॥वाल्मीकिरामायणम् సుందరకాండ · 59వ సర్గ

సుందరకాండ

సర్గ

హనుమంతుడు సీత శీలాన్ని ప్రశంసించడం, లంకపై దాడికి ప్రోత్సహించడం

సీత శీలపు తపస్సు యొక్క ప్రభావం, అందరితో కలిసి లంకను జయించి సీతను తీసుకురావాలనే ప్రతిపాదన, వానరవీరుల బలవర్ణన, నామఘోషణ, సీత దురవస్థ నివేదన

ఈ వృత్తాంతమంతా చెప్పి మారుతాత్మజుడైన హనుమంతుడు మళ్ళీ తరువాతి మాట చెప్పడం ప్రారంభించాడు — ‘రాఘవుని ప్రయత్నం సఫలమైంది, సుగ్రీవుని తొందర కూడా సఫలమైంది; సీత శీలాన్ని చూసి నా మనసు సంతోషించింది. వానరశ్రేష్ఠులారా, పూజ్యురాలైన సీత శీలం ఆమెకు తగినట్టే ఉంది — ఆమె తన తపస్సుతో లోకాలను నిలబెట్టగలదు, కోపిస్తే వాటిని దహించివేయగలదు కూడా. రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు అన్నివిధాలా అతి గొప్ప తపస్వి అయి ఉండాలి, ఎందుకంటే ఆమెను తాకినప్పుడు ఆమె తపస్సుచేత అతని శరీరం నశించలేదు. క్రోధంతో కలుషితమైన జనకుని కుమార్తె ఏమి చేయగలదో, తాకబడిన అగ్నిజ్వాల కూడా అది చేయలేదు.’ ఇక్కడ హనుమంతుడు సీత పాతివ్రత్యపు శక్తిని వర్ణిస్తాడు. సీత రావణుని తానే భస్మం చేయగలదు, కాని అలా చేయదు, ఎందుకంటే రాముని కీర్తి రాముని చేతనే రక్షించబడాలి అని అతడు చెబుతాడు. రావణుని జీవితం అతని పూర్వతపస్సు ఫలమని అతడు వివరిస్తాడు — లేకపోతే పతివ్రతను తాకినంత మాత్రాన అతడు దగ్ధమైపోయేవాడు. అగ్నిజ్వాలతో ఉపమానం మునుపటి సర్గలోని ఆలోచనను మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది — అగ్ని సీతను దహించదు, ఎందుకంటే సీత స్వయంగా అగ్ని కంటే తేజస్విని. ‘శీలాన్ని చూసి’ అనే మాట హనుమంతునికి సీత శీలమే అతని యాత్రకు పరమఫలమని చూపుతుంది. రాఘవుని ప్రయత్నం, సుగ్రీవుని తొందర, హనుమంతుని ప్రీతి — ఈ మూడింటి సాఫల్యమూ సీత శీలం వల్లనే సిద్ధించింది. ఈ భాగం సీత చరిత్రలోని దివ్యత్వాన్ని ప్రకటిస్తుంది, వానరుల మనసులో ఆమె పట్ల భక్తిని కలిగిస్తుంది.

‘జాంబవంతుడు మొదలైన మహాకపులందరి అనుమతి తీసుకుని, ఈ కార్యం ఇలా జరిగి మీకు నివేదించబడిన తరువాత, వైదేహితో కలిసే ఆ రాజకుమారులిద్దరినీ చూడడం న్యాయమవుతుంది. నేనొక్కడినే రాక్షసగణాలతో కూడిన ఆ లంకానగరాన్నీ, మహాబలుడైన రావణునీ వేగంగా చంపడానికి సరిపోతాను; ఇక బలవంతులూ, ఆత్మవంతులూ, అస్త్రవిద్య నేర్చినవారూ, సమర్థులూ, విజయాన్ని కోరేవారూ అయిన వానరవీరులైన మీతో కలిస్తే చెప్పేదేముంది? నేను యుద్ధంలో సైన్యంతో, ముందు నడిచేవారితో, పుత్రులతో, సోదరులతో సహా రావణుని వధిస్తాను. ఇంద్రుని జయించిన ఇంద్రజిత్తు యొక్క బ్రహ్మాస్త్రం, రౌద్రాస్త్రం, వాయవ్యాస్త్రం, వారుణాస్త్రం యుద్ధంలో చూడడానికే కష్టమైనవి అయినా, వాటిని కూడా నేను నిర్వీర్యం చేస్తాను, రాక్షసులను ధ్వంసం చేస్తాను. మీ అనుమతి పొందితే నా పరాక్రమం అతనిని అడ్డుకుంటుంది; నేను విసిరే సాటిలేని, ఎడతెగని శిలావృష్టి యుద్ధంలో దేవతలను కూడా చంపగలదు, ఇక ఆ నిశాచరుల సంగతి చెప్పేదేముంది. మీ అనుమతి లేకపోతే నా పరాక్రమం నన్నే అడ్డుకుంటుంది. సముద్రం కూడా తీరాన్ని దాటవచ్చు, మందరపర్వతం కూడా కదలవచ్చు, కాని యుద్ధంలో శత్రుసైన్యం జాంబవంతుని కదిలించలేదు. రాక్షససంఘాలన్నింటినీ, పూర్వీకులైన రాక్షసులను కూడా నాశనం చేయడానికి వాలికుమారుడూ వీరుడూ అయిన కపి అంగదుడు ఒక్కడే చాలు. మహాత్ముడైన వానరుడు నీలుని తొడల వేగానికి మందరపర్వతం కూడా చెదిరిపోతుంది, ఇక యుద్ధంలో రాక్షసుల సంగతి చెప్పేదేముంది. దేవతలు, అసురులు, యక్షులు, గంధర్వులు, నాగులు, పక్షులలో మైందునికి గానీ ద్వివిదునికి గానీ ప్రతియోధుడు ఎవరో చెప్పండి. వీరిద్దరూ అశ్వినీదేవతల పుత్రులు, మహావేగం గలవారు, వానరశ్రేష్ఠులు; యుద్ధరంగంలో వీరికి ప్రతియోధుని నేను చూడను.’ హనుమంతుని ప్రతిపాదన సాహసపు ఉత్కర్ష — రాముడు రాకుండానే లంకను జయించి సీతను తీసుకురావాలని అతడు సూచిస్తాడు. కాని అతడు అనుమతి కోరుతాడు — ‘మీ అనుమతి పొందితే’ అని; అనుమతి లేకుండా అతడు తనంతట తాను ప్రవర్తించడు. ఇది క్రమశిక్షణ భావం. అతడు ప్రతి వీరుని బలాన్నీ గుర్తుచేస్తాడు — జాంబవంతుని స్థైర్యం, అంగదుని పరాక్రమం, నీలుని వేగం, మైంద ద్వివిదుల అజేయత్వం — దాని వల్ల అందరి ఉత్సాహం పెరుగుతుంది. సమీక్షిత పాఠంలో ఈ శ్లోకాలు (5.58.1 ఉత్తరార్ధం నుండి 5.58.13 పూర్వార్ధం వరకు) తరువాతి సర్గలో అంగదుని నోట ఉన్నాయి; ముద్రణలో మాత్రం అవి హనుమంతుని మాటలు, ఈ సర్గలో. ఈ ప్రతిపాదనలో హనుమంతుని ఉద్దేశం రెండు విధాలు — ఒకవైపు సీతకు శీఘ్ర విముక్తి, మరొకవైపు వానరుల గౌరవం. వానరులే స్వయంగా సీతను తీసుకువస్తే వారు రాముని, సుగ్రీవుని ఎదుట పరమకీర్తిని పొందుతారు. అస్త్రాల పేర్లు — బ్రహ్మ, రౌద్ర, వాయవ్య, వారుణ — ఇంద్రజిత్తు దివ్యాస్త్రబలాన్ని సూచిస్తాయి; బ్రహ్మ వరం వల్ల హనుమంతుడు వాటికి భయపడడు, ఎందుకంటే బ్రహ్మాస్త్రంతో కూడా అతడు క్షణమాత్రమే బంధింపబడ్డాడు. ‘రుణద్ధి తమ్’ (అతనిని అడ్డుకుంటుంది), ‘రుణద్ధి మామ్’ (నన్నే అడ్డుకుంటుంది) అనే రెండు పంక్తుల విరోధం సుందరమైనది — అనుమతితో అతడు శత్రువును అడ్డుకుంటాడు, అనుమతి లేకుండా తానే అడ్డుకోబడతాడు. ఇది దూత మర్యాదపై సూక్ష్మమైన అవగాహన. వానరవీరుల పరిచయం కూడా ఇక్కడ ప్రారంభమవుతుంది — వీరే యుద్ధకాండలో ప్రముఖ సేనాపతులవుతారు. మైంద ద్వివిదులు అశ్వినీదేవతల పుత్రులు కావడం, హనుమంతుడు వాయుపుత్రుడైనట్టే, వారి దివ్యజన్మను సూచిస్తుంది.

‘నేనే లంకను దెబ్బతీశాను, ఆ నగరాన్ని దహించి భస్మం చేశాను; రాజమార్గాలన్నింటిలోనూ నేను నా పేరు చాటాను — “అతిబలుడైన రాముడు జయిస్తున్నాడు, మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు కూడా; రాఘవునిచేత పాలింపబడే రాజు సుగ్రీవుడు జయిస్తున్నాడు. నేను కోసలరాజు దాసుడను, పవనునికి పుట్టిన హనుమంతుడను” అని అంతటా నా పేరు చాటాను.’ ఈ ఘోషణ సుందరకాండలోని ప్రసిద్ధమైన ఉద్ఘోషం — హనుమంతుడు తనను ‘కోసలరాజు దాసుడు’ అని చెప్పుకుంటాడు. అతని పరిచయం తన పేరుతో కాక, రాముని సేవకత్వంతో ఆరంభమవుతుంది. ఇంతకుముందు లంకలో యుద్ధం జరిగినప్పుడు అతడు ఇదే ఘోషించాడు, ఇప్పుడు వానరుల ఎదుట దానిని మళ్ళీ చెబుతాడు, దాని వల్ల వారి గర్వం కూడా పెరుగుతుంది. ఘోషణలో రాముడు, లక్ష్మణుడు, సుగ్రీవుడు — ముగ్గురి జయమూ చెప్పబడింది, ఆ తరువాతే తన పేరు — ఈ క్రమం హనుమంతుని వినయాన్ని సూచిస్తుంది. ‘నేనే’ అనే పదంతో అతడు ఒంటరిగానే అది సాధించానని చూపుతాడు — ఇక అందరూ కలిస్తే చెప్పేదేముంది.

‘దురాత్ముడైన రావణుని అశోకవనం మధ్యలో, శింశుపావృక్షం మొదట కింద సాధ్వి అయిన సీత దయనీయంగా ఉంది. రాక్షసస్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడి, శోకతాపాలతో కృశించి, మేఘరేఖలతో కప్పబడిన చంద్రరేఖలా కాంతిహీనంగా ఉంది. బలగర్వితుడైన రావణుని ఆమె లెక్కచేయదు; పతివ్రత, సుందరమైన పిరుదులు గల జానకి నిర్బంధింపబడి, కట్టివేయబడినట్టు ఉంది. శుభురాలైన వైదేహి సర్వాత్మనా రామునిపై అనురక్తురాలు; పురందరునిపై పౌలోమి (శచీదేవి) వలె రామునిపై అనన్యచిత్తురాలు. ఒకే వస్త్రం ధరించి, ధూళి పట్టి, రాక్షసస్త్రీల మధ్య మళ్ళీ మళ్ళీ బెదిరింపబడుతున్న ఆమెను ప్రమదావనంలో వికారరూపులైన రాక్షసస్త్రీలతో పాటు నేను చూశాను — ఒకే జడ ధరించినది, దీనురాలు, భర్తచింతలో మునిగినది, నేలపై పడుకునేది, హేమంతం రాగానే తామరతీగలా వన్నె కోల్పోయిన అవయవాలు గలది, రావణుని నుండి మనసు మళ్ళించుకున్నది, మరణించడానికి నిశ్చయించుకున్నది. లేడిపిల్ల కన్నుల వంటి కన్నులు గల ఆమెలో నేను ఎలాగో నమ్మకం కలిగించాను; తరువాత ఆమెతో మాట్లాడాను, విషయమంతా వెల్లడించాను. రామసుగ్రీవుల స్నేహం గురించి విని ఆమె ప్రీతి పొందింది; ఆమె సదాచారం నియమబద్ధమైనది, భర్తపై ఆమె భక్తి ఉత్తమమైనది. ఆమె దశగ్రీవుని స్వయంగా చంపకపోవడం ఆ దశాననుని తపస్సు యొక్క మహిమను సూచిస్తుంది; అతని వధకు రాముడు నిమిత్తమాత్రుడే అవుతాడు. ఆమె స్వభావంగానే సన్నని శరీరం గలది, అతని వియోగంతో మరింత కృశించి, పాడ్యమి నాడు చదివేవాని విద్యలా సన్నగిల్లిపోయింది. ఇలా మహాభాగురాలైన సీత శోకంలో మునిగి ఉంది; ఇక్కడ చేయవలసిన ప్రతీకారమంతా ఏర్పాటు చేయబడుగాక.’ హనుమంతుని వర్ణనలో సీత దుఃఖమూ ఆమె ధైర్యమూ ఒకేసారి కనిపిస్తాయి. ఉపమానాలన్నీ క్షీణతకు సంబంధించినవి — మేఘాలతో కప్పబడిన చంద్రరేఖ, హేమంతంలో తామరతీగ, పాడ్యమి నాడు చదవని విద్య. చివరి ఉపమానం ప్రత్యేకంగా సూక్ష్మమైనది — పాడ్యమి నాడు అనధ్యాయం (వేదపాఠానికి సెలవు), కాబట్టి అధ్యయనం లేక విద్య క్షీణిస్తుంది; అలాగే రాముని దర్శనం లేక సీత క్షీణిస్తోంది. ఈ సర్గ చివర హనుమంతుడు కర్తవ్య నిర్ణయాన్ని సభకు అప్పగిస్తాడు — ‘ఉపకల్ప్యతామ్’ (ఏర్పాటు చేయబడుగాక) అనే కర్మణి ప్రయోగం అందరి సామూహిక బాధ్యతను సూచిస్తుంది. ఈ మాట తరువాతి సర్గలో అంగద జాంబవంతుల చర్చకు ఆరంభం. ఈ భాగంలో హనుమంతుడు మునుపటి సర్గలో చెప్పిన సీతావర్ణనను మళ్ళీ విస్తారంగా చెబుతాడు, ఎందుకంటే ఇక్కడ అతని ఉద్దేశం వేరు — అక్కడ వృత్తాంతకథనం, ఇక్కడ కరుణను కలిగించి కార్యానికి ప్రోత్సహించడం. ‘పురందరునిపై పౌలోమి వలె’ అనే ఉపమానం సీత పాతివ్రత్యాన్ని శచీదేవి పాతివ్రత్యంతో సమానం చేస్తుంది. శచి కూడా నహుషునిచేత బాధింపబడింది, అయినా ఇంద్రునే స్మరించింది — అలాగే సీత కూడా రావణునిచేత బాధింపబడుతూ రామునే స్మరిస్తోంది. ‘నమ్మకం కలిగించాను’ అనే మాట సీత నమ్మకాన్ని పొందడం సులభం కాలేదని గుర్తుచేస్తుంది; హనుమంతుడు ఎన్నో విధాల ప్రయత్నంతో దానిని పొందాడు. ‘రావణుని నుండి మనసు మళ్ళించుకున్నది’ అనే పదం ఆమెకు రావణునితో ఏ సంబంధమూ లేదని చూపుతుంది — అతని ధనాన్నీ, రాజ్యాన్నీ, ప్రలోభాన్నీ ఆమె గడ్డిపోచలా భావిస్తుంది. ‘మరణించడానికి నిశ్చయించుకున్నది’ అనే పదం కాలపు అత్యవసరతను సూచిస్తుంది — ఆలస్యమైతే సీత ప్రాణాలు విడిచిపెట్టవచ్చు. కాబట్టి హనుమంతుని చివరి వాక్యం ‘ఉపకల్ప్యతామ్’ శీఘ్రకార్యానికి పిలుపు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి