” అప్పుడు భర్త విజయవార్తతో హర్షించిన, లజ్జాశీలి అయిన ఆ యువతి ఇలా అన్నది — “అది నిజమైతే నేను మీకు శరణు అవుతాను.” సీత అటువంటి దారుణమైన దశను చూసి నేను కొంతసేపు ఆగి ఆలోచించాను; నా మనసు శాంతించలేదు. అప్పుడు జానకితో మాట్లాడటానికి ఒక ఉపాయం ఆలోచించాను.’ రాక్షసస్త్రీల బెదిరింపులు సీత దృఢత్వాన్ని కదిలించలేవు — ‘గడ్డిపోచలా’ అనే పదం సుందరకాండలో ఇతరచోట్ల కూడా రావణుని పట్ల సీత తిరస్కారానికి చిహ్నం. త్రిజట స్వప్నం ఇక్కడ సంక్షేపంగా చెప్పబడింది; మునుపటి సర్గలలో దాని విస్తారం చూశాము — రాముని విజయం, రావణుని వినాశం, లంకాదహనం. త్రిజట వృద్ధ రాక్షసి, విభీషణుని కుమార్తె అని సంప్రదాయం; ఆమె మాట రాక్షసస్త్రీల మనసులో కూడా మార్పు తెస్తుంది. ‘మీకు శరణు అవుతాను’ అనే సీత జవాబు కరుణకు పరమ నిదర్శనం — తనను బాధించిన రాక్షసస్త్రీలను కూడా రక్షిస్తానని ఆమె ప్రతిజ్ఞ చేస్తుంది. ‘ఎలా మాట్లాడాలి’ అనే హనుమంతుని చింత ఆచరణాత్మకమైనది — హఠాత్తుగా ప్రత్యక్షమైతే సీత భయపడవచ్చు, రాక్షసస్త్రీలు మేల్కొనవచ్చు. కాబట్టి అతడు ఉపాయం ఆలోచిస్తాడు. రాక్షసస్త్రీలను ‘వృథాగా గర్జించి ఏమీ చేయలేకపోయినవారు’ అని వర్ణించడం వారి ఓటమిని చూపుతుంది — సీత దృఢత్వం ఎదుట వారి ప్రయత్నాలన్నీ నిష్ఫలమయ్యాయి. వారు రావణునికి ‘సీత నిశ్చయం గొప్పది’ అని తెలియజేస్తారు — అంటే శత్రువులు కూడా సీత నిశ్చయపు గొప్పతనాన్ని అంగీకరిస్తారు. వారి నిద్ర సీతకు ఏకాంతపు అవకాశం; ఆ క్షణంలోనే ఆమె విలపిస్తుంది. దుఃఖితురాలికి వచ్చిన స్వప్నం శుభఫలాన్ని సూచిస్తుందని త్రిజట చెబుతుంది — ఇది లోకవిశ్వాసం. ‘మిమ్మల్ని మీరే తినండి’ అనే ఆమె తీక్ష్ణమైన మాట రాక్షసస్త్రీల క్రౌర్యాన్ని వారి మీదికే తిప్పుతుంది. ‘అది నిజమైతే’ అనే సీత జవాబులో సందేహం ఉంది — ఆమె స్వప్నాన్ని పూర్తిగా నమ్మదు, కాని అందులో ఆశను చూస్తుంది. ‘హ్రీమతీ’ (లజ్జాశీలి) అనే పదం ఆమె సిగ్గు స్వభావాన్ని చూపుతుంది — భర్త విజయవార్త విన్నా ఆమె హర్షాన్ని అదుపులో ఉంచుకుంటుంది. హనుమంతుని ‘విశ్రాంతుడై’ (కొంతసేపు ఆగి) అనే పదం అతడు సరైన క్షణం కోసం వెదకుతూ చాలాసేపు ఎదురుచూశాడని చూపుతుంది. ఈ భాగంలో రాక్షసస్త్రీల రెండు రూపాలు కనిపిస్తాయి — ఒకవైపు క్రూరంగా బెదిరించేవారు, మరొకవైపు త్రిజట వంటి వివేకవతి. దుష్టులలో కూడా సజ్జనులు ఉంటారని కవి ఇలా చూపుతాడు; విభీషణుడూ త్రిజటా దానికి ఉదాహరణలు. సీత కరుణ కూడా అందరిపట్లా సమానమే — ఆమె శత్రువులకు కూడా శరణు కావడానికి సిద్ధంగా ఉంది. ఇదే ఆమె చరిత్రలోని దివ్యాంశం.
‘నేను ఇక్ష్వాకువంశాన్ని స్తుతించాను, ముందుంచి కీర్తించాను. రాజర్షుల గణంతో అలంకృతమైన, నేను పలికిన ఆ మాటను విని కన్నీళ్ళతో నిండిన కన్నులతో దేవి నాతో ఇలా అన్నది — “వానరశ్రేష్ఠా, నువ్వు ఎవరు? ఎవరిచేత, ఎలా ఇక్కడికి వచ్చావు? రామునితో నీకు ఏ ప్రీతి? అది నాకు చెప్పాలి.” ఆమె ఆ మాట విని నేను కూడా ఇలా అన్నాను — “దేవీ, నీ భర్త రామునికి భయంకర పరాక్రమం గల సహాయకుడు సుగ్రీవుడనే పరాక్రమశాలి, మహాబలుడు అయిన వానరేంద్రుడు ఉన్నాడు; అతని సేవకుడనై ఇక్కడికి వచ్చిన హనుమంతుడనని నన్ను తెలుసుకో. క్లేశరహితంగా కార్యం సాధించే నీ భర్త రాముడు నన్ను నీ దగ్గరకు పంపాడు. యశస్వినీ, పురుషవ్యాఘ్రుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన దశరథపుత్రుడు స్వయంగా ఈ ఉంగరాన్ని నీకు గుర్తుగా ఇచ్చాడు. దేవీ, నువ్వు ఆజ్ఞాపించినదేమిటో చేయాలని కోరుతున్నాను. నిన్ను రామలక్ష్మణుల దగ్గరకు తీసుకువెళ్తాను; నీ జవాబు ఏమిటి?” ఇది విని, గ్రహించి, జనకనందిని సీత ఇలా అన్నది — “రాఘవుడు రావణుని పెకలించి నన్ను తీసుకువెళ్ళాలి.” పూజ్యురాలూ నిందారహితురాలూ అయిన దేవికి శిరస్సు వంచి ప్రణమిల్లి రాఘవుని మనసుకు ఆహ్లాదం కలిగించే గుర్తును అడిగాను. అప్పుడు సీత నాతో ఇలా అన్నది — “ఈ ఉత్తమమైన మణిని తీసుకో, దీనివల్ల మహాబాహువైన రాముడు నిన్ను ఎంతో గౌరవిస్తాడు.” అని చెప్పి వరారోహ అయిన ఆమె మిక్కిలి ఉద్విగ్నురాలై ఉత్తమమైన శ్రేష్ఠమణిని ఇచ్చింది, మాటతో కూడా నాకు సందేశం ఇచ్చింది. అప్పుడు ఏకాగ్రచిత్తుడనైన నేను ఆ రాజపుత్రికి ప్రణమిల్లి, ఇక్కడికి రావాలనే ఉత్సాహం గల మనసుతో ప్రదక్షిణం చేశాను. ఆమె మనసులో నిశ్చయించుకుని మళ్ళీ ఇలా జవాబిచ్చింది — “హనుమంతా, నా వృత్తాంతాన్ని రాఘవునికి చెప్పాలి; విన్న వెంటనే ఆలస్యం లేకుండా ఆ వీరులిద్దరూ — రామలక్ష్మణులు — సుగ్రీవునితో కలిసి వచ్చేలా చెయ్యి. ఇది మరోలా జరిగితే నా జీవితం రెండు నెలలే; కాకుత్స్థుడు నన్ను చూడడు, నేను అనాథలా మరణిస్తాను.” ఆ కరుణాజనకమైన మాట విని నాకు కోపం ముంచుకువచ్చింది; ఆ తరువాత మిగిలిన కార్యాన్ని కూడా నేను చూసుకున్నాను. అప్పుడు నా శరీరం పర్వతంలా పెరిగింది; యుద్ధాన్ని కోరుతూ నేను అతని వనాన్ని ధ్వంసం చేయడం ప్రారంభించాను.’ హనుమంతుని సంభాషణోపాయం ఇక్ష్వాకువంశ స్తుతి — రాముని వంశం పేరు విని సీత నమ్ముతుందని అతని బుద్ధి. సీత మొదటి ప్రశ్న ‘నువ్వు ఎవరు’ — ఇది సందేహపు సహజభావం. హనుమంతుని జవాబులో క్రమం ఉంది — సుగ్రీవుని పరిచయం, తన పరిచయం, రాముడు పంపడం, గుర్తు. ఉంగరం రాముడు ఇచ్చినది, చూడామణి సీత ఇచ్చినది — ఈ రెండు గుర్తులూ దంపతుల మధ్య వారధి. ‘రావణుని పెకలించి నన్ను తీసుకువెళ్ళాలి’ అనే సీత జవాబు మునుపటి సర్గలలో చెప్పిన ఆమె నిశ్చయపు సంగ్రహం. ‘రెండు నెలలు’ అనే పరిమితి రావణుని బెదిరింపుతో సరిపోతుంది. సీత కరుణవచనం వల్ల హనుమంతునికి కోపం — ఈ కోపమే తరువాతి వనభంగానికి మూలం. అతడు ‘మిగిలిన కార్యం’ అంటాడు — శత్రుబలాన్ని పరీక్షించడం, రావణుని దర్శనం, భయం కలిగించడం దూతకు మిగిలిన కర్తవ్యాలు. ‘కన్నీళ్ళతో నిండిన కన్నులతో’ అనే పదం సీత భావావేశాన్ని చూపుతుంది — రాముని వంశస్తుతి వినగానే ఆమె కన్నులు అశ్రుపూర్ణమయ్యాయి. ‘ఏమి చేయమంటావు’ అనే హనుమంతుని ప్రశ్న అతని సేవాభావాన్ని చూపుతుంది — అతడు తానే నిర్ణయం తీసుకోడు, సీత ఆజ్ఞను ఆశిస్తాడు. సీత జవాబు దృఢమైనది — రాముడే రావణుని పెకలించి తనను తీసుకువెళ్ళాలి. చూడామణిని ఇవ్వడం సీత తన హృదయాన్నే ఇచ్చినట్టు — ఆ మణి ఆమె వివాహానికీ, పుట్టింటికీ, రామునితో జీవితానికీ స్మారకం. ‘దీనివల్ల రాముడు నిన్ను ఎంతో గౌరవిస్తాడు’ అనే మాటతో ఆమె హనుమంతుని గౌరవాన్ని కూడా కాపాడుతుంది — మణిని చూసి రాముడు దూత సత్యతనూ గౌరవాన్నీ తెలుసుకుంటాడు. హనుమంతుని ప్రదక్షిణం సీత పట్ల దేవత పట్లలాంటి భక్తిని చూపుతుంది. చివరికి సీత ‘అనాథలా మరణిస్తాను’ అనే మాట కరుణరసపు పరాకాష్ఠ — రాజపుత్రి, రాజవధువు, రాముని భార్య అయినా ‘అనాథలా’ మరణం గురించి ఆలోచిస్తుంది. ఇది విని హనుమంతునికి కోపం రావడం న్యాయమే. ‘అంగుళీయమభిజ్ఞానమ్’ (ఉంగరమే గుర్తు) అనే రెండు పదాలు కథలోని నిర్ణాయక క్షణాన్ని గుర్తుచేస్తాయి — దీనివల్లనే సీత సందేహం తొలగిపోయింది. హనుమంతుడు రామునికి ‘క్లేశరహితంగా కార్యం సాధించేవాడు’ అనే విశేషణాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగిస్తాడు, దాని వల్ల రాముని సామర్థ్యంపై విశ్వాసం దృఢమవుతుంది. సీత సందేశానికి రెండు అంశాలు — ఒకటి మౌఖికం (రాముడు త్వరగా రావాలి), మరొకటి గుర్తురూపం (చూడామణి). మునుపటి సర్గలలో కాకాసురుని కథ కూడా గుర్తుగా చెప్పబడింది, కాని ఇక్కడ హనుమంతుడు దానిని చెప్పడు — అది రామునికి మాత్రమే చెప్పవలసినదని అతని వివేకం; ‘దేనిని కాపాడాలి’ అనే జాంబవంతుని ప్రశ్నకు జవాబు కూడా ఇదే.
‘భ్రమించిన, భయపడిన మృగాలూ పక్షులూ గల, ధ్వంసమైన ఆ వనభాగాన్ని మేల్కొని చూసి వికృతముఖాలు గల రాక్షసస్త్రీలు పరిశీలించారు. ఆ వనంలో నన్ను చూసి అక్కడక్కడి నుండి గుమిగూడి వారు వెంటనే వచ్చి రావణునికి ఇలా చెప్పారు — “మహాబలుడవైన రాజా, దురాత్ముడైన ఒక వానరుడు నీ పరాక్రమం తెలియక దుర్గమమైన నీ ఈ వనాన్ని ధ్వంసం చేశాడు. రాజా, నీకు అప్రియం చేసిన వాని దుర్బుద్ధి ఇది; వాడు మళ్ళీ వెళ్ళిపోకుండా త్వరగా వధను ఆజ్ఞాపించు.” అది విని రాక్షసేంద్రుడు రావణుని మనసుకు అనుకూలంగా నడుచుకునే, జయించడానికి అతి కష్టమైన కింకరులనే రాక్షసులను పంపాడు. శూలాలూ ముద్గరాలూ చేత ధరించిన వారిలో ఎనభై వేలమందిని నేను ఆ వనప్రదేశంలో పరిఘంతో సంహరించాను. వారిలో చావగా మిగిలినవారు త్వరగా పరుగెత్తి వెళ్ళి ‘సైన్యం హతమైంది’ అని రావణునికి చెప్పారు. అప్పుడు నాకు ఒక ఆలోచన కలిగింది — అక్కడ ఉన్న వందమంది రాక్షసులను స్తంభంతో చంపి, లంకకు తిలకంలాంటి ఉత్తమమైన చైత్యప్రాసాదాన్ని రోషంతో ధ్వంసం చేశాను. అప్పుడు రావణుడు ప్రహస్తుని కుమారుడైన జంబుమాలిని భయంకరరూపులైన అనేక రాక్షసులతో కలిసి పంపాడు. బలసంపన్నుడూ యుద్ధనిపుణుడూ అయిన ఆ రాక్షసుని అనుచరులతో సహా అతి భయంకరమైన పరిఘంతో సంహరించాను. అది విని రాక్షసేంద్రుడైన రావణుడు కాల్బలంతో కూడిన మహాబలులైన మంత్రిపుత్రులను పంపాడు; వారందరినీ పరిఘంతోనే యమసదనానికి పంపాను. వేగంగా పరాక్రమించే మంత్రిపుత్రులు యుద్ధంలో హతులయ్యారని విని రావణుడు ఐదుగురు శూరులైన సేనాగ్రనాయకులను పంపాడు; వారందరినీ సైన్యంతో సహా సంహరించాను. తరువాత మళ్ళీ దశగ్రీవుడు మహాబలుడైన తన కుమారుడు అక్షుని అనేక రాక్షసులతో కలిసి యుద్ధానికి పంపాడు. మండోదరి కుమారుడూ యుద్ధపండితుడూ అయిన ఆ కుమారుడు ఒక్కసారిగా ఆకాశంలోకి లేస్తుండగా అతని కాళ్ళు పట్టుకుని, వంద రెట్లు గిరగిరా తిప్పి నేలకేసి పిండిచేశాను. అక్షుడు వచ్చి నాశనమయ్యాడని విని ఆ దశాననుడు రావణుడు మిక్కిలి కోపంతో ఇంద్రజిత్తు అనే తన రెండవ కుమారుని — బలశాలినీ, యుద్ధమదం గలవానినీ — ఆజ్ఞాపించాడు. ఆ సైన్యాన్నంతటినీ, ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుని కూడా యుద్ధంలో తేజోహీనునిగా చేసి నేను పరమహర్షాన్ని పొందాను. గొప్ప నమ్మకంతో రావణుడు మదోద్ధతులైన వీరులతో కలిసి పంపిన ఆ మహాబాహువూ మహాబలుడూ నన్ను భరించలేనివాడినని, తన సైన్యం నలిగిపోయిందని గ్రహించి, అతివేగవంతమైన బ్రహ్మాస్త్రంతో నన్ను బంధించాడు; తరువాత రాక్షసులు తాళ్ళతో కూడా నన్ను కట్టారు. నన్ను పట్టుకుని వారు రావణుని దగ్గరకు తీసుకువెళ్ళారు. దురాత్ముడైన రావణుడు నన్ను చూసి మాట్లాడాడు; లంకకు రావడం గురించీ రాక్షసుల వధ గురించీ అడిగాడు. అదంతా యుద్ధంలో సీత కోసమేనని నేను అక్కడ చెప్పాను — “ప్రభూ, ఆమెను చూడాలనే కోరికతో నేను నీ భవనానికి వచ్చాను. నేను మారుతుని ఔరసపుత్రుడను, హనుమంతుడనే వానరుడను. నన్ను రామదూతగా, సుగ్రీవుని సచివుడైన కపిగా తెలుసుకో; అటువంటి నేను రాముని దౌత్యంపై నీ దగ్గరకు ఇక్కడికి వచ్చాను.”’ ఈ భాగంలో యుద్ధాల క్రమం సంక్షేపంగా కాని పూర్తిగా చెప్పబడింది — కింకరులు, చైత్యప్రాసాద రక్షకులు, జంబుమాలి, మంత్రిపుత్రులు, ఐదుగురు సేనాపతులు, అక్షుడు, ఇంద్రజిత్తు. ప్రతి యుద్ధమూ మునుపటిదానికంటే కఠినమైనది, ప్రతి శత్రువూ మునుపటివానికంటే బలవంతుడు — ఈ క్రమం రావణుని పెరుగుతున్న భయాన్ని చూపుతుంది. హనుమంతుని ఆయుధం ఎక్కువగా పరిఘం — సరళమైనది కాని భయంకరమైనది. అక్షుని వధ ప్రత్యేకంగా వర్ణించబడింది — కాళ్ళు పట్టుకుని వందసార్లు తిప్పి పిండిచేయడం. ఇంద్రజిత్తు బ్రహ్మాస్త్రాన్ని హనుమంతుడు స్వేచ్ఛగా అంగీకరించాడని మునుపటి సర్గలలో చెప్పబడింది; ఇక్కడ అతడు బంధనమనే వాస్తవాన్ని మాత్రమే చెబుతాడు. రావణసభలో అతని పరిచయం మూడు విధాలు — మారుతుని పుత్రుడు, రాముని దూత, సుగ్రీవుని సచివుడు — ఈ పరిచయం అతని త్రివిధ గౌరవాన్ని చూపుతుంది. ఈ దీర్ఘభాగంలో హనుమంతుని కథన వేగం చూడదగినది — ప్రతి యుద్ధమూ ఒకటి రెండు శ్లోకాలలో ముగుస్తుంది. ఈ సంక్షిప్తత అతని వినయానికి కూడా చిహ్నం — అతడు తన వీరత్వాన్ని విస్తరించడు, కేవలం వాస్తవాలు చెబుతాడు. కింకరుల ఎనభై వేల సంఖ్య అతని బలపు పరిమాణాన్ని చూపుతుంది. చైత్యప్రాసాదం లంకకు ‘తిలకం వంటిది’ — దాని నాశం రావణుని గౌరవానికి దెబ్బ; హనుమంతుడు స్తంభాన్నే ఆయుధంగా చేసుకుని రక్షకులను చంపాడు. జంబుమాలి ప్రహస్తుని కుమారుడు — ప్రహస్తుడు రావణుని సేనాపతి; అతని కుమారుని వధ సేనాపతి గౌరవానికి కూడా హాని. మంత్రిపుత్రులు ఏడుగురని మునుపటి సర్గలలో చెప్పబడింది; ఐదుగురు సేనాగ్రనాయకులు విరూపాక్షుడు మొదలైనవారు. అక్షుడు రావణుని కుమారుడు, మండోదరి సుతుడు — అతని వధ రావణునికి వ్యక్తిగతమైన దెబ్బ. అందుకే రావణుడు చివరికి తన శ్రేష్ఠపుత్రుడైన ఇంద్రజిత్తును పంపుతాడు. హనుమంతుడు ఇంద్రజిత్తు సైన్యాన్ని కూడా నాశనం చేస్తాడు, అతని తేజస్సును కూడా హరిస్తాడు — అప్పుడు ఇంద్రజిత్తు బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రయోగిస్తాడు. ‘ప్రబద్ధ్వా’ (బంధించి) అనే పదంతో బంధనం సూచించబడింది; రాక్షసులు తాళ్ళతో కూడా కడతారు — తాళ్ళ బంధనంతో బ్రహ్మాస్త్ర బంధం తనంతట తానే సడలిపోయిందని మునుపటి సర్గలలో వర్ణించబడింది. హనుమంతుడు ఇక్కడ దానిని చెప్పడు, ‘పట్టుకుని రావణుని దగ్గరకు తీసుకువెళ్ళారు’ అని మాత్రమే అంటాడు. రావణుడు అడిగినప్పుడు అతడు అంతా ‘సీత కోసమే’ అని అంగీకరిస్తాడు — అతని సమస్త కార్యాలకూ ఒక్కటే హేతువు. ఈ భాగంలోని యుద్ధవర్ణనలు సుందరకాండ నలభై రెండవ సర్గ నుండి నలభై ఎనిమిదవ సర్గ వరకు విస్తారంగా చెప్పబడ్డాయి; ఇక్కడ వాటి సారం మాత్రమే. హనుమంతుని ఆత్మపరిచయంలో ‘మారుతుని ఔరసపుత్రుడను’ అనే మాట విశేషమైనది — అతడు తన దివ్యజన్మను మొదట చెబుతాడు, దాని వల్ల రావణుడు అతని బలానికి కారణం తెలుసుకుంటాడు. ప్రతి యుద్ధంలోనూ రావణుడు ఎక్కువ బలాన్ని పంపుతాడు — మొదట సామాన్యులైన కింకరులు, తరువాత సేనాపతి కుమారుడు, తరువాత మంత్రుల కుమారులు, తరువాత సేనాపతులు, తరువాత తన కుమారుడు, చివరికి తన శ్రేష్ఠపుత్రుడు. ఈ సోపానపరంపర రావణుని అహంకారపు క్రమిక పతనాన్ని సూచిస్తుంది — మొదట అతడు హనుమంతుని తుచ్ఛునిగా భావించి తక్కువ బలాన్ని పంపుతాడు, చివరికి బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ఆశ్రయించవలసి వస్తుంది. వానరులకు ఈ కథ ప్రత్యేకంగా ఉత్సాహాన్ని పెంచేది — ఒక్క వానరుడు రావణుని ప్రముఖవీరులందరినీ ఓడించాడంటే, మొత్తం వానరసేన ఏమి చేయలేదు? తరువాతి సర్గలో హనుమంతుడూ అంగదుడూ లంకను జయించాలని చేసే ప్రతిపాదనకు మూలం ఇక్కడే ఉంది. రావణసభను చేరడానికి అతడు బంధనాన్నే సాధనంగా చేసుకున్నాడని కూడా హనుమంతుని కథనం నుండి స్పష్టమవుతుంది — లేకపోతే రావణుని ప్రత్యక్ష దర్శనం దుర్లభమయ్యేది.
‘“నేను నీకు చెప్పే సందేశాన్ని కూడా విను. రాక్షసేశా, వానరేశ్వరుడు నీకు జాగ్రత్తగా ఆలోచించిన మాట చెప్పాడు. మహాభాగుడైన సుగ్రీవుడు నీ కుశలం అడిగాడు; ధర్మార్థకామాలతో కూడిన, హితమైన, పథ్యమైన మాట చెప్పాడు — ‘విస్తారమైన వృక్షాలు గల ఋష్యమూక పర్వతంపై నివసిస్తున్న నాకు యుద్ధపరాక్రమశాలి అయిన రాఘవుడు మిత్రుడయ్యాడు. రాజా, అతడు నాతో ఇలా అన్నాడు — “ఒక రాక్షసుడు నా భార్యను అపహరించాడు; ఆ విషయంలో సహాయం కోసం నువ్వు నాతో ఒప్పందం చేసుకోవాలి.” వాలిచేత రాజ్యం అపహరించబడిన సుగ్రీవునితో ప్రభువైన రాఘవుడు లక్ష్మణునితో కలిసి అగ్నిసాక్షిగా స్నేహం చేశాడు. అతడు ఒక్క బాణంతో యుద్ధంలో వాలిని చంపి నన్ను ఎగిరే వానరులకు మహారాజుగా, ప్రభువుగా చేశాడు. కాబట్టి మేము ఇక్కడ సర్వాత్మనా అతనికి సహాయం చేయాలి; అందుకే ధర్మబద్ధంగా అతడు నన్ను ఇక్కడ నీ దగ్గరకు పంపాడు. వీరులైన వానరులు నీ బలాన్ని ధ్వంసం చేయకముందే సీతను త్వరగా తీసుకువచ్చి రాఘవునికి అప్పగించు. దేవతలు ఆహ్వానించగా వారి దగ్గరకు వెళ్ళే వానరుల ఈ ప్రభావం పూర్వం ఎవరికి తెలియదు?’ అని వానరరాజు నీతో అన్నాడు.” నేను ఇలా చెప్పగా అతడు రోషంతో కంటిచూపుతోనే దహించివేస్తున్నట్టు నన్ను చూశాడు. నా ప్రభావం తెలియక రౌద్రకర్ముడూ దురాత్ముడూ అయిన ఆ రాక్షసుడు రావణుడు నన్ను వధించాలని ఆజ్ఞాపించాడు. అప్పుడు అతని తమ్ముడు, మహామతి అయిన విభీషణుడనేవాడు నా కోసం ఆ రాక్షసరాజును ఇలా ప్రార్థించాడు — “రాక్షసశార్దూలా, ఇలా కాదు; ఈ నిశ్చయాన్ని విడిచిపెట్టు. నువ్వు రాజశాస్త్రానికి విరుద్ధమైన మార్గాన్ని అనుసరిస్తున్నట్టు కనిపిస్తోంది. రాక్షసా, రాజశాస్త్రాలలో దూతవధ కనబడదు; చెప్పిన మాటనే చెప్పే దూత ద్వారా విషయం తెలుసుకోవాలి గాని. అతులపరాక్రమా, ఎంతో గొప్ప అపరాధం చేసినా దూతను అంగవికలుని చేయడం కనిపిస్తుంది గాని, శాస్త్రప్రకారం వధ లేదు.”’ సుగ్రీవుని సందేశం రాజనీతికి ఆదర్శం — మొదట కుశలప్రశ్న, తరువాత సంఘటనల వర్ణన, తరువాత మైత్రి ప్రకటన, చివరికి హెచ్చరిక. ‘ధర్మార్థకామాలతో కూడిన, హితమైన, పథ్యమైన’ అనే మాటతో హనుమంతుడు సందేశపు స్వరూపాన్ని నిర్దేశిస్తాడు — ఇది కేవలం భయపెట్టే సందేశం కాదు, రావణుని హితం కోసం కూడా. వాలివధ ప్రస్తావన రాముని బలానికి ప్రమాణం — వాలిని ఒక్క బాణంతో చంపినవాడు రావణుని కూడా చంపగలడు. రావణుని ప్రతిక్రియ ‘కంటిచూపుతోనే దహించివేస్తున్నట్టు’ — అతని క్రోధం చూపులోనే ప్రకటమవుతుంది. విభీషణుని మాట ధర్మానికీ రాజనీతికీ స్వరం — ‘దూత అవధ్యుడు’ అనేది ప్రాచీన నియమం. అతడు వధకు బదులు అంగవికలం చేయడాన్ని దండనగా సూచిస్తాడు — ఇదే తోక కాల్చడానికి మూలం. హనుమంతుని కథనంలో విభీషణుని మొదటి ప్రవేశం ఇది; యుద్ధకాండలో అతడు రాముని శరణు పొందుతాడు. ‘దేవతలు ఆహ్వానించగా వారి దగ్గరకు వెళ్ళే’ అనే మాట వానరుల పూర్వవీరత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — పూర్వం దేవాసుర యుద్ధాలలో వానరులు దేవతలకు సహాయం చేశారని సంప్రదాయం. సుగ్రీవుని సందేశంలో ‘ధ్వంసం చేయకముందే’ అనే కాలపరిమితి రావణునికి చివరి అవకాశం. రావణుడు దానిని అంగీకరించడు; అతని జవాబు వధాజ్ఞ. ‘నా ప్రభావం తెలియక’ అనే హనుమంతుని మాటలో అతని ఆత్మవిశ్వాసం ఉంది — రావణుడు అతనిని సామాన్య వానరునిగా భావిస్తాడు, కాని అతడు బ్రహ్మవరం చేత రక్షితుడు. విభీషణుని మాట రాజశాస్త్ర ప్రమాణంతో కూడినది — అతడు నీతిని గుర్తుచేస్తాడు గాని దయను కాదు. అతని మూడు హేతువులు — రాజశాస్త్రంలో దూతవధ కనబడదు, దూత కేవలం చెప్పినదే చెబుతాడు, గొప్ప అపరాధానికి కూడా అంగవికలమే దండన. ఇది విభీషణుని ధర్మనిష్ఠకు మొదటి పరిచయం. సుగ్రీవుని సందేశంలో రాముని పరిచయం ‘యుద్ధపరాక్రమశాలి’ అని, సుగ్రీవునిది ‘రాజ్యం అపహరించబడినవాడు’ అని — ఇద్దరి దుఃఖపు సామ్యమే వారి మైత్రికి ఆధారం. హనుమంతుడు ఈ సందేశాన్ని రావణసభలో నిర్భయంగా చెబుతాడు — ఇది దూతధర్మం.
‘విభీషణుడు ఇలా చెప్పగా రావణుడు ఆ రాక్షసులను ఇలా ఆజ్ఞాపించాడు — “వీడి ఈ తోకనే ఈ రోజు కాల్చండి.” అప్పుడు అతని మాట విని నా తోకను అన్నివైపులా జనపనార బెరడులతో, ప్రత్తి గుడ్డలతో, పట్టువస్త్రాలతో చుట్టారు. తరువాత సన్నద్ధులైన, భయంకర పరాక్రమం గల ఆ రాక్షసులు కర్రలతో, పిడికిళ్ళతో కొడుతూ అప్పుడు నా తోకకు నిప్పు పెట్టారు. అనేక పాశాలతో బంధింపబడి, రాక్షసుల చేత అదుపులో ఉంచబడినా నాకు ఏ బాధా కలగలేదు, ఎందుకంటే నేను పగటిపూట నగరాన్ని చూడాలని కోరుకున్నాను. తరువాత ఆ శూరులైన రాక్షసులు అగ్నితో చుట్టబడిన, బంధింపబడిన నన్ను రాజమార్గంలో చాటింపు వేస్తూ నగరద్వారం దాకా వచ్చారు. అప్పుడు నేను మళ్ళీ నా అతి పెద్ద రూపాన్ని కుదించుకుని, ఆ బంధాన్ని విడిపించుకుని, మళ్ళీ స్వస్వరూపంలో నిలిచాను. ఇనుప పరిఘాన్ని పట్టుకుని ఆ రాక్షసులను సంహరించాను; తరువాత ఆ నగరద్వారంపైకి వేగంగా దూకాను. మండుతున్న తోకతో అట్టాలూ గోపురాలూ గల ఆ నగరాన్ని, ప్రళయాగ్ని ప్రజలను దహించినట్టు, తొట్రుపాటు లేకుండా దహించాను.’ హనుమంతుడు బంధనాన్ని అంగీకరించడం బుద్ధిపూర్వకమైనది — అతడు పగటిపూట నగరాన్ని చూడాలనుకున్నాడు, బంధనం వల్ల రాక్షసులే స్వయంగా అతనిని నగరమంతటా తిప్పారు. ఇలా శత్రువులే అతని గూఢచారకార్యానికి సహాయకులయ్యారు. ‘దిదృక్షోః’ (చూడాలని కోరుతున్న) అనే పదం అతని ఉద్దేశాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. తోకను చుట్టడానికి జనపనార బెరడు, పట్టువస్త్రం, ప్రత్తి — మూడు రకాల మండే వస్తువులు; రాక్షసులు పూర్తి సన్నాహంతో అతనిని కాల్చాలనుకున్నారు. నగరద్వారం వద్ద బంధవిముక్తి, పరిఘం పట్టుకోవడం, రాక్షసవధ, ద్వారంపైకి ఎక్కడం, దహనం — ఈ కార్యాలు త్వరత్వరగా క్రమంగా జరుగుతాయి. ‘ప్రళయాగ్ని వలె’ అనే ఉపమానం లంకాదహనపు భీషణతను ప్రళయంతో సమానం చేస్తుంది. ‘అసంభ్రాంతః’ (తొట్రుపాటు లేకుండా) అనే పదం హనుమంతుని ధైర్యాన్ని చూపుతుంది — అతడు క్రోధంతో కాక బాగా ఆలోచించి దహనం చేస్తాడు; కాని ముందు అతడే తన ప్రమాదాన్ని (పొరపాటును) అంగీకరిస్తాడు. హనుమంతుని కథనం ఇక్కడ చాలా సంక్షిప్తం; మునుపటి సర్గలలో లంకాదహనపు విస్తారం చూశాము. అతడు దహనపు ప్రయోజనాన్ని చెప్పడు, కేవలం కార్యాన్ని మాత్రమే. కాని బంధనం, తోక కాల్చడం, రాజమార్గంలో చాటింపు — ఇవన్నీ అతని యోజనలో భాగాలుగా మారాయని అతని మాట నుండి స్పష్టమవుతుంది. రాక్షసులు అతనిని అవమానించాలనుకున్నారు, కాని దానివల్లనే వారి నగరం భస్మమైంది. ఇది విధి పరిహాసం. నగరద్వారం ఎక్కడం దహనానికి ప్రారంభబిందువు — అక్కడి నుండి అతడు ఇంటి నుండి ఇంటికి దూకుతూ లంక అంతటినీ జ్వాలలతో నింపివేశాడు, మునుపటి సర్గలలో వర్ణించినట్టు.
‘“జానకి నిశ్చయంగా నశించిపోయింది, ఎందుకంటే లంకలో కాలని ప్రదేశం ఏదీ కనిపించడం లేదు, నగరమంతా భస్మమైపోయింది. లంకను దహిస్తూ నేను సీతను కూడా దహించివేశాను, ఇందులో సందేహం లేదు; రాముని ఈ గొప్ప కార్యాన్ని నేను విఫలం చేశాను.” అని శోకంలో మునిగి నేను చింతాక్రాంతుడనయ్యాను. అప్పుడు ‘జానకి కాలిపోలేదు’ అని ఆశ్చర్యకరమైన వార్తను చెప్పుకుంటున్న చారణుల శుభాక్షరాలు గల మాట విన్నాను. అద్భుతమైన ఆ మాట విని నాకు ఈ ఆలోచన కలిగింది — ‘జానకి కాలిపోలేదు’ అని శకునాల వల్ల కూడా తెలుస్తోంది; తోక మండుతున్నా అగ్ని నన్ను కాల్చడం లేదు; నా హృదయం హర్షంతో ఉంది, గాలులు సుగంధంతో వీస్తున్నాయి. ఫలం కనిపించిన ఆ శకునాలతో, గొప్ప గుణాలు గల కారణాలతో, సత్యం దర్శించిన ఋషుల వాక్యాలతో నేను హర్షించిన మనసు గలవాడినయ్యాను. మళ్ళీ వైదేహిని చూశాను, ఆమె మళ్ళీ నన్ను పంపింది. తరువాత మళ్ళీ అరిష్టపర్వతాన్ని చేరి అక్కడి నుండి మిమ్మల్ని చూడాలనే కోరికతో తిరుగుప్రయాణపు ఎగురుడు ప్రారంభించాను. తరువాత వాయువూ చంద్రసూర్యులూ సిద్ధులూ గంధర్వులూ సేవించే మార్గాన్ని దాటి నేను మిమ్మల్ని ఇక్కడ చూశాను. రాఘవుని అనుగ్రహం వల్ల, మీ తేజస్సు వల్ల సుగ్రీవుని కార్యం కోసం నేను అంతా నిర్వర్తించాను. ఇదంతా నేను అక్కడ యథావిధిగా నెరవేర్చాను; అక్కడ చేయనిది ఏది మిగిలి ఉందో, అదంతా ఇప్పుడు చేయండి.’ ఈ చివరి భాగంలో యాభై ఐదవ సర్గ వృత్తాంతం సంక్షేపంగా మళ్ళీ చెప్పబడింది — నూట యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకం ఆ సర్గలోని పదకొండవ శ్లోకంతో అక్షరశః సమానం. హనుమంతుడు తన భయాన్నీ దోషాన్నీ కూడా దాచడు — ఇది అతని సత్యనిష్ఠ. చారణుల మాట, శకునాలు, కాలని తన తోక — ఈ మూడూ సీత క్షేమానికి ప్రమాణాలు. అయినా అతడు మళ్ళీ సీతను ప్రత్యక్షంగా చూశాకనే నిశ్చింతుడవుతాడు. ఉపసంహారంలో అతని వినయం చాలా స్పష్టంగా ఉంది — కార్యమంతా ‘రాఘవుని అనుగ్రహం వల్ల’, ‘మీ తేజస్సు వల్ల’ జరిగిందని అతడు చెబుతాడు, తన బలం వల్ల కాదు. ‘మిగిలినదంతా చేయండి’ అనే మాటతో అతడు తదుపరి కర్తవ్యాన్ని సభకు అప్పగిస్తాడు — ఇదే తరువాతి సర్గలోని చర్చకు ఆరంభం. ఇలా హనుమంతుని దీర్ఘకథనం శ్రోతలైన వానరుల కోసమూ పాఠకుల కోసమూ సుందరకాండ కథాంశాన్నంతటినీ మళ్ళీ ప్రస్తుతం చేస్తుంది. ‘వాయువూ చంద్రసూర్యులూ సిద్ధులూ గంధర్వులూ సేవించే మార్గం’ అనే ఆకాశమార్గ వర్ణన మునుపటి సర్గలోని ఆకాశసముద్ర రూపకాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ‘మిమ్మల్ని ఇక్కడ చూశాను’ అనే మాటతో కథ వర్తమానకాలానికి తిరిగి వస్తుంది — హనుమంతుడు మళ్ళీ మహేంద్రంపై వానరుల మధ్య ఉన్నాడు. అతని కథనానికి ఆరంభం జాంబవంతుని ప్రశ్నతో, ముగింపు సభకు బాధ్యత అప్పగించడంతో — ఇలా వృత్తం పూర్తయింది. ‘అక్కడ చేయనిది ఏది మిగిలి ఉందో’ అనే మాట వినయానికి పరమరూపం — గొప్ప కార్యం చేసినా అతడు తన కర్మను అసంపూర్ణమైనదిగా భావించి, మిగిలినదానిని ఇతరులకు అప్పగిస్తాడు. హనుమంతుని కథనంలో తన భయాన్ని అంగీకరించడం ప్రత్యేకంగా హృదయస్పర్శి — వీరుడైనా అతడు మనిషిలా శోకాన్నీ చింతనూ అనుభవిస్తాడు, దానిని దాచడు. అతని జవాబు కార్యం కూడా — అతడు సీతను మళ్ళీ చూడడానికి వెళ్తాడు, కేవలం విన్నదానితో తృప్తిపడడు. ప్రత్యక్ష ప్రమాణం పట్ల ఈ పట్టుదల దూత సత్యనిష్ఠను చూపుతుంది, ఎందుకంటే అతడు రామునికి అసత్యం చెప్పాలనుకోడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥