॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 65వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

వానరులు లంఘనశక్తిని చెప్పడం, జాంబవంతుని ప్రబోధం

వానరులు క్రమంగా తమ శక్తిని నివేదించడం, జాంబవంతుని పూర్వవృత్తాంతం, అంగదుని వంద యోజనాల ప్రతిజ్ఞ, ప్రభువును దూతగా పంపకూడదనడం, హనుమంతుని ప్రేరేపించడం

అంగదుడు ఇంతకుముందు చెప్పిన మాట విని ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరూ సముద్రలంఘనం విషయంలో తమతమ ఉత్సాహాన్నీ సామర్థ్యాన్నీ వరుసగా, తమలో ఎంత ఉందో అంతే, నివేదించడం మొదలుపెట్టారు. గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, శరభుడు, గంధమాదనుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, సుషేణుడు, జాంబవంతుడు — ఈ తొమ్మిదిమంది ఆ సభలో ప్రధాన వీరులు, వీరి మాటను ఇతర వానరులు ప్రమాణం వలె భావించేవారు. వారిలో మొదట గజుడు అన్నాడు — ‘నేను ఒక్క గంతులో పది యోజనాల వరకూ వెళ్ళగలను.’ ఆ తరువాత గవాక్షుడు ‘నేను ఇరవై యోజనాలు వెళతాను’ అని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఇలా క్రమంగా ఒక్కొక్క వానరుడూ తన లంఘనమర్యాదను స్పష్టంగా చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు; ఎవరూ అతిశయోక్తి చేయలేదు, ప్రతి ఒక్కరూ యథార్థంగానే తమ బలాన్ని చెప్పారు. అంగదుడు అడిగిన ప్రశ్న సరళమైనది — ‘వంద యోజనాలు ఎవరు దాటగలరు?’ అని; సమాధానం మాత్రం అందరికీ పరీక్ష వలె అయింది.

ఆ తరువాత అక్కడ శరభుడు అనే వానరుడు ఆ వానరులతో అన్నాడు — ‘వానరులారా, నేను ఒక్క గంతులో ముప్పై యోజనాలు వెళతాను.’ తరువాత ఋషభుడు వారినే సంబోధించి ‘నలభై యోజనాలు వెళతాను, ఇందులో సందేహం లేదు’ అన్నాడు. ఆ తరువాత మహాతేజస్వి గంధమాదనుడు వానరులతో అన్నాడు — ‘యాభై యోజనాలు వెళ్ళగలను, సందేహించవద్దు.’ మైందుడు కూడా అక్కడ వానరులతో అన్నాడు — ‘అరవై యోజనాల వరకూ దూకగలను, అంతకంటె ఎక్కువ కాదు.’ ఆ తరువాత మహాతేజస్వి ద్వివిదుడు బదులిచ్చాడు — ‘డెబ్బై యోజనాలు వెళతాను, ఇందులో సందేహం లేదు.’ చివరికి సత్త్వవంతుడు, మహాతేజస్వి, కపిశ్రేష్ఠుడు సుషేణుడు నివేదించాడు — ‘ఎనభై యోజనాలు వెళ్ళగలనని నా పరాక్రమంపై ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను.’ ఇలా పదితో మొదలై పదిపది చొప్పున పెరిగే ఈ ప్రతిజ్ఞాపరంపర ఒకవైపు వానరుల మహాబలాన్ని ప్రకటిస్తుంది, మరోవైపు వంద యోజనాల విశాలమైన సముద్రాన్ని దాటడం ఎంత కష్టమో సూచిస్తుంది. వంద యోజనాలను ఇంకా ఎవరూ తాకలేదు. ఇక్కడ వక్తల క్రమం కూడా గమనించదగినది — పదితో మొదలై పదిపది చొప్పున పెరిగే సంఖ్యలు క్రమంగా మరింత బలవంతులైన వానరుల నోటినుండి వస్తాయి, కాబట్టి సభలోని ఉత్కంఠ కూడా క్రమంగా పెరుగుతుంది. ప్రతి ఒక్కరూ ‘న సంశయః’, ‘న సందేహః’ (సందేహం లేదు) అనే పదాలతో తమ ప్రతిజ్ఞ దృఢత్వాన్ని స్పష్టం చేస్తారు, వ్యర్థమైన ఆత్మశ్లాఘ చేయరు. సుషేణుని ‘ప్రతిజానే’ (ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను) అనే పదం విశిష్టమైనది — ఇతరులు ‘గమిష్యామి’ (వెళతాను) అని భవిష్యత్కాలంలో చెబుతారు, అతడు మాత్రం ప్రతిజ్ఞారూపంలో చెబుతాడు, దానివల్ల అతని మాటకు బరువు ఎక్కువ.

అక్కడ చెబుతున్న వారందరి మాటలనూ విని, వారందరినీ ఆదరించి గౌరవించి, వారిలో వయస్సులో అందరికంటె పెద్దవాడైన ఋక్షరాజు జాంబవంతుడు బదులిచ్చాడు. ‘పూర్వం మాకు కూడా కొంత గమనపరాక్రమం ఉండేది, కానీ ఇప్పుడు మేము వయస్సు అవతలి ఒడ్డుకు చేరుకున్నాం’ అని అతడు వినయంగా అన్నాడు — వార్ధక్యం సిగ్గుపడవలసినది కాదు, సత్యమే చెప్పాలి అని అతని భావం. ‘అయినా ఇలాంటి స్థితిలో ఈ కార్యాన్ని ఉపేక్షించడం సాధ్యం కాదు; కపిరాజు సుగ్రీవుడూ రాముడూ ఇద్దరూ ఏ కార్యం కోసం దృఢనిశ్చయంతో ఉన్నారో, ఆ కార్యాన్ని ఎలా విడిచిపెట్టగలం?’ ‘కాబట్టి ఇప్పుడు మాకు మిగిలిన గమనశక్తిని వినండి — తొంభై యోజనాలు నిస్సందేహంగా వెళతాను’ అని అతడు ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. దీనితో సముద్రపు ఆవలితీరానికి పది యోజనాలు మాత్రమే మిగిలాయని అందరూ గ్రహించారు. వృద్ధుని మాటలో రెండు విషయాలు ఉన్నాయి — తన క్షీణతను నిష్కపటంగా అంగీకరించడం, కార్యం అనివార్యమని గుర్తుచేయడం. దీనితో సభలో సడలింపు పెరగదు, బాధ్యతాబోధ మేల్కొంటుంది.

తరువాత అతడు ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరితో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘గమనంలో నా పరాక్రమం ఇంతమాత్రమే కాదు, పూర్వం దీనికంటె చాలా ఎక్కువగా ఉండేది.’ ‘విరోచనుని కుమారుడైన బలి యజ్ఞంలో సనాతనుడు, సర్వసమర్థుడు అయిన భగవంతుడు విష్ణువు మూడు లోకాలనూ ఆక్రమిస్తూ త్రివిక్రమరూపంలో పెరిగినప్పుడు, నేను అతనికి చుట్టూ ప్రదక్షిణం చేశాను’ అని అతడు పురాతన వృత్తాంతాన్ని గుర్తుచేశాడు. ‘ఆ నేనే ఇప్పుడు వృద్ధుడనై గంతువేయడంలో మందపరాక్రముడనయ్యాను; యౌవనంలో మాత్రం ఇతరులకు సాటిలేని మహాబలం నాలో ఉండేది. ఇప్పుడు గమనంలో ఇంతశక్తి మాత్రమే ఉందని అంచనా వేస్తున్నాను, కానీ ఇంతతో ఈ కార్యం సిద్ధించదు’ అని అతడు స్పష్టంగా చెప్పాడు. ఆత్మశ్లాఘను విడిచి ఆ వృద్ధవీరుడు తన పరిమితినే సత్యంగా నివేదించాడు, అదే అతని గొప్పతనం. వామనావతారసమయంలో విష్ణువు విరాడ్రూపానికి ప్రదక్షిణ చేయడం ఊహకందని కార్యం; దాన్ని తలచుకొని జాంబవంతుని పూర్వబలం ఎలాంటిదో వానరులు గ్రహిస్తారు. కానీ ఆ స్మరణతో అతడు గర్వపడడు, ప్రస్తుత కార్యపు గురుత్వాన్ని చూపుతాడు.

అప్పుడు మహాప్రాజ్ఞుడైన యువరాజు అంగదుడు మహాకపి జాంబవంతుని గౌరవించి, అతని వయోజ్యేష్ఠత్వాన్ని ఆదరించి, ఉదారమైన అర్థం గల ప్రతివచనం పలికాడు — ‘నేను ఈ వంద యోజనాల గొప్ప దూరాన్ని దాటుతాను; కానీ అక్కడికి వెళ్ళి తిరిగిరావడానికి నాకు శక్తి ఉంటుందో లేదో నిశ్చయంగా తెలియదు.’ ఇలా అతడు కార్యసిద్ధిలో సగానికే ప్రతిజ్ఞ చేశాడు, పూర్తిగా కాదు. మాటల నేర్పరి, వానరశ్రేష్ఠుడు జాంబవంతుడు అతనితో అన్నాడు — ‘వానరఋక్షశ్రేష్ఠా, నీ గమనశక్తి మాకు బాగా తెలిసినదే, దానిలో ఎవరికీ ఏ సందేహమూ లేదు.’ జాంబవంతుని ఈ మాట స్తుతిరూపంగా కనిపిస్తుంది, కానీ అతని అభిప్రాయం వేరు — శక్తి ఉంది, అయినా పంపడం తగదని అతడు ముందు చెప్పబోతాడు.

‘నీవు లక్ష యోజనాలు వెళ్ళి మళ్ళీ తిరిగిరాగల సమర్థుడవే కావచ్చు, అయినా ఇది విధానం అని చెప్పబడదు’ అని జాంబవంతుడు అన్నాడు. ‘నాయనా, వానరశ్రేష్ఠా, పంపేవాడైన ప్రభువు ఎట్టిపరిస్థితిలోనూ పంపబడేవాడు కాడు; ఈ జనమంతా నీచేత పంపబడవలసినవారే, నీవు ఎవరిచేతా కాదు. నీవు మాకు గృహిణి వంటివాడవు, ప్రభువుస్థానంలో నిలిచినవాడవు; గృహిణిని అందరూ కాపాడవలసినట్లు ప్రభువును సైన్యమంతా కాపాడవలసింది — శత్రుతాపనా, ఇదే లోకంలో ప్రసిద్ధమైన పద్ధతి. శత్రుదమనా, అంతేకాక ఈ కార్యానికి నీవే మూలం; కాబట్టి గృహిణి వలె ఎల్లప్పుడూ కాపాడబడవలసినవాడవు. ప్రయోజనానికి మూలమైనదాన్ని కాపాడాలనేది కార్యజ్ఞుల నీతి; మూలం ఉన్నప్పుడే గుణాలన్నీ ఫలోదయం గలవై సిద్ధిస్తాయి, మూలం నశిస్తే అంతా నశిస్తుంది. సత్యపరాక్రమా, కాబట్టి ఈ కార్యానికి సాధనం నీవే, బుద్ధిపరాక్రమసంపన్నుడవైన నీవే ఇక్కడ కారణం. కపిశ్రేష్ఠా, నీవే మాకు గురువువూ గురుపుత్రుడవూ — వాలికుమారుడవు కాబట్టి గురుపుత్రుడవు, యువరాజువు కాబట్టి గురువువు; నిన్ను ఆశ్రయించుకొనే మేము ప్రయోజనాన్ని సాధించగలం.’ ఇక్కడ జాంబవంతుడు రాజనీతికి సంబంధించిన మూడు కారణాలను ఉపన్యసిస్తాడు — మొదటిది ప్రభువుకూ దూతకూ ఉన్న భేదం, రెండవది మూలాన్ని కాపాడే నీతి, మూడవది గురుత్వసంబంధం. మూడింటికీ ఒకే నిష్కర్షం — యువరాజు స్వయంగా వెళ్ళకూడదు, కానీ మరొకరిని పంపగల సమర్థుడు. ‘కలత్రమ్’ (గృహిణి) అనే ఉపమానం కఠినమైనది కాదు, కాపాడవలసినదనే భావాన్నే ద్యోతకం చేస్తుంది; కుటుంబంలో గృహిణి అందరి జీవితానికీ కేంద్రమైనట్లు సేనలో ప్రభువు. కాబట్టి అతని ప్రాణానికి సంశయం కలిగితే అందరి ప్రాణాలకూ సంశయమే.

ఇలా మాట్లాడిన మహాప్రాజ్ఞుడైన జాంబవంతునికి మహాకపి, వాలికుమారుడు అంగదుడు ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘నేను వెళ్ళకపోతే, మరే వానరశ్రేష్ఠుడూ వెళ్ళకపోతే, మనం మళ్ళీ ప్రాయోపవేశమే చేయవలసి ఉంటుంది. ధీమంతుడైన వానరపతి సుగ్రీవుని సందేశాన్ని నెరవేర్చకుండా కిష్కింధకు వెళ్ళినా ప్రాణాలు దక్కే దారి నాకు కనిపించడం లేదు. ఆ వానరప్రభువు అనుగ్రహంలోనూ కోపంలోనూ మిక్కిలి సమర్థుడు — ప్రసన్నుడైతే అన్నీ ఇస్తాడు, కోపిస్తే ప్రాణాలు కూడా తీస్తాడు; అతని సందేశాన్ని అతిక్రమించి తిరిగివెళితే వినాశమే. కాబట్టి ఈ కార్యానికి వేరే గతి పట్టకుండా ఉండేలా, అంతా చూసిన అనుభవజ్ఞుడవైన నీవే ఆలోచించాలి.’ ఇలా అంగదుడు తన అసమర్థతను కాదు, ప్రభువు ఆజ్ఞను అతిక్రమించడం వల్ల కలిగే భయాన్నే ప్రకటించాడు; నిర్ణయభారాన్ని వృద్ధుని భుజాలపై ఉంచాడు. కార్యం సిద్ధించకపోతే కిష్కింధలో మరణం తప్పదు; కాబట్టి ఇక్కడే అనశనంతో మరణించడం మేలు అని అతని తర్కం. అతడు పిరికివాడు కాదు, పరిస్థితిలోని సత్యాన్ని చూపుతున్నాడు. ‘హరిః ఈశ్వరః’ (వానరుడు, ప్రభువు) అనే రెండు పదాలతో సుగ్రీవుని ద్వివిధత్వం సూచించబడింది — అతడు వానరుల యజమాని, కానీ ఈశ్వరుని వలె దండధారి కూడా.

అంగదుడు ఇలా బదులివ్వగా, ఆ వీరుడు, వానరశ్రేష్ఠుడు జాంబవంతుడు అప్పుడు అంగదునితో ఈ ఉత్తమమైన మాట అన్నాడు — ‘వీరుడా, నీ ఈ కార్యంలో ఏ లోపమూ రాదు, ఏ కొరతా ఉండదు; ఈ కార్యాన్ని నిశ్చయంగా సాధించే ఆ పురుషుని ఇదిగో నేను ప్రేరేపిస్తున్నాను.’ అప్పుడు ఆ వానరవీరుడు జాంబవంతుడు, ఏకాంతంగా మౌనంగా సుఖంగా కూర్చొని ఉన్న, దూకేవారిలో శ్రేష్ఠుడు, పరాక్రమం ప్రసిద్ధమైన వానరవీరుడు హనుమంతునినే ప్రేరేపించాడు. ఇలా సర్గ చివర కవి మహాకార్యపు నిజమైన కర్త వైపు అందరి దృష్టినీ మళ్ళిస్తాడు. ‘ఇదిగో నేను ప్రేరేపిస్తున్నాను’ అనే మాటలో ఆశ మళ్ళీ చిగురిస్తుంది; అతడు ఎవరి దగ్గరికి వెళుతున్నాడా అని వానరులందరూ కుతూహలంతో చూస్తున్నారు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి