సర్గ
హనుమంతుని బలోద్రేకం, మహేంద్రపర్వతారోహణం
వానరుల ఆనందం, హనుమంతుని శరీరవర్ధనం, తన సామర్థ్యాన్ని గర్జించి చెప్పడం, వైదేహిని చూస్తానని ప్రతిజ్ఞ, జాంబవంతుని ఆశీర్వాదం, మహేంద్రపర్వతారోహణం, మనసుతో లంకకు వెళ్ళడం
వంద యోజనాలు దాటడానికి ఒళ్ళు విరుచుకుంటూ, వేగంతో హఠాత్తుగా నిండిపోతున్న ఆ వానరోత్తముడు హనుమంతుని చూసి ఆ వానరులు వెంటనే శోకాన్ని విడిచి అమితానందంతో నిండిపోయారు. గర్జించారు, మహాబలుడైన హనుమంతుని స్తుతించారు. సంతోషంతో, ఆశ్చర్యంతో వారు అన్నివైపుల నుండి అతనిని చూస్తున్నారు — ఉత్సాహంతో వామనరూపం నుండి పెరుగుతున్న త్రివిక్రముడైన నారాయణుని ప్రజలు చూసినట్లు. విషాదం నుండి ఆనందం వైపు సేనలోని ఈ మార్పు సర్గలోని మొదటి చిత్రం; వామనోపమానంతో కవి తరువాతి మహాకార్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు. గత సర్గలో విషాదంలో మునిగినవారే ఇప్పుడు గర్జిస్తూ స్తుతిస్తూ కనిపిస్తున్నారు; ఇంత మార్పు ఒక్క వీరుడు లేవడంతోనే సాధ్యమవుతుంది. ‘సహసా శోకముత్సృజ్య’ (వెంటనే శోకాన్ని విడిచి) అనే పదంతో శోకాన్ని హఠాత్తుగా విడిచిపెట్టడం సూచించబడింది. ఈ మూడు శ్లోకాలు ముద్రిత సంస్కరణలో మాత్రమే ఉన్నాయి, సమీక్షిత సంస్కరణలో వాటికి ప్రతిరూపం లభించదు.
స్తుతించబడుతున్న మహాబలుడు హనుమంతుడు అంతకంతకూ పెరిగాడు; తోకను ఝాడించి ఆనందంతో తన బలాన్ని పొందాడు, అంటే తన సామర్థ్యాన్ని గుర్తుచేసుకున్నాడు అని అర్థం. వృద్ధులైన వానరశ్రేష్ఠులు స్తుతిస్తుండగా, తేజస్సుతో నిండుతున్న అతని రూపం సాటిలేనిదిగా ఉంది. తెరచి ఉన్న విశాలమైన పర్వతగుహలో సింహం ఒళ్ళు విరుచుకున్నట్లు మారుతుని ఔరసపుత్రుడు ఇప్పుడు ఒళ్ళు విరుచుకున్నాడు. స్తుతి బలాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, గుర్తుచేసుకోవడం పెరగడానికి కారణమవుతుంది — ఈ క్రమపరంపర ఇక్కడ స్పష్టంగా ఉంది. తోకను ఝాడించడం వానరుని ఉత్సాహానికి సహజమైన గుర్తు. ‘బలముపేయివాన్’ అనే పదానికి రెండు అర్థాలు సాధ్యం — బలాన్ని పొందాడు అని, బలాన్ని గుర్తుచేసుకున్నాడు అని; రెండూ ఇక్కడ సరిపోతాయి, ఎందుకంటే బలం అతనిలో ఎప్పుడూ ఉంది, కేవలం మరచిపోయాడు. సింహోపమానం కూడా విశిష్టమైనది — సింహం గర్జించినప్పుడే కాదు, ఒళ్ళు విరుచుకుంటున్నప్పుడే భయంకరంగా ఉంటుంది.
ఒళ్ళు విరుచుకుంటున్న ఆ ధీమంతుని ముఖం వేయించే పాత్ర వలె జ్వలిస్తూ, పొగలేని అగ్ని వలె ప్రకాశించింది. అప్పుడు సంతోషంతో రోమాలు నిక్కబొడుచుకోగా అతడు వానరుల మధ్యనుండి లేచి, వృద్ధవానరులకు నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు — ‘అగ్నికి సఖుడైన అనిలుడు పర్వతశిఖరాలను విరగ్గొడుతూ వీస్తాడు; ఆ వాయువు బలవంతుడు, అప్రమేయుడు, ఆకాశంలో సంచరించేవాడు. శీఘ్రవేగం గల, వేగంగా వెళ్ళే ఆ మహాత్మునికి నేను ఔరసపుత్రుడను; దూకడంలో అతనితో సమానుడను.’ ఇది ఆత్మశ్లాఘ కాదు, తండ్రి మహిమను ఆశ్రయించి తన సామర్థ్యాన్ని నివేదించడం; వృద్ధులకు నమస్కరించడంతో వినయం కూడా కాపాడబడింది. అంబరీషం అంటే వేయించే పాత్ర; దాని వలె అతని ముఖం జ్వలించింది, పొగలేని అగ్ని వలె నిర్మలంగా ఉంది. రోమాంచం ఉత్సాహానికి బాహ్యమైన గుర్తు. వాయువుకు మూడు విశేషణాలు — అగ్నిసఖుడు, అప్రమేయుడు, ఆకాశచారి — ఇవి మూడు లోకాలతో అతని సంబంధాన్ని సూచిస్తాయి; కుమారుడు కూడా అలాంటివాడే అని ధ్వని. ‘ప్లవనేనాస్మి తత్సమః’ (దూకడంలో అతనితో సమానుడను) అనే వాక్యంలో వినయం కూడా ఉంది — తండ్రితో సమానుడను, అధికుడను కాదు అని అతడు అంటున్నాడు. వృద్ధులకు మొదట నమస్కరించిన తరువాతనే అతడు మాట్లాడటం మొదలుపెడతాడు, దానితో అతని శీలం ప్రకాశిస్తుంది.
‘ఆకాశాన్ని గీకుతున్నట్లున్న విశాలమైన మేరుపర్వతానికి ఎక్కడా ఆగకుండా వేలసార్లు చుట్టూ తిరిగిరాగలను. నా బాహువేగంతో తోయబడి క్షోభించిన సముద్రంతో పర్వతాలూ నదులూ సరస్సులతో కూడిన లోకాన్ని ముంచివేయగలను. నా తొడల, పిక్కల వేగంతో వరుణనిలయమైన సముద్రం పైకి లేస్తుంది, అందులోని పెద్ద మొసళ్ళు కూడా పైకి లేస్తాయి. ఆకాశంలో ఎగురుతున్న, పక్షులు సేవించే, సర్పాలను తినే వినతాపుత్రుని (గరుడుని) చుట్టూ కూడా వేలసార్లు తిరగగల సమర్థుడను’ అని హనుమంతుడు అన్నాడు. మేరువు, సముద్రం, గరుడుడు — ఈ మూడూ జగత్తులో గొప్పతనానికి ప్రతీకలు; వాటిని అధిగమించడం ద్వారా కవి హనుమంతుని సామర్థ్యపు అపరిమితత్వాన్ని చూపుతాడు. ‘అసంగేన’ (ఆగకుండా) అనే పదం ముఖ్యమైనది — మధ్యలో ఎక్కడా విశ్రాంతి లేకుండా వేలసార్లు ప్రదక్షిణ అని అర్థం. మొసళ్ళు పైకి లేవడం అంటే సముద్రం అడుగునుండి కూడా క్షోభ; తొడల, పిక్కల వేగంతోనే ఇంత క్షోభ అని అతిశయంగా బలం వర్ణించబడింది. వినతాపుత్రుడు గరుడుడు పన్నగాశనుడు, అంటే సర్పభక్షకుడు; పక్షులు సేవించేవాడు, ఆకాశంలో ఎగిరేవాడు. అతని చుట్టూ కూడా వేలసార్లు తిరగగల శక్తి ఉందని చెప్పి హనుమంతుడు పక్షిరాజుకు కూడా తక్కువ కాదని తానే సూచిస్తున్నాడు.
‘ఉదయం నుండి బయలుదేరిన, జ్వలిస్తున్న, కిరణమాలలు గల సూర్యుని అతడు అస్తమించకముందే చేరగలను. అక్కడినుండి భూమిని తాకకుండానే గొప్ప భయంకరమైన వేగంతో మళ్ళీ తిరిగిరాగలను, వానరశ్రేష్ఠులారా. ఆకాశంలో సంచరించేవారినందరినీ దాటిపోగలను; సముద్రాలను ఎండగడతాను, భూమిని చీలుస్తాను. దూకుతూ వెళ్ళే వానరుడనైన నేను పర్వతాలను పొడిచేస్తాను; మహాసముద్రాన్ని దాటుతూ నా తొడల వేగంతో దాన్ని నాతో లాక్కుపోతాను.’ ఇక్కడి మాటలలో అతిశయోక్తి ఉన్నట్లు అనిపిస్తుంది, కానీ నిజానికి ఇది ఆత్మవిశ్వాసాన్ని మళ్ళీ పొందడమే — ఇంతకుముందు మౌనంగా ఉన్నవాడు ఇప్పుడు ముల్లోకాలనూ అల్పంగా భావిస్తున్నాడు. బాల్యంలో పూర్తికాని కార్యం — సూర్యుని వైపు వెళ్ళడం — అదే ఇప్పుడు మళ్ళీ సంకల్పించబడుతోంది; దానితో జాంబవంతుని కథ ఫలించడం కనిపిస్తుంది. ‘భూమిమసంస్పృష్ట్వా’ (భూమిని తాకకుండా) అనే పదంతో మధ్యలో విశ్రాంతి లేకపోవడం స్పష్టం చేయబడింది, అది సముద్రలంఘనానికి అవసరమైనదే. ‘సాగరాన్ శోషయిష్యామి’ (సముద్రాలను ఎండగడతాను) అనే బహువచనంతో ఒక్క సముద్రమే కాదు, అన్ని సముద్రాలూ ఉద్దేశించబడ్డాయి. ‘మేదినీం దారయిష్యామి’ (భూమిని చీలుస్తాను) అనేది భూమిని చీల్చడం; ఈ మాటలతో శ్రోతల హృదయాలలో విశ్వాసం పుడుతుంది.
‘ఆకాశంలో దూకుతున్న నన్ను ఈనాడు లతల రకరకాల పూలూ చెట్ల పూలూ అన్నివైపులనుండి అనుసరిస్తాయి. ఆకాశంలో నా మార్గం స్వాతి మార్గం వలె పూలనే నక్షత్రాలతో చిత్రమైనదిగా ఉంటుంది. భయంకరమైన ఆకాశంలో సంచరిస్తూ, పైకి ఎగురుతూ, కిందికి దిగుతూ ఉన్న నన్ను సర్వప్రాణులూ వానరులూ చూస్తారు. వానరులారా, మహామేరువు వంటి నన్ను మీరు చూస్తారు — ఆకాశాన్ని ఆవరించి వెళుతూ, ఆకాశాన్ని మింగివేస్తున్నట్లు ఉన్న నన్ను. మేఘాలను చెదరగొడతాను, పర్వతాలను కంపింపజేస్తాను, ఏకాగ్రచిత్తుడనై దూకుతూ సముద్రాన్ని ఎండగడతాను.’ 22వ శ్లోకం మూడు అర్ధశ్లోకాలతో కూర్చబడింది, ఆరు పాదాలది. స్వాతినక్షత్రపు మార్గం వలె పూలతో చిత్రమైన మార్గం — ఈ ఉపమానం ఆకాశంలో పుష్పవృష్టి శోభను చూపుతుంది. ‘ద్రక్ష్యధ్వమ్’ (చూస్తారు) అనే భవిష్యత్కాల రూపంతో అతడు వానరులను సాక్షులుగా చేస్తున్నాడు. మేరువు వంటివాడు అనడం రూపపు విస్తారం, ఆకాశాన్ని మింగివేస్తున్నట్లు అనడం గమనవేగం. ‘జీమూతాన్ విధమిష్యామి’ (మేఘాలను చెదరగొడతాను) అనేది మేఘాలను చెదరగొట్టడం; వాయుపుత్రునికి అది సహజమైన కార్యమే. ‘సమాహితః’ (ఏకాగ్రచిత్తుడు) అనే పదంతో ఏకాగ్రత సూచించబడింది — కేవలం బలంతో కాదు, చిత్తైకాగ్రతతోనే కార్యం సిద్ధిస్తుంది.
‘సముద్రాన్ని దాటే శక్తి వినతాపుత్రునికో, నాకో, మారుతునికో మాత్రమే ఉంది; సుపర్ణరాజు (గరుడుడు) నో మహాబలుడైన మారుతునో తప్ప, దూకుతున్న నన్ను అనుసరించగల మరే ప్రాణినీ నేను చూడలేదు.’ ‘రెప్పపాటు కాలంలోనే ఆధారం లేని ఆకాశంలోకి, మేఘం నుండి పుట్టిన మెరుపు వలె హఠాత్తుగా దూకుతాను. సముద్రాన్ని దాటుతున్నప్పుడు నా రూపం మూడు అడుగులు వేస్తున్న విష్ణువు రూపం వలె ఉంటుంది. నా బుద్ధితో నేను ఇలా చూస్తున్నాను, నా మనసు చేష్ట కూడా అలాగే ఉంది; నేను వైదేహిని చూస్తాను — వానరులారా, సంతోషించండి.’ 23వ శ్లోకం కూడా ఆరు పాదాలదే. చివరికి గర్జన ప్రతిజ్ఞగా పరిణమించింది. ‘మెరుపు వలె’ అనే ఉపమానంతో వేగంలోని ఆకస్మికత్వం సూచించబడింది; ‘విష్ణోః ప్రక్రమమాణస్య’ (అడుగులు వేస్తున్న విష్ణువు వలె) అనే ఉపమానంతో రూపపు మహత్త్వం. చివర ‘నేను వైదేహిని చూస్తాను’ అనే నిశ్చయవాక్యమే గర్జనంతటికీ సారం — ఇదే వానరులకు నిజమైన ఆశ్వాసన. ‘నిరాలంబనమ్ అంబరమ్’ (ఆధారం లేని ఆకాశం) అనే పదంతో ఆకాశంలో ఆధారం లేదని సూచించబడింది, అయినా అక్కడ గమనం అడ్డులేనిది. ‘ప్రమోదధ్వమ్’ (సంతోషించండి) అనే ఆజ్ఞార్థ రూపంతో అతడు వానరుల శోకాన్ని తొలగిస్తాడు.
‘వేగంలో నేను మారుతునితో సమానుడను, జవంలో గరుడునితో సమానుడను; పదివేల యోజనాలు వెళతానని నా అభిప్రాయం. వజ్రధారి అయిన ఇంద్రుని చేతినుండి గానీ, స్వయంభువు బ్రహ్మ చేతినుండి గానీ హఠాత్తుగా పరాక్రమించి అమృతాన్ని కూడా ఇక్కడికి తేగలను. లంకను కూడా పెకలించి తేవడానికి వెళ్ళగలనని నా అభిప్రాయం.’ ఇలా గర్జిస్తున్న, అపరిమితమైన కాంతి గల ఆ వానరశ్రేష్ఠుని అందరూ చూశారు. అయుతం అంటే పదివేలు; వంద యోజనాలు మాత్రం అతనికి అల్పం అని భావం. లంకను పెకలించడం గురించిన మాట ముందు సుందరకాండలో జరగబోయేదానికి పూర్వసూచన వంటిది. అమృతాన్ని హరించడం, లంకను పెకలించడం గురించిన మాటలు కేవలం బలప్రదర్శన కాదు, సుగ్రీవుని ఆజ్ఞ సిద్ధించడంలో సందేహం లేదనే దృఢత్వపు నివేదన. ‘అమితప్రభమ్’ (అపరిమితమైన కాంతి గలవాడు) అనే విశేషణంతో అతని తేజస్సు యొక్క అపరిమితత్వం సూచించబడింది; గర్జిస్తున్న అతనిని చూస్తూనే వానరులు స్తబ్ధులయ్యారు.
సంతోషంతో, ఆశ్చర్యంతో వానరులు అక్కడ చూస్తూ ఉన్నారు. జ్ఞాతుల శోకాన్ని నశింపజేసే అతని ఆ మాట విని, బాగా సంతోషించిన వానరేశ్వరుడు జాంబవంతుడు అన్నాడు — ‘వీరుడా, కేసరికుమారా, వేగవంతుడైన మారుతాత్మజా, నాయనా, జ్ఞాతుల గొప్ప శోకాన్ని నీవు నశింపజేశావు. నీ కల్యాణాన్ని కోరే కపిప్రముఖులు ఇక్కడ కలిసి ఉన్నారు; వారు ఏకాగ్రతతో కార్యసిద్ధి కోసం మంగళకార్యాలు చేస్తారు. ఋషుల అనుగ్రహంతో, వృద్ధవానరుల సమ్మతితో, గురువుల అనుగ్రహంతో నీవు మహాసముద్రాన్ని దాటు. నీవు తిరిగివచ్చేవరకూ మేము ఒంటికాలిపై నిలిచి ఉంటాం.’ ఒంటికాలిపై నిలవడం అంటే తపశ్చర్య సంకల్పం, దానితో అందరి చింత ప్రకటమైంది. ఇక్కడ జాంబవంతుని మాట స్తుతీ, ఆశీర్వాదమూ, ప్రతిజ్ఞా — మూడూ ఒకచోట. ‘జ్ఞాతుల శోకాన్ని నీవు నశింపజేశావు’ అనే మాటతో గత సర్గలోని విషాదం ముగిసిందని ప్రకటించబడింది. ఋషులు, వృద్ధవానరులు, గురువులు — ఈ ముగ్గురి అనుగ్రహం ప్రార్థించబడింది, దానివల్ల కార్యం దైవానుకూలమవుతుంది. ప్రస్థానానికి ముందు మంగళకృత్యాలు చేయాలనే శాస్త్రీయమైన ఆచారం కూడా ఇక్కడ సూచించబడింది. ‘యావదాగమనం తవ’ (నీవు తిరిగివచ్చేవరకూ) అనే పదంతో నిరీక్షణ గడువు కూడా నిర్దేశించబడింది. ‘కల్యాణరుచయః’ (కల్యాణాన్ని కోరేవారు) అనే పదంతో కపిప్రముఖుల శుభేచ్ఛ సూచించబడింది; వారందరూ ఏకాగ్రతతో స్వస్తివాచనాదులు చేస్తారు.
‘వనవాసులందరి ప్రాణాలూ నీపైనే ఆధారపడి ఉన్నాయి’ అని చెప్పి జాంబవంతుడు విరమించాడు. అప్పుడు వానరశార్దూలుడు ఆ వనవాసులతో అన్నాడు — ‘లోకంలో నా దూకే వేగాన్ని ఎవరూ భరించలేరు. శిలలతో దట్టంగా నిండిన ఈ మహేంద్రపర్వతపు ఈ శిఖరాలే స్థిరమైనవి, విశాలమైనవి; వీటిపై వేగాన్ని ఉంచి నేను వెళతాను. నానావృక్షాలతో నిండిన, ధాతువుల స్రావాలతో శోభించే ఈ మహాశిఖరాలకే నా వేగాన్ని భరించే సామర్థ్యం ఉంది; ఇక్కడినుండి వంద యోజనాలు దూకుతున్న నా భారాన్ని అవే సహిస్తాయి.’ అప్పుడు మారుతుని వంటివాడు, శత్రుమర్దనుడు, మారుతాత్మజుడు అయిన ఆ వానరుడు పర్వతశ్రేష్ఠమైన మహేంద్రాన్ని ఎక్కాడు. 39వ శ్లోకం మూడు అర్ధశ్లోకాలతో కూర్చబడింది. మహేంద్రశిఖరాలకే వేగాన్ని భరించే సామర్థ్యం ఉందని చెప్పడంతో హనుమంతుడు తన భారపు గురుత్వాన్ని సూచిస్తున్నాడు; మెత్తని నేల అతనిని భరించలేదని భావం. ‘నానాద్రుమవికీర్ణేషు ధాతునిష్యందశోభిషు’ (నానావృక్షాలతో నిండిన, ధాతుస్రావాలతో శోభించే) అనే శిఖరాల శోభావర్ణన కూడా అక్కడే కూర్చబడింది. ఎక్కడమే కార్యారంభం. ‘అరిమర్దనః’ (శత్రుమర్దనుడు), ‘మారుతప్రఖ్యః’ (మారుతుని వంటివాడు) అనే విశేషణాలతో కవి ఎక్కే క్షణంలోనే అతని భావి పరాక్రమాన్ని సూచిస్తాడు. ‘శిలాసంకటశాలినః’ (శిలలతో దట్టంగా నిండిన) అనే పదంతో పర్వతంలోని శిలాబాహుళ్యమూ దృఢత్వమూ ద్యోతకమవుతాయి; అలాంటి పర్వతమే అతని పాదప్రహారాన్ని సహించగలదు.
ఆ పర్వతం రకరకాల పూలతో కప్పబడి, మృగాలు తిరిగే పచ్చికబయళ్ళు కలిగి, లతాకుసుమాలతో దట్టంగా నిండి, ఎల్లప్పుడూ పూలూ పండ్లూ గల చెట్లతో ఉంది. సింహాలతో పెద్దపులులతో కూడి, మదించిన ఏనుగులు తిరిగేది, మదించిన పక్షిగణాల కలరవంతో నిండినది, జలప్రవాహాలతో నిండినది. మహాశిఖరాలతో ఎత్తుగా ఉన్న ఆ మహేంద్రపర్వతంపై మహాబలుడు, మహేంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గల వానరశ్రేష్ఠుడు సంచరించాడు. ఆ మహాత్ముని పాదాలతో పీడించబడిన ఆ మహాపర్వతం, సింహం కొట్టిన మదగజం వలె, ఆర్తనాదం చేసింది. పర్వతపు సౌందర్యవర్ణన తరువాత దాని ఆర్తనాదం — ఈ విరోధంతో కవి హనుమంతుని భారపు మహత్త్వాన్నే సూచిస్తాడు. పూలు, పచ్చికబయళ్ళు, లతలు, నిత్యఫలవృక్షాలు, సింహాలు, పెద్దపులులు, మదగజాలు, పక్షిగణాలు, జలప్రవాహాలు — వీటన్నిటితో పర్వతపు సమృద్ధి వర్ణించబడింది. అలాంటి పర్వతం కూడా హనుమంతుని పాదాలతో పీడించబడి ఆర్తనాదం చేస్తుంది. సింహం కొట్టిన మదగజం ఉపమానం ఇక్కడ అర్థవంతమైనది, ఎందుకంటే పర్వతం కూడా గొప్పది, బలమైనది, అయినా మరింత బలవంతునిచేత అభిభూతమైంది. ‘మహేంద్రసమవిక్రమః’ (మహేంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గలవాడు) అనే పదంలో శ్లేష వంటిది ఉంది — పర్వతం పేరూ మహేంద్రమే, దేవరాజు పేరూ మహేంద్రుడే; ఇద్దరితోనూ అతడు సమానుడు అని.
చెదిరిన శిలాసమూహాలతో ఆ మహాపర్వతం జలధారలను వదిలింది; అక్కడ ఉన్న మృగాలూ ఏనుగులూ భయపడ్డాయి, మహావృక్షాలు కంపించాయి. పానగోష్ఠుల సంసర్గంతో మత్తెక్కిన రకరకాల గంధర్వజంటలూ, పైకి ఎగురుతున్న పక్షులూ, విద్యాధరగణాలూ దాని మహాశిఖరాలను విడిచిపోతుండగా, మహాసర్పాలు దాక్కోగా, పర్వతశిఖరాల నుండి శిలలు పడిపోగా ఆ మహాపర్వతం అప్పుడు ఉంది. స్వర్గవాసులు కూడా దాని శిఖరాలను విడిచి వెళుతున్నారని వర్ణించడంతో కంపపు తీవ్రత ప్రకటమైంది. శిలలు చెదరడం, జలస్రోతస్సులు బయటికి రావడం, మృగాల భయం, వృక్షాల కంపం — ఇవి క్షోభ యొక్క నాలుగు గుర్తులు. గంధర్వులూ విద్యాధరులూ పక్షులూ శిఖరాలను విడిచిపోతారు; సర్పాలు మాత్రం బిలాలలో దాక్కుంటాయి — భయంలో రెండు రకాలు, పారిపోవడం, దాక్కోవడం. ‘సలిలోత్పీడాన్ ముమోచ’ (జలధారలను వదిలింది) అనేది జలధారలు హఠాత్తుగా బయటికి రావడం, అది పర్వతపు అంతఃక్షోభకు ప్రత్యక్షప్రమాణం.
సగం బయటికి వచ్చి బుసకొడుతున్న సర్పాలతో ఆ పర్వతం అప్పుడు పతాకలు గలదాని వలె ప్రకాశించింది — సర్పాల పడగలు పతాకల వలె కనిపించాయి. భయంతో కలవరపడిన ఋషులు విడిచిపోతుండగా ఆ శిలాపర్వతం, గొప్ప అరణ్యంలో సహచరబృందం లేని బాటసారి వలె, కుంగిపోయింది. వేగవంతుడు, వేగం కోసం మనసును ఏకాగ్రం చేసుకున్నవాడు, శత్రువీరులను సంహరించేవాడు, మహానుభావుడు, ధీమంతుడు అయిన ఆ వానరవీరుడు మనసును ఏకాగ్రం చేసి మనసుతో లంకకు వెళ్ళాడు. ఇలా కిష్కింధాకాండ ముగుస్తుంది, సుందరకాండ ద్వారం తెరుచుకుంటుంది. సహచరబృందం లేని బాటసారి అనే ఉపమానం పర్వతపు ఒంటరితనాన్నీ దైన్యాన్నీ చూపుతుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో కూర్చబడింది. ‘మనసా లంకాం జగామ’ (మనసుతో లంకకు వెళ్ళాడు) అనే పదంతో శరీరం కంటె ముందు మనసే వెళ్ళిందని సూచించబడుతుంది. ఈ శ్లోకంతో కాండసమాప్తి సూచించబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥