సర్గ
జాంబవంతుడు హనుమంతుని ప్రబోధించడం, జన్మకథ
విషాదంలో ఉన్న వానరసేన, గరుడునితో పోలిక, అంజన వృత్తాంతం, సూర్యుని పట్టుకోవాలనే ప్రయత్నం, వజ్రపాతం, దేవతల వరదానాలు, ‘విజృంభించు’ అనే ప్రేరణ
అనేక లక్షల సంఖ్యలో ఉన్న, విషాదంలో మునిగిన వానరసేనను చూసి ఋక్షరాజు జాంబవంతుడు హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు. ‘వీరుడా, నీవు వానరలోకానికి వీరుడవు, సర్వశాస్త్రవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడవు; ఎందుకు ఏకాంతాన్ని ఆశ్రయించి మౌనంగా ఏమీ మాట్లాడటం లేదు?’ అని అతడు అడిగాడు. ‘హనుమా, తేజస్సులోనూ బలంలోనూ నీవు వానరరాజు సుగ్రీవునితో సమానుడవు, రామలక్ష్మణులకు కూడా తుల్యుడవు’ అని కూడా అన్నాడు. సైన్యం విషాదం, నాయకుని మౌనం, వృద్ధుని ప్రబోధం — ఈ మూడింటితో సర్గారంభం జరిగింది. హనుమంతుడు తన బలాన్ని మరచిపోయాడని జాంబవంతునికి తెలుసు, కాబట్టి గుర్తుచేయడమే ఇక్కడ ముఖ్యమైన ఉపాయం. లక్షల సంఖ్యలో ఉన్న సేన అయినా నిరుత్సాహంగా ఉంటే నిష్ఫలమే; కాబట్టి మొదట నాయకుని చైతన్యాన్ని మేల్కొలపడానికి జాంబవంతుడు పూనుకున్నాడు. ‘కిం న జల్పసి’ (ఎందుకు మాట్లాడటం లేదు) అనే ప్రశ్న మృదువైన ఉపాలంభం, దానితో హనుమంతుని మౌనం భగ్నమవుతుంది. సుగ్రీవునితోనూ రామలక్ష్మణులతోనూ పోల్చడంతో అతని స్థానం ఉన్నతంగా నిలుపబడింది.
‘అరిష్టనేమి అయిన కశ్యపుని కుమారుడు, వినత పుత్రుడు, మహాబలుడు అయిన గరుత్మంతుడు పక్షులన్నిటిలో ఉత్తముడని ప్రసిద్ధుడు. సముద్రంలో సర్పాలను పైకి లాగుతున్న ఆ మహాబాహువు, మహాబలుడు అయిన పక్షిని నేను ఎన్నోసార్లు చూశాను. అతని రెక్కలలో ఎంత బలం ఉందో నీ బాహువులలో అంత బలం ఉంది; పరాక్రమంలోనూ వేగంలోనూ నీవు అతనికి తక్కువ కాదు’ అని జాంబవంతుడు అన్నాడు. ‘వానరశ్రేష్ఠా, బలం, బుద్ధి, తేజస్సు, సత్త్వం — ఇవన్నీ నీలో సర్వప్రాణులలోకెల్లా విశిష్టంగా ఉన్నాయి; అలాంటప్పుడు సముద్రలంఘనానికి నిన్ను నీవు ఎందుకు సిద్ధపరచుకోవడం లేదు?’ అని కూడా అడిగాడు. ఆత్మవిస్మృతియే ఇక్కడ ఒకే దోషం; దాన్ని తొలగించడానికే పూర్వవృత్తాంత కథనం మొదలైంది. గరుడుడు పక్షిరాజు, హనుమంతుడు వాయుపుత్రుడు — ఇద్దరూ ఆకాశగాములు, మహాబలులు. ఈ ఉపమానంతో సముద్రలంఘనం హనుమంతునికి అసాధ్యం కాదని జాంబవంతుడు చూపుతున్నాడు. బలం, బుద్ధి, తేజస్సు, సత్త్వం అనే నాలుగు గుణాలు ఒకచోట కలిసినచోట అసాధ్యం అనేదేదీ మిగలదు. ‘కిమాత్మానం న సజ్జసే’ (నిన్ను నీవు ఎందుకు సిద్ధపరచుకోవడం లేదు) అనే ప్రశ్నే సర్గకు కేంద్రబిందువని చెప్పవచ్చు.
‘అప్సరసలలో శ్రేష్ఠురాలైన పుంజికస్థల అని ప్రసిద్ధమైన ఒక అప్సరస ఉండేది; ఆమెయే అంజన అనే పేరుతో ప్రసిద్ధురాలై వానరరాజు కేసరికి భార్య అయింది. మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధురాలైన ఆమె భూమిమీద రూపంలో సాటిలేనిది; శాపం వల్ల కపిరూపంలో పుట్టి, కోరిన రూపం ధరించగలదిగా ఉండేది. ఆమె మహాత్ముడైన వానరేంద్రుడు కుంజరుని కుమార్తె. ఒకసారి ఆమె మనుష్యశరీరం ధరించి, రూపయౌవనాలతో శోభిస్తూ, రంగురంగుల పూలమాలలతో ఆభరణాలతో అలంకరించుకొని, పట్టువస్త్రం ధరించి, వర్షాకాలపు మేఘం వంటి పర్వతశిఖరంపై సంచరించింది.’ కపిజాతిలో పుట్టినా ఆమె ఇచ్ఛానుసారం మనుష్యరూపం ధరించగలిగేది, అదే ఆమెకు వరదానం. అప్సరస అవతరణ, శాపం, కపిజాతిలో జన్మ, వానరేంద్రుని కుమార్తె కావడం, కేసరితో వివాహం — ఈ మెట్లతో కవి హనుమంతుని తల్లి యొక్క దివ్యమూలాన్ని స్థాపిస్తాడు. పర్వతశిఖరం మేఘం వంటి నలుపు, దానిపై తెల్లని వస్త్రం ధరించిన సుందరి — ఈ చిత్రం తరువాతి వృత్తాంతానికి నేపథ్యం. ‘కామరూపిణీ’ (కోరిన రూపం ధరించగలది) అనే విశేషణం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది, దానివల్ల ఇచ్ఛానుసారం రూపం ధరించడమే ఆమె ప్రధానలక్షణమని తెలుస్తుంది.
‘విశాలనేత్రి అయిన ఆమె శుభవస్త్రం పసుపురంగుది, దాని అంచు ఎర్రనిది. పర్వతాగ్రంపై నిలిచిన ఆమె ఆ వస్త్రాన్ని మారుతుడు మెల్లగా తొలగించాడు. అప్పుడు అతడు ఆమె బాగా కలిసిన గుండ్రని తొడలనూ, బలిసిన, కలిసి ఉన్న స్తనాలనూ, చక్కగా రూపొందిన అందమైన ముఖాన్నీ చూశాడు. విశాలమైన పిరుదులు, విశాలమైన కటి, సన్నని నడుము గల, యశస్విని, అన్ని అవయవాలూ శుభంగా ఉన్న ఆమెను బలవంతంగా చూసినంతనే పవనుడు కామమోహితుడయ్యాడు. అప్పుడు ఆ మారుతుడు బలిసిన, పొడవాటి బాహువులతో దోషరహితురాలైన ఆమెను కౌగిలించుకున్నాడు; మన్మథుడు అవయవాలన్నిటిలోనూ ఆవహించగా అతడు ఆత్మవిస్మృతుడయ్యాడు’ అని జాంబవంతుడు చెబుతున్నాడు. వాయువు రూపం లేనివాడైనా రూపం గలవాని వలె కౌగిలిస్తాడు అనేది కావ్యరీతి. వస్త్రాన్ని తొలగించడం దౌర్జన్యం కాదు, వాయువు యొక్క స్వాభావిక చేష్ట; దాని పరిణామం దర్శనం, దర్శనపు పరిణామం కామం. ‘గతాత్మా’ (ఆత్మవిస్మృతుడయ్యాడు) అనే పదంతో కవి వాయువు ఆత్మవిస్మృతిని సూచిస్తాడు. ఈ వర్ణన కేవలం శృంగారం కాదు, దివ్యజన్మకు కారణకథనం. పసుపు వస్త్రం, ఎర్రని అంచు — రంగుల విరోధంతో కవి దృశ్యపు స్పష్టతను పెంచుతాడు.
‘సువ్రత అయిన ఆమె అక్కడే కలవరపడి ఇలా అన్నది — “నా ఈ ఏకపతీవ్రతాన్ని నాశనం చేయాలనుకుంటున్నది ఎవరు?” అంజన మాట విని మారుతుడు బదులిచ్చాడు — “సుందరీ, నేను నిన్ను హింసించడం లేదు; సుభగా, నీ మనసులో భయం వద్దు. యశస్వినీ, మనసుతోనే నిన్ను కౌగిలించుకొని నేను వెళ్ళాను; దానివల్ల నీకు వీర్యవంతుడు, బుద్ధిసంపన్నుడు అయిన కుమారుడు పుడతాడు. ఆ మహాసత్త్వుడు, మహాతేజస్వి, మహాబలపరాక్రముడు దాటడంలోనూ దూకడంలోనూ నాతో సమానుడవుతాడు.” ఇలా చెప్పగా ఆ తల్లి సంతోషించింది; మహాకపీ, మహాబాహూ, వానరశ్రేష్ఠా, తరువాత ఆమె ఒక గుహలో నిన్ను కన్నది’ అని జాంబవంతుడు అన్నాడు. వ్రతరక్షణా వరప్రాప్తీ రెండూ ఇక్కడ సిద్ధించాయి. ఇక్కడ అంజన శీలమే ముఖ్యం — ఆమె భయపడలేదు, కేవలం వ్రతభంగానికే భయపడింది. వాయువు కూడా ఆమె శీలాన్ని కాపాడుతూ ‘మనసుతోనే’ అని అంటాడు; దానివల్ల పుత్రజన్మ మానసిక సంకల్పంతోనే సిద్ధించింది, శరీరసంసర్గంతో కాదు. కుమారుని గుణాలు కూడా ముందే ప్రతిజ్ఞ చేయబడ్డాయి — మహాసత్త్వుడు, మహాతేజస్వి, దాటడంలో తండ్రితో సమానుడు. ‘గుహాయామ్’ (గుహలో) అనే పదంతో జన్మస్థలం కూడా నిర్దేశించబడింది, అది వానరజాతికి సహజమైన నివాసస్థలం.
‘బాల్యంలో మహారణ్యంలో ఉదయిస్తున్న సూర్యుని చూసి “ఇది పండు” అని భావించి, దాన్ని పట్టుకోవాలనే కోరికతో నీవు గంతువేసి ఆకాశానికి ఎగిరావు. మహాకపీ, మూడువందల యోజనాలు వెళ్ళి ఆ సూర్యుని తేజస్సుతో తోసివేయబడినా నీవు విషాదం పొందలేదు. మహాకపీ, అంతరిక్షంలో వేగంగా వస్తున్న నిన్ను చూసి కోపావిష్టుడైన ఇంద్రుడు తేజస్సుతో కూడిన వజ్రాన్ని విసిరాడు. అప్పుడు పర్వతాగ్రశిఖరంపై పడిన నీ ఎడమ దవడ (హనువు) విరిగింది; అందువల్లనే నీకు “హనుమాన్” అనే పేరు ప్రసిద్ధమైంది.’ బాలుని నిర్భయత్వం, సూర్యతేజస్సును సహించలేకపోవడం, ఇంద్రుని కోపం, పేరు యొక్క వ్యుత్పత్తి — ఇవన్నీ ఒకచోట చెప్పబడ్డాయి. ‘పండు’ అనే బుద్ధి బాలుని నిష్కపటత్వాన్నే చూపుతుంది; మూడువందల యోజనాలు ఎగిరి సూర్యుని సమీపానికి వెళ్ళే శక్తి మాత్రం పుట్టుకతోనే సిద్ధించింది. ఇంద్రుని వజ్రం కూడా అతనిని చంపలేదు, కేవలం దవడను మాత్రమే విరిచింది — కాబట్టి అతని పేరు కూడా పరాజయానికి కాదు, అజేయత్వానికే గుర్తు. వజ్రపాతంతో కూడా విషాదం కలగలేదనడంతో బాలుని సహజధైర్యం ఇక్కడ ప్రకటమైంది.
‘అప్పుడు నీవు దెబ్బతిని ఉండటం చూసి గంధవాహుడైన వాయువు స్వయంగా తీవ్రంగా కోపించి మూడు లోకాలలోనూ వీచడం మానేశాడు; ప్రభంజనుడు స్తంభించిపోయాడు. మూడు లోకాలూ క్షోభించగా దేవతలందరూ కలవరపడ్డారు, భువనేశ్వరులు కోపించిన మారుతుని ప్రసన్నుని చేయసాగారు. పవనుడు ప్రసన్నుడయ్యాక బ్రహ్మ నీకు వరం ఇచ్చాడు — “నాయనా, సత్యపరాక్రమా, యుద్ధంలో నీవు ఏ శస్త్రంతోనూ చంపబడనివాడవవుతావు.” వజ్రం పడినా నీవు బాధలేకుండా, గాయం లేకుండా ఉండటం చూసి ప్రసన్నమనస్కుడైన సహస్రాక్షుడు ఇంద్రుడు కూడా నీకు ఉత్తమమైన వరం ఇచ్చాడు.’ పుత్రస్నేహం వల్ల పుట్టిన వాయువు కోపం మూడు లోకాలనూ స్తంభింపజేస్తుంది, దానివల్లనే హనుమంతుని అమోఘబలం సిద్ధిస్తుంది. వాయువు ఆగిపోతే ప్రాణుల శ్వాసే ఆగిపోతుంది, కాబట్టి మూడు లోకాలూ క్షోభించాయి. దేవతలు ప్రసన్నం చేసుకోవడమే ఉపాయమైంది. బ్రహ్మ, ఇంద్రుల వరాలు రెండూ కలిసి హనుమంతుని శరీరాన్ని అవధ్యంగా చేస్తాయి; దీనితో ముందు లంకలో ఏది ఎదురైనా అదంతా అతడు సహించగల సమర్థుడని సూచించబడింది. ‘ప్రభంజనుడు వీచలేదు’ అనే వాక్యం వాయువు మౌనంలోని భయంకరత్వాన్ని చూపుతుంది.
‘ప్రభూ, “నీ మరణం నీ ఇచ్ఛతోనే జరుగుతుంది” అనే వరం ఇవ్వబడింది. ఆ నీవే కేసరికి క్షేత్రజుడైన కుమారుడవు, భయంకరమైన పరాక్రమం గలవాడవు; మారుతునికి ఔరసపుత్రుడవు, తేజస్సులో కూడా అతనితో సమానుడవు. నాయనా, నీవు వాయుపుత్రుడవు, గంతువేయడంలో కూడా అతనితో సమానుడవే. మేము ఈనాడు ప్రాణాలు పోయినవారిలా అయ్యాం; ఇప్పుడు మాలో మిగిలిన ఆశ్రయం నీవే. దక్షతతోనూ పరాక్రమంతోనూ సంపన్నుడవైన నీవు మరొక పక్షిరాజు వలె ప్రకాశిస్తున్నావు’ అని జాంబవంతుడు అన్నాడు. క్షేత్రజత్వమూ ఔరసత్వమూ రెండూ చెప్పి కవి హనుమంతునికి ఉన్న రెండు విధాల పితృసంబంధాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు. ‘గతప్రాణాః’ (ప్రాణాలు పోయినవారు) అనేది అతిశయోక్తి కాదు — సీతను చూడకుండా కిష్కింధకు వెళ్ళలేరు, అక్కడ మరణం నిశ్చితం; కాబట్టి వానరుల జీవితం ఇప్పుడు హనుమంతునిలోనే నిలిచి ఉంది. పక్షిరాజు ఉపమానం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది, దానివల్ల గంతువేసే సామర్థ్యమే ప్రధానమని స్పష్టమవుతుంది.
‘నాయనా, త్రివిక్రమావతార సమయంలో పర్వతాలూ వనాలూ అడవులతో కూడిన ఈ భూమిని నేను ఇరవై ఒక్కసార్లు ప్రదక్షిణంగా చుట్టివచ్చాను. అలాగే దేవతల ఆజ్ఞతో మేము ఆ ఓషధులను సేకరించాం, వాటితో మథించి అమృతం ఉత్పత్తి చేయబడింది; అప్పుడు మాకు గొప్ప బలం ఉండేది. ఆ నేనే ఇప్పుడు వృద్ధుడనై పరాక్రమం క్షీణించినవాడనయ్యాను. ఇప్పుడు మా కాలం ఇలా ఉంది, సర్వగుణసంపన్నుడవైన నీవే ఉన్నావు.’ తన గొప్పతనాన్ని చెప్పుకున్నా అదంతా గతించినదని అతడు అంగీకరిస్తాడు, వర్తమానపు భారాన్ని హనుమంతునిపైనే ఉంచుతాడు. ఇరవై ఒక్కసార్లు భూప్రదక్షిణ, అమృతం కోసం ఓషధిసేకరణ — ఈ రెండు వృత్తాంతాలూ జాంబవంతుని అతిప్రాచీనత్వాన్ని నిరూపిస్తాయి. అయినా అతడు గర్వపడడు; ‘సాంప్రతం కాలః అస్మాకమ్’ (ఇప్పుడు మా కాలం ఇలా ఉంది) అని చెబుతూ అతడు తన యుగం ముగిసిందనీ హనుమంతుని యుగం మొదలైందనీ అంగీకరిస్తాడు.
‘పరాక్రమశాలీ, కాబట్టి విజృంభించు; దూకేవారిలో నీవే ఉత్తముడవు. ఈ వానరసేనంతా నీ పరాక్రమాన్ని చూడాలని కోరుకుంటోంది. వానరశార్దూలా, లే, మహాసముద్రాన్ని దాటు; హనుమా, సర్వప్రాణుల గమనం కంటె కూడా నీ గమనం గొప్పది. వానరులందరూ విషాదంలో ఉన్నారు, నీవు ఎందుకు ఉపేక్షిస్తున్నావు? మహావేగశాలీ, విష్ణువు మూడు అడుగులు వేసినట్లు నీవు కూడా పరాక్రమించు.’ అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడైన జాంబవంతునిచేత ప్రేరేపించబడి, తన వేగాన్ని గుర్తించిన పవనాత్మజుడైన కపి ఆ వానరవీరసేనను సంతోషపెడుతూ అప్పుడు తన మహత్తరమైన రూపాన్ని ధరించాడు. సర్గ చివర విషాదం స్థానంలో ఆనందం నిలుపబడింది. ‘విజృంభస్వ’ (విజృంభించు) అనే ధాతువు సింహం ఒళ్ళు విరుచుకున్నట్లు అవయవాల విస్తారాన్ని సూచిస్తుంది. విష్ణువు త్రివిక్రమ ఉపమానం ఇక్కడ మళ్ళీ వచ్చింది — ఇంతకుముందు జాంబవంతుడు తనకు వాడినదాన్ని ఇప్పుడు హనుమంతునిలో ఉంచుతున్నాడు. రూపాన్ని పెంచడమే అతని సమాధానం, మాట కాదు — కర్మతోనే అతడు ప్రతివచనం ఇస్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥