॥वाल्मीकिरामायणम् సుందరకాండ · 1వ సర్గ

సుందరకాండ

సర్గ

హనుమంతుని సముద్రలంఘనం

మహేంద్రపర్వతం నుండి ఎగరడం, పర్వతక్షోభం, ప్రతిజ్ఞ, ఆకాశగమనం, మైనాకుని ఆతిథ్యం, సురస పరీక్ష, సింహికావధ, లంబగిరిపై దిగడం, లంకాదర్శనం

కిష్కింధాకాండ చివరలో హనుమంతుడు మహేంద్రపర్వతం ఎక్కి ఉన్నాడు; సరిగ్గా అదే చోటు నుండి సుందరకాండ ప్రారంభమవుతుంది. అప్పుడు శత్రువులను పీడించే హనుమంతుడు రావణుడు తీసుకుపోయిన సీత ఉన్న చోటును వెదకడానికి చారణులు సంచరించే ఆకాశమార్గంలో వెళ్ళాలని కోరుకున్నాడు. ఇతరులకు చేయశక్యం కానిదీ, తోడుగా గానీ పోటీగా గానీ ఎవ్వరూ లేనిదీ అయిన అటువంటి పనిని చేయాలనుకుంటూ ఆ వానరుడు తలనూ మెడనూ పైకెత్తి, ఆవులమందకు అధిపతి అయిన వృషభంలా ప్రకాశించాడు. ఆ తరువాత ధీరుడూ మహాబలుడూ అయిన అతడు వైడూర్యపు రంగులో, నీటిలా మెరుస్తున్న పచ్చికబయళ్ళలో సుఖంగా తిరిగాడు. పక్షులను బెదరగొడుతూ, రొమ్ముతో చెట్లను పడగొడుతూ, ఎన్నో మృగాలను చంపుతూ అతడు పెరిగిన సింహంలా శోభించాడు. ఆ పర్వతపు అడుగుభాగం నీలం, ఎరుపు, మంజిష్ఠ వర్ణం, పద్మవర్ణం, తెలుపు, నలుపు రంగుల సహజమైన నిర్మలమైన ధాతువులతో అలంకరించబడి ఉంది. అక్కడ కోరిన రూపం ధరించగల, దేవతలతో సమానులైన యక్షులు, కిన్నరులు, గంధర్వులు, నాగులు తమ పరివారాలతో నిత్యం నివసిస్తూ ఉండేవారు. శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులతో నిండిన ఆ పర్వతపాదంలో నిలిచిన ఆ కపివరుడు మడుగులో నిలిచిన మహాగజంలా కనిపించాడు. ఇక్కడ కవి కాండంలోని మొదటి శ్లోకంలోనే కథ లక్ష్యాన్ని నిర్దేశిస్తున్నాడు — సీతాన్వేషణ. ‘నిష్ప్రతిద్వంద్వం’ (తోడూ పోటీ లేనిది) అనే పదం ఈ కార్యంలో హనుమంతుడు ఒంటరివాడనీ, అతనికి సహాయుడు ఎవరూ లేరనీ సూచిస్తుంది. రెండవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, కాబట్టి ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) యొక్క భేదం ఇక్కడినుండే మొదలవుతుంది. వృషభం, సింహం, ఏనుగు అనే ఉపమలతో హనుమంతుని బలమూ గౌరవమూ చిత్రించబడ్డాయి. పర్వతపు ధాతువర్ణనా, దేవయోనుల నివాసమూ మహేంద్రుని పవిత్రతను సూచిస్తాయి — అది సామాన్యమైన పర్వతం కాదు, దేవభూమి. హనుమంతుని సంచారం ‘యథాసుఖం’ (సుఖంగా) — మహాకార్యానికి ముందు కూడా అతని మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంది, కలవరపడలేదు. ‘శత్రుకర్షణః’ (శత్రువులను పీడించేవాడు) అనే విశేషణం రాబోయే కార్యాన్ని సూచిస్తుంది — అతడు శత్రువులను బాధిస్తాడు. పూర్వకాండం చివర మహేంద్రం వానరులకు చివరి ఆశ్రయం; ఇక్కడ హనుమంతుని ఏకాకిత్వం ప్రారంభమవుతుంది. ‘చారణాచరితే పథి’ (చారణులు సంచరించే దారిలో) అంటే ఆకాశమార్గం — చారణులు అంటే ఆకాశంలో సంచరించే దేవగాయకులు; కాబట్టి హనుమంతుని దారి దివ్యమైనది. పచ్చికబయళ్ళకు ఇచ్చిన ‘వైదూర్యవర్ణేషు సలిలకల్పేషు’ (వైడూర్యపు రంగులోని, నీటిలాంటి) అనే రెండు విశేషణాలు వాటి నీలహరిత వర్ణాన్నీ చల్లదనాన్నీ సూచిస్తాయి; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘వైడూర్యమణి (నీలం) లాగా, సముద్రజలం లాగా పచ్చపచ్చని గడ్డి’ అని చెబుతుంది.

అతడు సూర్యునికీ, మహేంద్రునికీ, పవనునికీ, స్వయంభువు అయిన బ్రహ్మకూ, సర్వభూతాలకూ అంజలి ఘటించి ప్రయాణానికి మనస్సు నిశ్చయించుకున్నాడు. తూర్పుకు తిరిగి తన తండ్రి అయిన పవనునికి అంజలి ఘటిస్తూ, సమర్థుడైన అతడు దక్షిణదిక్కుకు వెళ్ళడానికి పెరిగాడు — శరీరాన్ని పెంచాడు. వానరప్రముఖులు చూస్తుండగా, లంఘనానికి నిశ్చయించుకున్న అతడు రాముని అభ్యుదయం కోసం పర్వదినాలలో సముద్రంలా పెరిగాడు. కొలతకు అందని శరీరంతో సముద్రాన్ని దాటాలని కోరుతూ అతడు చేతులతోనూ పాదాలతోనూ పర్వతాన్ని నొక్కాడు. మహాకార్యం ఆరంభంలో దేవతానమస్కారం భారతీయ సంప్రదాయంలో భాగం; హనుమంతుడు ప్రత్యేకంగా తండ్రి అయిన వాయువుకు నమస్కరిస్తాడు, ఎందుకంటే అతని వేగం వాయువు ప్రసాదమే. ‘దక్షిణో దక్షిణాం దిశమ్’ అనేది శ్లేష — దక్షుడు అంటే కుశలుడైన హనుమంతుడు దక్షిణదిక్కు వైపు. పౌర్ణమినాడు సముద్రపు పోటు పెరగడంతో చేసిన పోలిక శరీరవృద్ధి క్రమాన్నీ దాని మహత్త్వాన్నీ చూపిస్తుంది. ‘రామవృద్ధ్యర్థం’ (రాముని అభ్యుదయం కోసం) అనే పదంతో అతని పెరుగుదల ఉద్దేశం నిర్దేశించబడింది — అతడు స్వార్థం కోసం కాదు, రాముని కోసమే పెరుగుతున్నాడు. బ్రహ్మ సృష్టికర్త, సూర్యుడూ ఇంద్రుడూ లోకపాలకులు, వాయువు తండ్రి — అందరికీ నమస్కరించడం ద్వారా అతడు దైవసహాయాన్ని ప్రార్థిస్తున్నాడు. ‘నిష్ప్రమాణశరీరః’ అంటే అపరిమితమైన దేహం కలవాడు.

కపి నొక్కగా ఆ పర్వతం ఒక ముహూర్తకాలం కదిలిపోయింది; కొనలు పూలతో నిండిన చెట్ల పూలన్నిటినీ రాల్చివేసింది. చెట్లు విడిచిన సుగంధభరితమైన పూలరాశితో అంతటా కప్పబడి ఆ పర్వతం పూలతోనే చేసినదానిలా ప్రకాశించింది. ఉత్తమ పరాక్రమశాలి అయిన అతడు నొక్కుతుండగా ఆ పర్వతం మదమెక్కిన ఏనుగు మదజలం స్రవించినట్లు నీటిని స్రవించింది. బలశాలి నొక్కుతుండగా మహేంద్రం బంగారు రంగు, కాటుక రంగు, వెండి రంగు ధారలను — ధాతువులు కలిసిన జలప్రవాహాలను — వెలువరించింది. మధ్యలో జ్వాలతో కూడి పొగరేఖలను విడిచే అగ్నిలాగా అది మనశ్శిల (ఎర్రని ధాతువు) కలిసిన పెద్ద పెద్ద శిలలను విడిచింది. హనుమంతుడు నొక్కిన పర్వతంచేత అన్నివైపులా పీడించబడి గుహలలో దూరిన ప్రాణులు వికృతమైన స్వరాలతో అరిచాయి. పర్వతపీడనం వల్ల పుట్టిన ప్రాణుల ఆ మహానాదం భూమినీ దిక్కులనూ ఉపవనాలనూ నింపివేసింది. స్పష్టమైన స్వస్తికచిహ్నాలు గల విశాలమైన పడగలు కలిగిన నాగులు ఘోరమైన అగ్నిని కక్కుతూ కోరలతో శిలలను కాటువేశాయి. కోపించిన విషపూరితమైన ఆ నాగులు కాటువేయగా ఆ మహాశిలలు అగ్నితో మండిపోయి వేయి ముక్కలుగా పగిలిపోయాయి. ఆ పర్వతం మీద పుట్టిన విషహరమైన ఓషధులు కూడా నాగుల విషాన్ని శమింపజేయలేకపోయాయి. ఇక్కడ హనుమంతుని బలప్రభావం పరోక్షంగా వర్ణించబడింది — అతడు కేవలం పాదాలతో పర్వతాన్ని నొక్కుతాడు, దానితో పర్వతమంతా అల్లకల్లోలమవుతుంది. పూలవాన, నీటిస్రావం, ధాతుప్రవాహాలు, శిలాపాతం, ప్రాణుల ఆర్తనాదం, నాగుల కోపం — ఈ విధంగా ఆరు రకాల క్షోభం క్రమంగా వర్ణించబడింది. మదమెక్కిన ఏనుగు ఉపమ పర్వతపు నీటిస్రావానికి ప్రాణం పోస్తుంది. నాగుల స్వస్తికచిహ్నం అంటే సర్పాల పడగలపై కనిపించే నీలిరేఖ; దాని గురించి ముద్రణలో పాదసూచిక కూడా ఇవ్వబడింది. విషహరమైన ఓషధులు కూడా అసమర్థం కావడం విషపు తీవ్రతనూ, దానికి కారణమైన హనుమంతుని పీడనపు తీవ్రతనూ సూచిస్తుంది. పదిహేనవ శ్లోకంలో ‘రీతీః’ అంటే ప్రవాహాలు; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో కూడా ‘బంగారు, వెండి, నలుపు రంగుల జలప్రవాహాలు’ అని ఉంది. పదహారవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు — పొగరేఖలతో కూడిన అగ్ని ఉపమ ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ఈ దృశ్యం భూకంపం లాంటిది — పర్వతం కంపిస్తుంది, నీరు స్రవిస్తుంది, శిలలు పడతాయి, ప్రాణులు ఆక్రోశిస్తాయి. కవి హనుమంతుని బలాన్ని నేరుగా వర్ణించడు, దాని పరిణామాల ద్వారానే చెబుతాడు; ఇది ధ్వనిప్రధానమైన శైలి. ఆరంభంలో పర్వతపు పూలవాన ఆనందాన్ని సూచిస్తుంది, చివరలో నాగుల విషాగ్ని భయాన్ని సూచిస్తుంది — ఈ విధంగా సౌమ్యం నుండి రౌద్రం వైపు క్రమం సాగుతుంది. నాగులు కోపించింది తమ గుహలు పీడించబడినందువల్ల; వారి కాటుకు శిలలు కూడా మండుతాయి, పగులుతాయి — విషమూ అగ్నీ ఒక్కటవుతాయి. ఈ క్షోభమంతటిలోనూ హనుమంతుడు మాత్రం చలించడు — అతడు కేవలం ఎగరడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘యాని త్వౌషధజాలాని’ అని ముద్రించబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘యాని చౌషధజాలాని’ అని ఉంది. ఈ క్షోభానికి కారణం హనుమంతుని సొంత బలమే, బయటి ఉపద్రవం ఏదీ కాదు — ఈ విధంగా అతని శక్తి ప్రకృతిశక్తులతో సమానంగా తూచబడుతుంది.

‘భూతాలు ఈ పర్వతాన్ని చీల్చివేస్తున్నాయి’ అని తలచి భయపడిన తపస్వులూ విద్యాధరులూ తమ స్త్రీలతో కలిసి ఆ పర్వతం నుండి ఆకాశంలోకి ఎగిరిపోయారు. పానభూమిలో ఉన్న బంగారు మద్యపాత్రనూ, విలువైన పాత్రలనూ, బంగారు కలశాలనూ, రకరకాల లేహ్యాలనూ భక్ష్యాలనూ, వివిధ మాంసాలనూ, ఎద్దు చర్మంతో చేసిన డాళ్ళనూ, బంగారు పిడులున్న ఖడ్గాలనూ వదిలి వారు వెళ్ళిపోయారు. కంఠాలలో మాలలు ధరించి, మత్తెక్కి, ఎర్రని మాలలూ లేపనాలూ ధరించి, ఎర్రబడిన కళ్ళతో, పద్మాల వంటి కన్నులతో వారు ఆకాశాన్ని చేరారు. హారాలు, నూపురాలు, కేయూరాలు, కంకణాలు ధరించిన స్త్రీలు ఆశ్చర్యపడుతూ, చిరునవ్వు నవ్వుతూ తమ ప్రియులతో కలిసి ఆకాశంలో నిలిచారు. తమ మహావిద్యను ప్రదర్శిస్తూ విద్యాధరులూ మహర్షులూ కలిసి ఆకాశంలో నిలిచి పర్వతాన్ని చూశారు. అప్పుడు వారు నిర్మలమైన ఆకాశంలో నిలిచిన, ఆత్మజ్ఞానులైన ఋషుల, చారణుల, సిద్ధుల మాటను విన్నారు — ‘పర్వతం వంటి ఆకారం గల, మహావేగశాలి అయిన ఈ మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు వరుణుని నివాసమైన సముద్రాన్ని దాటాలనుకుంటున్నాడు. రాముని కోసమూ వానరుల కోసమూ దుష్కరమైన కార్యాన్ని చేయదలచి, అతడు సముద్రపు చేరశక్యం కాని ఆవలి తీరాన్ని చేరాలని కోరుతున్నాడు.’ ఆ తపస్వుల మాటలు విని విద్యాధరులు పర్వతం మీద నిలిచిన అప్రమేయుడైన ఆ వానరశ్రేష్ఠుని చూశారు. ఇక్కడ విద్యాధరుల భోగమయ జీవితం చిత్రించబడింది — పానభూమి, మద్యం, మాంసాలు, మాలలు; వారి పలాయనం అకస్మాత్తుగా పుట్టిన భయాన్ని చూపిస్తుంది. వారు వదిలిన వస్తువులు విస్తారంగా లెక్కించబడ్డాయి, దానితో భయం ఎంత అకస్మాత్తుగా వచ్చిందో స్పష్టమవుతుంది — వారు భోగాలను కూడా విడిచి పరుగెత్తుతున్నారు. స్త్రీలు మాత్రం ‘విస్మితాః సస్మితాః’ (ఆశ్చర్యంతో, చిరునవ్వుతో) — భయాన్ని వదిలి కుతూహలంతో చూస్తున్నారు; ఇది సూక్ష్మమైన మనోవైజ్ఞానిక భేదం. ఋషులకూ సిద్ధులకూ హనుమంతుని ఉద్దేశం తెలుసు, కాబట్టి వారు భయకారణాన్ని స్పష్టం చేస్తారు — ఇది భూకంపం కాదు, రామకార్యానికి సిద్ధమైన వానరుని బలం. ‘రామార్థం వానరార్థం చ’ (రాముని కోసమూ వానరుల కోసమూ) అనేది రెండు రకాల ఉద్దేశం — స్వామి కార్యమూ, స్వజాతి రక్షణా; ఎందుకంటే సీతను చూడకుండా తిరిగివచ్చిన వానరులు సుగ్రీవుని చేత దండించబడతారు. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలోని ‘ఆర్షభాణి చ చర్మాణి’ అంటే డాళ్ళుగా ఉపయోగించిన ఎద్దు చర్మాలు. విద్యాధరులు భూమి మీదా పర్వతం మీదా విహరిస్తారు, ఆకాశంలోకి వెళ్ళగలరు కూడా; వారే హనుమంతుని కార్యానికి మొదటి సాక్షులు. ఋషుల మాట విన్న తరువాతనే వారు అతనిని చూస్తారు — ఈ విధంగా కవి హనుమంతుని పరిచయాన్ని దివ్యుల నోటిద్వారా చేయిస్తాడు. ‘అప్రమేయం’ (కొలవలేనివాడు) అనే విశేషణం అతని అపరిమితమైన బలాన్ని సూచిస్తుంది — దాని పరిమాణం ఎవరికీ తెలియదు. పానభూమి వర్ణన విద్యాధరుల సుఖమయ లోకాన్ని చూపిస్తుంది, అది క్షణంలో భయంతో చెదిరిపోయింది. ‘వీక్షాంచక్రుః’ అనే ఆమ్‌ప్రత్యయాంత రూపం ముద్రణలో ఒకే పదంగా ముద్రించబడింది. స్త్రీలతో కలిసి ఆకాశంలో నిలిచిన విద్యాధరులు నాటకపు ప్రేక్షకుల వంటివారు — వారు హనుమంతుని ఉడ్డయనాన్ని చూసే ప్రేక్షకులు.

అగ్నితో సమానుడైన అతడు రోమాలను విదిలించాడు, కంపించాడు, మహామేఘంలా మహానాదం చేశాడు. ఎగరబోతూ అతడు క్రమంగా గుండ్రంగా, రోమాలతో నిండిన తోకను, పక్షిరాజు గరుడుడు సర్పాన్ని విసిరినట్లు, విసిరాడు. అతివేగశాలి అయిన అతని వెనుక మెలితిరిగిన తోక గరుడుడు ఎత్తుకుపోతున్న మహాసర్పంలా కనిపించింది. అతడు మహాపరిఘల వంటి బాహువులను బిగించాడు, నడుము దగ్గర వంగాడు, పాదాలను ముడుచుకున్నాడు. శ్రీమంతుడూ పరాక్రమశాలీ అయిన అతడు భుజాలనూ మెడనూ ముడుచుకొని తేజస్సునూ సత్త్వాన్నీ వీర్యాన్నీ తనలో నింపుకున్నాడు. పైకి దృష్టి నిలిపి, దూరం నుండి దారిని చూస్తూ, ఆకాశాన్ని పరికిస్తూ, అతడు హృదయంలో ప్రాణాలను నిరోధించాడు. కపికుంజరుడూ మహాబలుడూ అయిన హనుమంతుడు పాదాలతో దృఢంగా నిలదొక్కుకొని, ఎగరబోతూ, చెవులను ముడుచుకొని నిలిచాడు. ఇక్కడ ఎగరడానికి ముందు శరీరం చేసే క్రియలన్నీ సూక్ష్మంగా వర్ణించబడ్డాయి — వ్యాయామకుశలుడైన క్రీడాకారుడు దూకడానికి ముందు శరీరాన్ని సిద్ధం చేసుకున్నట్లు. రోమకంపనం, నాదం, తోక విసరడం, బాహువులు బిగించడం, నడుము వంచడం, పాదాలు ముడుచుకోవడం, శ్వాస నిరోధించడం, చెవులు ముడుచుకోవడం — ఇవన్నీ క్రమంగా వస్తాయి. గరుడుని ఉపమ రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది, ఎందుకంటే గరుడుడు వేగానికి ఆదర్శం; హనుమంతుడు కూడా ముందు తనను సుపర్ణునిగా (గరుడునిగా) భావిస్తాడు. ‘తేజః సత్త్వం వీర్యం’ అనే మూడింటి సంగ్రహం — శారీరక, మానసిక, ఆత్మిక బలాలను అతడు ఒకచోట కూడగట్టుకుంటాడు. ‘రురోధ హృదయే ప్రాణాన్’ (హృదయంలో ప్రాణాలను నిరోధించాడు) అనేది ప్రాణాయామానికి సూచన, ఏకాగ్రత యొక్క పరమావస్థ. ముద్రణలో ‘నికుచ్య’ అని ముద్రించబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నికుంచ్య’; ‘ఆససాద కపిః కట్యాం’, ‘సంచుకోచ’ అనేవి ముద్రణలో స్పష్టంగా ఉన్నాయి. ఈ వర్ణనతో పాఠకుడు కూడా ఉత్కంఠతో ఉడ్డయనం కోసం ఎదురుచూస్తాడు; చలనచిత్రంలో మందగతి దృశ్యంలాగా కవి ఆ క్షణాన్ని దీర్ఘం చేస్తాడు. తోక వర్ణన విశేషమైనది — అది వానరుని బలానికీ గౌరవానికీ ప్రతీక. హనుమంతుని ఈ సన్నద్ధత యోగి ధ్యానం లాంటిది — శరీరం స్థిరం, ప్రాణాలు నిరుద్ధం, దృష్టి లక్ష్యం మీద స్థిరం. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో ‘రురోధ హృదయే ప్రాణాన్’ — వాయుపుత్రుడు స్వయంగా వాయువును నిరోధిస్తున్నాడు; ఇది సుందరమైన విరోధాభాసం.

అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడు వానరులతో ఈ మాట అన్నాడు — ‘రాఘవుడు విడిచిన బాణం వాయువేగంతో వెళ్ళినట్లు, నేను రావణుడు పాలించే లంకకు వెళ్తాను. లంకలో జనకుని కూతురిని చూడకపోతే, ఇదే వేగంతో దేవతల నివాసమైన స్వర్గానికి వెళ్తాను. శ్రమించి స్వర్గంలో కూడా సీతను చూడలేకపోతే, రాక్షసరాజైన రావణుని బంధించి తీసుకువస్తాను. ఏమైనా కార్యం సాధించి సీతతో కలిసి వస్తాను, లేదా రావణునితో సహా లంకనే పెకలించి తీసుకువస్తాను.’ ఇలా చెప్పి వానరోత్తముడూ వేగశాలీ అయిన హనుమంతుడు ఆలోచించకుండా వేగంగా పైకి ఎగిరాడు; ఆ కపికుంజరుడు తనను సుపర్ణునిలా (గరుడునిలా) భావించుకున్నాడు. ఈ ప్రతిజ్ఞలో మూడు ప్రత్యామ్నాయాలు — లంకలో సీతను చూడటం, స్వర్గంలో వెదకటం, రావణుని బంధించడం లేదా లంకను పెకలించడం. ఈ ప్రతిజ్ఞ అతని దృఢనిశ్చయాన్ని చూపిస్తుంది — కార్యం సాధించకుండా అతడు తిరిగిరాడు. రామబాణపు ఉపమ అర్థవంతమైనది — రాముని బాణం ఎప్పుడూ లక్ష్యం తప్పదు, రాముని దూత కూడా అంతే. ‘అవిచారయన్’ (ఆలోచించకుండా) అనే పదం పూర్తిగా ఆలోచించిన తరువాతనే ప్రయోగించబడింది — నిశ్చయం జరిగాక మళ్ళీ సంశయం ఉండదు. ‘సుపర్ణమివ చాత్మానం మేనే’ (తనను గరుడునిలా భావించాడు) అనే పంక్తి సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. నలభైవ శ్లోకంలో ‘నహి ద్రక్ష్యామి’ అని ముద్రించబడింది. ఈ మాటను విన్నవారు అంగదుడు, జాంబవంతుడు మొదలైన వానరులు; వారంతా అతని మీదే ఆశ పెట్టుకున్నారు. వారి ఎదుట చేసిన ప్రతిజ్ఞ వారి ధైర్యాన్ని పెంచుతుంది, తన బాధ్యతను దృఢపరుస్తుంది. ‘శ్వసనవిక్రమః’ అనేది ముద్రిత పాఠం — వాయువు వంటి పరాక్రమం గల బాణం అని. ‘కృతశ్రమః’ (శ్రమించి) అంటే — శ్రమించి కూడా పొందలేకపోయినా, అప్పుడు కూడా అతడు వెనుదిరగడు.

అతడు పైకి ఎగురుతుండగా అతని వేగానికి పర్వతం మీద పెరుగుతున్న చెట్లు తమ కొమ్మలన్నిటినీ ముడుచుకొని అన్నివైపుల నుండీ పైకి లేచాయి. మదించిన కొయష్టిభక పక్షులతో కూడిన, పూలతో శోభిస్తున్న చెట్లను తొడల వేగంతో పైకి లేపుకుంటూ అతడు నిర్మలమైన ఆకాశంలో సాగిపోయాడు. తొడల వేగంతో పైకి లేచిన చెట్లు, దూరప్రయాణానికి బయలుదేరిన తమ బంధువును బంధువులు అనుసరించినట్లు, ఒక ముహూర్తకాలం కపిని అనుసరించాయి. అతని తొడల వేగానికి పెకలించబడిన సాలవృక్షాలూ ఇతర శ్రేష్ఠమైన చెట్లూ, సైనికులు రాజును అనుసరించినట్లు, హనుమంతుని అనుసరించాయి. కొనలలో చక్కగా పూసిన అనేక చెట్లతో కూడి, పర్వతాకారుడైన హనుమంతుడు అద్భుతంగా కనిపించాడు. అప్పుడు సారవంతమైన బరువైన చెట్లు, మహేంద్రుని (ఇంద్రుని) భయంతో పర్వతాలు వరుణాలయంలో మునిగినట్లు, లవణసముద్రంలో మునిగిపోయాయి. చిగుళ్ళూ మొగ్గలూ కలిగిన రకరకాల పూలతో కప్పబడి, మేఘం వంటి ఆ కపి మిణుగురుపురుగులతో నిండిన పర్వతంలా శోభించాడు. అతని వేగం నుండి విడివడిన ఆ చెట్లు పూలను రాల్చి, వెనుదిరిగిన మిత్రులలా, నీటిలో పడి చెదిరిపోయాయి. తేలికగా ఉండటం వల్ల కపి సృష్టించిన గాలికి ఎగసిన చెట్ల చిత్రవిచిత్రమైన రకరకాల పూలు సముద్రంలో పడ్డాయి; దానితో ఆ మహాసముద్రం నక్షత్రాలతో నిండిన ఆకాశంలా ప్రకాశించింది. సుగంధభరితమైన నానావర్ణాల పూలరాశితో ఆ వానరుడు మెరుపుల సమూహంతో అలంకరించబడి ఉదయిస్తున్న మేఘంలా ప్రకాశించాడు. అతని వేగానికి ఎగసిన పూలతో నీరు, ఉదయించిన రమ్యమైన నక్షత్రాలతో ఆకాశంలా కనిపించింది. ఇక్కడ కరుణరసపు సూక్ష్మమైన స్పర్శ ఉంది — చెట్లు బంధువుల్లా ప్రియమిత్రుని కొంతదూరం అనుసరించి వెనుదిరుగుతాయి; ఇది ప్రకృతిపై మానవభావాన్ని ఆరోపించడం. సారవంతమైన చెట్లు మునగడం ఇంద్రుని భయంతో పర్వతాలు సముద్రంలో ప్రవేశించడం అనే ఉపమతో వర్ణించబడింది; ఆ కథను ముందు మైనాకుడు చెబుతాడు — ఈ విధంగా కవి ముందే బీజం నాటుతాడు. పూలతో కప్పబడిన సముద్రం నక్షత్రాలతో నిండిన ఆకాశంలా ఉంది — ఆకాశానికీ సముద్రానికీ ఉన్న సామ్యం మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. యాభై మూడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ముద్రణలో మూడు అర్ధశ్లోకాలు ఒకే సంఖ్య కింద కూర్చబడ్డాయి. ‘ఖద్యోతైరివ పర్వతః’ (మిణుగురులతో పర్వతంలా) అనే ఉపమతో రాత్రి మిణుగురులతో వెలిగే పర్వతం చిత్రించబడింది — పూలే మిణుగురుల్లా ఉన్నాయి. మెరుపుల సమూహంతో కూడిన మేఘం అనే ఉపమ ముందు కూడా మళ్ళీ వస్తుంది, ఎందుకంటే హనుమంతుని ఆకారం మేఘం వంటిది. చెట్లు అనుసరించడం కూడా హనుమంతుని వేగానికి ప్రమాణం — అతని తొడలు సృష్టించిన గాలి చెట్లను పెకలించి ఆకాశంలోకి తీసుకుపోతుంది. ‘సైన్యా ఇవ మహీపతిమ్’ (సైనికులు రాజును వలె) అనే ఉపమతో హనుమంతుడు రాజులా, చెట్లు అతని సైనికుల్లా — అతని ప్రభుత్వం సూచించబడింది. మదించిన కొయష్టిభక పక్షులు కూడా చెట్లతో కలిసి ఎగురుతాయి, ప్రకృతి అంతా అతనితో పాటు వెళ్తున్నట్లుంది. పూలు పడటం ‘లఘుత్వేన’ (తేలిక వల్ల) — బరువైన చెట్లు మునుగుతాయి, తేలికైన పూలు తేలుతాయి; ఇది సూక్ష్మమైన భౌతిక పరిశీలన కూడా. పూలతో కప్పబడిన సముద్రాన్ని చూసి ఆకాశమనే భ్రమ, పూలతో కూడిన హనుమంతుని చూసి మెరుపుల మేఘమనే భ్రమ — ఇది రెండు రకాల ప్రతిబింబకల్పన. యాభై ఐదవ శ్లోకంలో ‘రామాభిరుదితాభిరివాంబరమ్’ అని ముద్రించబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అభిరామాభిర్’ అని ఉంది. యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘సాంకురకోరకైః’ అంటే చిగుళ్ళూ మొగ్గలూ కలిగిన పూలతో; చెట్ల భాగాలన్నీ అతనితో పాటు ఎగిరాయి.

ఆకాశంలో చాచిన అతని బాహువులు పర్వతశిఖరం నుండి బయటికి వచ్చిన ఐదు తలల సర్పాల్లా కనిపించాయి. ఆ మహాకపి అలల సమూహంతో కూడిన మహాసముద్రాన్ని తాగుతున్నట్లు, ఆకాశాన్ని తాగాలని దప్పికగొన్నట్లు కనిపించాడు. వాయుమార్గాన్ని అనుసరిస్తున్న అతని మెరుపు కాంతి గల కన్నులు పర్వతం మీద ఉన్న రెండు అగ్నుల్లా ప్రకాశించాయి. పింగళ నేత్రులలో ముఖ్యుడైన అతని పింగళవర్ణపు, పెద్ద, గుండ్రని కన్నులు చంద్రసూర్యుల్లా నిలిచి ప్రకాశించాయి. రాగిరంగు ముక్కుతో అతని ముఖం రాగిరంగులో, సంధ్యాకాంతి తాకిన సూర్యమండలంలా ప్రకాశించింది. ఎగురుతున్న వాయుపుత్రుని మెలితిరిగిన తోక ఆకాశంలో ఎత్తిన ఇంద్రధ్వజంలా శోభించింది. తోకను చక్రంగా చుట్టుకొని, తెల్లని కోరలు గల మహాప్రాజ్ఞుడైన అనిలాత్మజుడు హనుమంతుడు పరివేషం (గుడి) గల సూర్యునిలా వెలిగాడు. మిక్కిలి ఎర్రని పిరుదుల భాగంతో ఆ మహాకపి గొప్ప గైరికధాతువుతో చీలిన పర్వతంలా ప్రకాశించాడు. సముద్రాన్ని దాటుతున్న ఆ వానరసింహుని చంకలలో దూరిన గాలి మేఘంలా గర్జించింది. ఉత్తరదిక్కు నుండి బయలుదేరిన తోకచుక్క తోకతో కలిసి ఆకాశంలో ఎలా పడుతుందో అలా ఆ కపికుంజరుడు కనిపించాడు. చాచుకొని ఉన్న ఆ కపి ఎగిరే పక్షిలా, నడికట్టుతో బంధించబడిన పెద్ద ఏనుగులా శోభించాడు. పైన శరీరంతోనూ, నీటిలో మునిగిన నీడతోనూ ఆ కపి సముద్రంలో గాలి నడిపించే నావలా ఉన్నాడు. ఆ మహాకపి సముద్రంలోని ఏ ఏ ప్రదేశానికి వెళ్ళాడో, ఆ ఆ ప్రదేశం అతని అంగవేగంతో ఉన్మాదం పట్టినట్లు కనిపించింది. పర్వతాల వంటి సముద్రపు అలల సమూహాలను రొమ్ముతో కొడుతూ ఆ మహావేగశాలి అయిన మహాకపి దూకుతూ సాగాడు. ఈ ఖండంలో ఉపమల రాశి ఉంది — సర్పాలు, అగ్నులు, చంద్రసూర్యులు, సంధ్యాసూర్యుడు, ఇంద్రధ్వజం, పరివేషసూర్యుడు, గైరికపర్వతం, మేఘగర్జన, తోకచుక్క, పక్షి, ఏనుగు, నావ. ప్రతి ఉపమానమూ హనుమంతుని శరీరంలోని ఒక అంగాన్ని వర్ణిస్తుంది — బాహువులు, నేత్రాలు, ముఖం, తోక, పిరుదులు, చంకలు. ఈ వర్ణనరీతి ‘నఖశిఖవర్ణన’ వంటిది, కానీ కదులుతున్న శరీరానిది. ‘పిబన్నివ’ (తాగుతున్నట్లు), ‘పిపాసురివ’ (దప్పికగొన్నట్లు) అనే ఉత్ప్రేక్షలతో అతని ఆకారపు విశాలత — అతడు సముద్రాన్నీ ఆకాశాన్నీ మింగడానికా అన్నట్లు. తోకచుక్క ఉపమ వేగాన్నీ, నావ ఉపమ స్థైర్యాన్నీ సూచిస్తాయి. అరవై రెండవ శ్లోకంలో ‘లాంగూలచక్రో హనుమాన్’ అని ముద్రించబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘లాంగూలచక్రేణ మహాన్’ అని ఉంది. ఈ రూపవర్ణనలన్నీ హనుమంతుని దివ్యత్వాన్ని ప్రకటిస్తాయి — అతడు కేవలం వానరుడు కాదు, దేవాంశ. ఐదు తలల సర్పపు ఉపమలో ఐదు వేళ్ళే ఐదు పడగలు అనే ధ్వని ఉంది. చంద్రసూర్యుల ఉపమలో రెండు కన్నులు పగలూ రాత్రీ యొక్క అధిపతుల్లా — ఎల్లవేళలా మేల్కొని ఉండే దృష్టి. సంధ్యాసూర్యుని ఉపమలో రాగిరంగు ముఖం దినాంతాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే హనుమంతుడు సాయంకాలానికి లంకను చేరతాడు. ఇంద్రధ్వజపు ఉపమలో తోక విజయపతాకంలా ఎత్తబడింది; ఇంద్రధ్వజం ఉత్సవంలో ఎత్తబడుతుంది, కాబట్టి హనుమంతుని యాత్ర కూడా ఒక ఉత్సవం లాంటిది. పరివేషసూర్యుని ఉపమలో తోకచక్రం పరివేషం, తెల్లని కోరలు కిరణాలు. గైరికపర్వతపు ఉపమలో ఎర్రని దిగువభాగం పర్వతపు ధాతురేఖ లాంటిది. చంకలలో గాలి గర్జించడం మేఘగర్జన లాంటిది — వేగానికి వినిపించే ప్రమాణం. తోకచుక్క ఉపమ తోకతో కూడిన తేజస్వి, వేగవంతమైన పతనపు చిత్రం — తోకే తోకచుక్క తోక. నావ ఉపమలో శరీరం నావ, నీడ నీటిలో దాని ప్రతిబింబం. ‘సోన్మాద ఇవ’ (ఉన్మాదం పట్టినట్లు) అనే ఉత్ప్రేక్షతో సముద్రపు అలల క్షోభం ఉన్మత్తుని చేష్టలా ఉంది. ఈ విధంగా పద్నాలుగు శ్లోకాలలో ఒకే క్షణం — ఉడ్డయనపు మధ్యభాగం — వివిధ దృష్టికోణాల నుండి చిత్రించబడింది. అరవై ఐదవ శ్లోకంలో ‘ఉత్తరాంతాద్ వినిఃసృతా’ — హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘పై దిక్కు నుండి ప్రకటమైన తోకగల ఉల్క’ అని ‘ఉత్తర’ శబ్దాన్ని ‘పైన’ అనే అర్థంలో గ్రహిస్తుంది. అరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘పతత్పతంగసంకాశః’ అనేది పక్షితో ఉపమ, ‘కక్ష్యయా బధ్యమానయా’ అనేది ఏనుగు పొట్టకు కట్టే తాడుతో ఉపమ — హనుమంతుని నడుము చుట్టూ తోక తాడులా ఉంది. ఈ శ్లోకాలు దాదాపు అన్నీ సమీక్షిత పాఠంతో సరిపోలుతాయి, పాఠభేదాలు తక్కువ — కాబట్టి ఈ భాగం అతి ప్రాచీనమైనదిగా కనిపిస్తుంది.

కపి సృష్టించిన గాలీ, మేఘాల నుండి వెలువడిన గాలీ బలంగా భీకరనాదం చేసే సముద్రాన్ని మిక్కిలి కంపింపజేశాయి. లవణసముద్రంలో పెద్ద పెద్ద అలల సమూహాలను లాగుకుంటూ ఆ కపిశార్దూలుడు భూమ్యాకాశాలను చెదరగొడుతున్నట్లు దూకుతూ సాగాడు. మహాసముద్రంలో ఎగసిన మేరుమందరాల వంటి అలలను లెక్కపెడుతున్నట్లు ఆ మహావేగశాలి దాటిపోయాడు. అతని వేగానికి ఎగసిన, మేఘాలతో కలిసిన నీరు ఆకాశంలో విస్తరించిన శరన్మేఘంలా ప్రకాశించింది. బట్ట తొలగగానే దేహధారుల శరీరాలు కనిపించినట్లు, నీరు తొలగడం వల్ల తిమింగిలాలు, మొసళ్ళు, చేపలు, తాబేళ్ళు బయటపడి కనిపించాయి. ఆకాశంలో సాగిపోతున్న ఆ కపిశార్దూలుని చూసి సముద్రంలో నివసించే సర్పాలు అతనిని సుపర్ణుడు (గరుడుడు) అనుకున్నాయి. ఆ వానరసింహుని పది యోజనాల వెడల్పూ ముప్పై యోజనాల పొడవూ గల నీడ వేగంలో మిక్కిలి అందంగా ఉంది. వాయుపుత్రుని అనుసరిస్తూ ఉప్పునీటిలో పడిన అతని నీడ తెల్లని మేఘపంక్తిలా శోభించింది. మహాతేజస్వీ మహాకాయుడూ అయిన ఆ మహాకపి ఆధారం లేని వాయుమార్గంలో రెక్కలు గల పర్వతంలా శోభించాడు. బలశాలి అయిన కపికుంజరుడు ఏ దారిలో వేగంగా వెళ్తున్నాడో, ఆ దారిలో సముద్రం అకస్మాత్తుగా తొట్టిలా పల్లమైనట్లయింది. పక్షిసమూహాల దారిలో పక్షిరాజులా వెళ్తూ హనుమంతుడు గాలిలా మేఘసమూహాలను లాగుకుపోయాడు. తెల్లని, ఎర్రని, నీలి, మంజిష్ఠవర్ణపు మహామేఘాలు కపి లాగుతుండగా ప్రకాశించాయి. మేఘసమూహాలలోకి ప్రవేశిస్తూ, మళ్ళీ మళ్ళీ బయటికి వస్తూ అతడు దాగుతూ కనిపిస్తూ ఉండే చంద్రునిలా కనిపించాడు. వేగంగా దూకుతున్న అతనిని చూసి దేవతలూ గంధర్వులూ చారణులూ అక్కడ పూలవాన కురిపించారు. దూకుతున్న ఆ వానరేశ్వరుని సూర్యుడు తపింపజేయలేదు, రామకార్యసిద్ధి కోసం వాయువు అతనిని సేవించాడు. ఆకాశంలో దూకుతున్న అతనిని ఋషులు స్తుతించారు, దేవగంధర్వులు ఆ వనవాసిని ప్రశంసిస్తూ గానం చేశారు. నాగులూ యక్షులూ వివిధ రాక్షసులూ అలసట లేని ఆ కపివరుని చూసి వెంటనే స్తుతించారు. ఇక్కడ ప్రకృతిలోని అన్ని అంశాలూ హనుమంతునికి సహాయకాలు — సూర్యుడు తపింపజేయడు, వాయువు సేవిస్తాడు, దేవతలు పూలు కురిపిస్తారు. ‘తరంగాన్ గణయన్నివ’ (అలలను లెక్కపెడుతున్నట్లు) అనే ఉత్ప్రేక్ష హనుమంతుని క్రీడాభావాన్ని సూచిస్తుంది — మహాకార్యాన్ని కూడా అతడు సహజంగా చేస్తాడు. నీడ పరిమాణం పది యోజనాలు, ముప్పై యోజనాలు అనేది అతిశయోక్తి; ఇది ముందు సింహిక నీడను పట్టుకునే ప్రసంగానికి బీజం. ‘వస్త్రాపకర్షణేనేవ’ (బట్ట తొలగించినట్లు) అనే ఉపమ అపూర్వమైనది — నీరు తొలగితే జలచరాలు నగ్నంగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తాయి. మేఘాలలోకి ప్రవేశించడం, బయటికి రావడం అనే దృశ్యాన్ని చంద్రుని ఉపమ సుందరం చేస్తుంది; అది ముందు 182–183 శ్లోకాలలో మళ్ళీ వస్తుంది. డెబ్బై ఒకటి నుండి డెబ్బై నాలుగు వరకూ, డెబ్బై ఎనిమిది నుండి ఎనభై ఒకటి వరకూ అనేక శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ఈ విస్తారం ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే. ఈ ఖండంలో మొదటి భాగం సముద్రక్షోభాన్నీ, రెండవది ఆకాశాన్నీ మేఘాలనూ, మూడవది దేవాదుల ప్రతిస్పందననూ వర్ణిస్తాయి. కపివాయువూ మేఘవాయువూ అనే రెండు గాలులు కలిసి సముద్రాన్ని కంపింపజేస్తాయి — హనుమంతుని వేగం స్వయంగా ఒక ప్రాకృతిక వాయువు లాంటిది. ‘వికిరన్నివ రోదసీ’ (భూమ్యాకాశాలను చెదరగొడుతున్నట్లు) అనే ఉత్ప్రేక్ష — అతని వేగానికి ఆకాశమూ భూమీ చెదిరిపోయినట్లున్నాయి. అలలు మేరుమందరాల వంటివి అనే అతిశయోక్తితో సముద్రపు భీషణతా, వాటిని ‘లెక్కపెడుతున్నట్లు’ అనడంతో హనుమంతుని నిర్భయతా ఒకేసారి చూపించబడ్డాయి. ఎగసిన నీరు మేఘాలతో కలిసి శరన్మేఘంలా ఉంది — సముద్రానికీ ఆకాశానికీ భేదం లుప్తమైంది. జలచరాల నగ్నత్వం వంటి దర్శనం కావ్యంలో అరుదైన ఉపమానం, దానిలో హాస్యపు స్పర్శ కూడా కొంత ఉంది. సర్పాలకు గరుడుడనే భ్రమ భయాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే గరుడుడు సర్పాలకు శత్రువు. నీడను తెల్లని మేఘపంక్తితో పోల్చడం నీటిలో పడిన నీడ రంగు నల్లగా కాక తెల్లగా ఉందని విచిత్రంగా సూచిస్తుంది; సూర్యకాంతిలో నురుగుతో కూడిన నీటిలో అలా కనిపిస్తుంది. ‘ద్రోణీకృత ఇవార్ణవః’ (సముద్రం తొట్టిలా అయినట్లు) — అతని గమనమార్గంలో వాయువేగానికి నీరు తొలగిపోవడం వల్ల సముద్రం తొట్టిలా పల్లమైంది. మేఘాల రంగులు — తెలుపు, ఎరుపు, నీలం, మంజిష్ఠం — సాయంకాలపు వర్ణవైచిత్ర్యాన్ని సూచిస్తాయి. సూర్యుడు తపింపజేయకపోవడమూ వాయువు సేవించడమూ రామకార్యానికి దైవసమర్థనను సూచిస్తాయి — ఎందుకంటే వాయువు హనుమంతుని తండ్రి, సూర్యుడు అతని గురువు అని సంప్రదాయం. దేవతలు, గంధర్వులు, ఋషులు, నాగులు, యక్షులు, రాక్షసులు — అన్ని వర్గాలూ అతనిని స్తుతిస్తాయి; దానితో అతని కార్యపు సార్వభౌమ మహత్త్వం సూచించబడింది. ‘విగతక్లమం’ (అలసట లేనివాడు) — దీర్ఘయాత్రలో కూడా అతడు శ్రమరహితుడు. డెబ్బై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘తిమినక్రఝషాః కూర్మాః’ అని ఉంది; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘నీరు తొలగిపోవడం వల్ల సముద్రం లోపల నివసించే’ జంతువులు కనిపించాయని ఉంది. డెబ్బై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘ద్రోణీకృత ఇవార్ణవః’ అనేది హిందీలో కర్రతొట్టి (చెక్కపాత్ర) వలె అని వివరించబడింది. ఎనభై మూడవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘వవృషుస్తత్ర పుష్పాణి దేవగంధర్వచారణాః’ అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వవృషుః పుష్పవర్షాణి దేవగంధర్వదానవాః’ అని. ఎనభై ఐదవ శ్లోకంలో ‘ప్రశంసంతో వనౌకసమ్’ అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మహౌజసమ్’ అని. ఈ విధంగా ప్రచలిత పాఠం కొద్దిపాటి శబ్దభేదాలతో సమీక్షిత పాఠం నుండి భిన్నంగా ఉంటుంది, అర్థం మాత్రం సమానమే.

ప్లవగశార్దూలుడైన హనుమంతుడు దూకుతూ సాగుతుండగా ఇక్ష్వాకుకులపు గౌరవాన్ని కోరుతూ సాగరుడు ఇలా ఆలోచించాడు — ‘వానరేంద్రుడైన హనుమంతునికి నేను సహాయం చేయకపోతే, మాట్లాడేవారందరికీ నేను నిందార్హుడనవుతాను. ఇక్ష్వాకునాథుడైన సగరుని చేత నేను వృద్ధిపొందాను; ఇతడు ఇక్ష్వాకుల సచివుడు, కాబట్టి ఇతడు అలసిపోవడం తగదు. కపి విశ్రాంతి తీసుకునేలా నేను ఏర్పాటు చేయాలి; నా మీద విశ్రమించి సుఖంగా ఉన్న అతడు మిగిలిన దారిని దాటిపోతాడు.’ ఇలా మంచి ఆలోచన చేసి సముద్రుడు నీటిలో దాగి ఉన్న, బంగారు నాభి గల గిరిశ్రేష్ఠుడు మైనాకునితో అన్నాడు — ‘మహాత్ముడైన దేవరాజు నిన్ను ఇక్కడ పాతాళవాసులైన అసురసమూహాలకు పరిఘగా, అడ్డగడియలా నిలిపాడు. వారి పరాక్రమం తెలిసినదే; మళ్ళీ పైకి రావాలనుకునే వారి కోసం నీవు అప్రమేయమైన పాతాళద్వారాన్ని కప్పి నిలిచి ఉన్నావు. పర్వతమా, అడ్డంగానూ పైకీ కిందికీ పెరగగల శక్తి నీకుంది; కాబట్టి నిన్ను ప్రేరేపిస్తున్నాను — గిరిశ్రేష్ఠా, లే. పరాక్రమశాలీ భయంకరకర్ముడూ అయిన ఈ కపిశార్దూలుడు హనుమంతుడు రామకార్యార్థం ఆకాశంలోకి ఎగిరి నీ పైగా వస్తున్నాడు. ఇక్ష్వాకుకుల సేవకుడైన ఇతనికి నేను సహాయం చేయాలి; ఇక్ష్వాకులు నాకు పూజ్యులు, నీకు అంతకంటే ఎక్కువ పూజ్యులు. మా కర్తవ్యం తప్పిపోకుండా మాకు సహాయం చెయ్యి; చేయవలసినది చేయకపోతే అది సజ్జనులకు కోపం కలిగిస్తుంది. నీటి నుండి పైకి లే, ఈ కపి నీ మీద నిలవనీ; దూకేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన ఇతడు మనకు అతిథి, పూజ్యుడు. బంగారు మహానాభి గలవాడా, దేవగంధర్వులు సేవించేవాడా, హనుమంతుడు నీ మీద విశ్రమించి తరువాత మిగిలిన దారిని వెళ్తాడు. కాకుత్స్థుని దయాళుత్వాన్నీ, మైథిలి ప్రవాసాన్నీ, ప్లవగేంద్రుని శ్రమనూ చూసి నీవు పైకి లేవడం తగును.’ ఇక్కడ సాగరుని కృతజ్ఞతే ముఖ్యభావం — సగరుని కుమారులు తవ్విన సముద్రం ‘సాగరం’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైంది, కాబట్టి అది ఇక్ష్వాకువంశానికి ఋణపడి ఉంది. ‘కృతే ప్రతికర్తవ్యం’ (చేసిన మేలుకు ప్రత్యుపకారం చేయాలి) అనే ధర్మాన్ని మనుషులే కాదు, సాగరుడు కూడా పాటిస్తాడు. మైనాకుడు పాతాళద్వారపు రక్షకుడు కావడం అతని మహత్త్వాన్ని సూచిస్తుంది — అతడు ఇంద్రుని చేత నియమించబడ్డాడు. ‘సర్వవాచ్యః’ (అందరిచేతా నిందించబడేవాడు) అనే పదంతో లోకనిందాభయం కూడా కర్తవ్యానికి ప్రేరకమని తెలుస్తుంది. అతిథిసత్కారం భారతీయ ధర్మానికి మూలం; సముద్రుడు కూడా అతిథిని పూజించాలనుకుంటాడు. తొంభై రెండవ శ్లోకంలో ‘దేవరాజ్ఞా మహాత్మనా’, ‘పాతాలనిలయానాం హి’ అనే పాఠం సమీక్షిత సంస్కరణకు భిన్నమైన క్రమంలో ఉంది — అక్కడ ‘పాతాలతలవాసినాం… దేవరాజ్ఞా గిరిశ్రేష్ఠ’ అని ఉంది. సాగరుని అంతరంగ చింతన ఇక్కడ మనిషిలా చిత్రించబడింది — అతడు లోకనిందకు భయపడేవాడు, కృతజ్ఞుడు, అతిథివత్సలుడు. మైనాకునితో అతని మాట రెండు విధాలు — మొదట మైనాకుని సామర్థ్యాన్ని (పాతాళద్వారరక్షణ, మూడు దిక్కులలో పెరిగే శక్తి) గుర్తుచేయడం, తరువాత కర్తవ్యాన్ని బోధించడం. ‘తవ పరం పూజ్యతమాః’ (నీకు ఇంకా ఎక్కువ పూజ్యులు) అనే మాటతో సాగరుడు మైనాకునికి కూడా ఇక్ష్వాకులతో ఉన్న సంబంధాన్ని గుర్తుచేస్తాడు; ఎందుకంటే మైనాకుడు సాగరంలో నివసిస్తాడు, కాబట్టి సాగరుని బంధువులు అతనికి కూడా బంధువులే. ‘కర్తవ్యమకృతం కార్యం సతాం మన్యుముదీరయేత్’ (చేయవలసిన పని చేయకపోతే సజ్జనులకు కోపం కలుగుతుంది) అనే నీతివాక్యం సర్వకాలికమైనది — కర్తవ్యాన్ని చేయకపోవడం సజ్జనుల కోపానికి కారణం. చివరి శ్లోకంలో మూడు కారణాలు — రాముని కరుణ, సీత ప్రవాసం, హనుమంతుని శ్రమ — ఈ విధంగా భావనకూ కర్తవ్యానికీ సంయోగం. ‘చామీకరమహానాభ’ (బంగారు మహానాభి గలవాడా) అనే సంబోధన మైనాకుని స్వర్ణమయ స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది. తొంభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘సముద్రశ్ఛన్నమంభసి’ — నీటిలో మునిగి ఉన్న మైనాకుని సముద్రుడు సంబోధిస్తున్నాడు. తొంభై నాలుగవ శ్లోకంలోని ‘తిర్యగూర్ధ్వమధశ్చైవ’ (అడ్డంగానూ పైకీ కిందికీ) అనే వాక్యం నూట ఎనభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో హనుమంతుని దృష్టి వర్ణనలో మళ్ళీ వస్తుంది. సాగరుని ఈ చింతన మరొక దిశను కూడా చూపిస్తుంది — ప్రకృతిశక్తులు కూడా ధర్మానికి బద్ధమై ఉన్నాయి, అవి కూడా కృతజ్ఞతా నియమాన్ని పాటిస్తాయి. ఈ విధంగా రామాయణంలో సమస్త సృష్టీ రామకార్యానికి సహాయకారి అవుతుంది.

లవణసముద్రుని మాట విని, లోపల బంగారం గల మైనాకుడు మహావృక్షాలతోనూ లతలతోనూ కప్పబడి వెంటనే నీటి నుండి పైకి లేచాడు. ప్రకాశించే కిరణాలు గల సూర్యుడు మేఘాన్ని చీల్చుకొని ఉదయించినట్లు, అతడు సముద్రజలాన్ని చీల్చుకొని మిక్కిలి ఎత్తుగా లేచాడు. సాగరుని చేత నియోగించబడి, నీటితో కప్పబడి ఉన్న ఆ మహాత్ముడైన పర్వతం ఒక ముహూర్తంలో తన శిఖరాలను చూపించింది. ఆ శిఖరాలు బంగారుమయమైనవి, కిన్నరులతోనూ మహాసర్పాలతోనూ కూడినవి, సూర్యోదయం వంటివి, ఆకాశాన్ని గీకుతున్నట్లున్నాయి. ఆ పర్వతం నుండి పైకి లేచిన జాంబూనద బంగారు శిఖరాలతో ఖడ్గం వంటి నల్లని ఆకాశం బంగారు కాంతితో నిండిపోయింది. మెరుస్తున్న, మహాకాంతి గల బంగారు శిఖరాలతో ఆ గిరిశ్రేష్ఠుడు వంద సూర్యుల వలె అయ్యాడు. ఉప్పునీటి మధ్య అకస్మాత్తుగా పైకి లేచి ఎదుట నిలిచిన అతనిని చూసి హనుమంతుడు ‘ఇది విఘ్నం’ అని నిశ్చయించుకున్నాడు. మహావేగశాలి అయిన ఆ మహాకపి మిక్కిలి ఎత్తుగా ఉన్న అతనిని, గాలి మేఘాన్ని పడగొట్టినట్లు, రొమ్ముతో పడగొట్టాడు. కపి ఈ విధంగా కొట్టగా ఆ పర్వతోత్తముడు ఆ వానరుని వేగాన్ని గ్రహించి సంతోషించాడు, గర్జించాడు. అప్పుడు ఆకాశంలో నిలిచిన ఆ పర్వతం ప్రీతితో, సంతోషభరితమైన మనస్సుతో ఆకాశంలో ఉన్న వీరుడైన కపితో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ మైనాకుని ఉత్థానం సూర్యోదయంతో పోల్చబడింది — బంగారు శిఖరాలు సూర్యుని వంటివి. ‘శస్త్రసంకాశం’ (ఖడ్గం వంటి) అనే పదంతో ఆకాశపు నీలశ్యామ వర్ణం ఖడ్గపు రంగులా ఉందని సూచించబడింది; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో కూడా ‘ఆయుధం వలె నీలవర్ణం గల ఆకాశం’ అని ఉంది. హనుమంతుని ప్రతిస్పందన తక్షణమే — అతడు దానిని విఘ్నంగా భావించి రొమ్ముతో కొడతాడు; అతని కార్యనిష్ఠ ఎటువంటిదంటే సహాయాన్ని కూడా అతడు విఘ్నంగా భావిస్తాడు. కానీ మైనాకుడు కోపించడు, అతని వేగాన్ని చూసి సంతోషిస్తాడు — మహాత్ముడు మహాత్ముని బలాన్ని గౌరవిస్తాడు. నూట మూడవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ‘హిరణ్యగర్భః’ (లోపల బంగారం గలవాడు) అనే ముద్రిత విశేషణం మైనాకుని అంతరంగం స్వర్ణమయమని సూచిస్తుంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘హిరణ్యనాభః’ అని ఉంది. మైనాకుని శిఖరాల వర్ణనలో ‘ఆదిత్య’ శబ్దం మూడుసార్లు వచ్చింది — ఉదయం, వందమందితో సమానం — దానితో అతని తేజస్సు సూర్యుని వంటిదని స్థాపించబడింది. కిన్నరులూ మహాసర్పాలూ అతని శిఖరాలపై నివసిస్తారు, కాబట్టి అతడు కూడా మహేంద్రం లాగానే దేవభూమి. హనుమంతుని ‘విఘ్నోఽయం’ (ఇది విఘ్నం) అనే నిశ్చయం జాగ్రత్తకు ఫలితం — తెలియని చోట అకస్మాత్తుగా పైకి లేచిన వస్తువు శత్రువు కావచ్చు. అతని దెబ్బ కూడా సంయమంతో కూడినది — అతడు ఆయుధంతో కాక కేవలం రొమ్ముతోనే పడగొడతాడు. మైనాకుని ‘జహర్ష చ ననాద చ’ (సంతోషించాడు, గర్జించాడు) అనే ప్రతిస్పందన సౌహార్దాన్ని సూచిస్తుంది; హనుమంతుని బలాన్ని చూసి అతడు సంతృప్తి చెందాడు. ‘బుద్ధ్వా తస్య హరేర్వేగమ్’ అని ముద్రించబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘కపేర్వేగమ్’; అర్థం సమానమే. ఇక్కడ సూర్యోపమా మేఘోపమా పరస్పర విరుద్ధాల్లా ఉన్నాయి — మైనాకుడు సూర్యునిలా మేఘాన్ని చీలుస్తాడు, హనుమంతుడు గాలిలా మేఘాన్ని పడగొడతాడు; ఆ క్షణంలో మైనాకుడు మేఘం స్థానంలో ఉన్నాడు.

మనుష్యరూపం ధరించి తన శిఖరం మీద నిలిచిన మైనాకుడు ఇలా అన్నాడు — ‘వానరోత్తమా, నీవు ఈ దుష్కరమైన కార్యాన్ని చేశావు. నా శిఖరాలపై దిగి సుఖంగా విశ్రమించి వెళ్ళు. రాఘవుని వంశంలో పుట్టిన సగరుడు మొదలైనవారి చేత సముద్రుడు వృద్ధిపొందాడు; ఆ సాగరుడు రాముని హితంలో నిమగ్నుడవైన నిన్ను ప్రత్యుపకారంగా పూజిస్తున్నాడు. ఉపకారం చేసినవారికి ప్రత్యుపకారం చేయాలి — ఇది సనాతన ధర్మం. ప్రత్యుపకారం చేయాలనుకుంటున్న అతడు నీ నుండి గౌరవం పొందదగినవాడు; నీ కోసం అతడు నన్ను ఎంతో గౌరవంతో ప్రేరేపించాడు — “ఈ కపి నూరు యోజనాల ఆకాశాన్ని దాటుతున్నాడు; నీ శిఖరాలపై విశ్రమించి మిగిలిన దారిని సాగించనీ” అని. హరిశార్దూలా, ఆగు, నా మీద విశ్రమించి వెళ్ళు; సుగంధభరితమైన, రుచికరమైన ఈ పుష్కలమైన కందమూలఫలాలను ఆస్వాదించి విశ్రాంతి తీసుకొని వెళ్తావు. కపిముఖ్యా, నీతో మాకు కూడా ఒక సంబంధం ఉంది, ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధమైనదీ మహాగుణాలతో కూడినదీ. మారుతాత్మజా, వేగవంతులైన ప్లవగులు ఎవరున్నారో, వారిలో నిన్నే అగ్రగణ్యునిగా భావిస్తున్నాను. ధర్మాన్ని తెలుసుకోవాలనుకునే జ్ఞానికి సామాన్యుడైన అతిథి కూడా పూజ్యుడే, ఇక నీ వంటివాని సంగతి చెప్పేదేముంది. నీవు దేవశ్రేష్ఠుడూ మహాత్ముడూ అయిన మారుతుని పుత్రుడవు, అతని వేగానికే సమానుడవు. నిన్ను పూజిస్తే మారుతుడు పూజ పొందుతాడు; కాబట్టి నీవు నాకు పూజనీయుడవు. దీనికి కారణం విను — పూర్వం కృతయుగంలో పర్వతాలకు రెక్కలుండేవి; అవి గరుడుల్లా వేగంగా అన్ని దిక్కులకూ వెళ్ళేవి. అవి అలా సంచరిస్తుండగా దేవసమూహాలూ ఋషులూ భూతాలూ అవి మీద పడతాయేమోనని భయపడ్డారు. అప్పుడు కోపించిన సహస్రాక్షుడు శతక్రతువు (ఇంద్రుడు) వజ్రంతో లక్షలాది పర్వతాల రెక్కలను నరికివేశాడు. ఆ దేవరాజు వజ్రాన్ని ఎత్తి కోపంతో నా దగ్గరికి కూడా వచ్చాడు; అప్పుడు మహాత్ముడైన శ్వసనుడు — నీ తండ్రి — నన్ను అకస్మాత్తుగా విసిరివేశాడు. ఈ ఉప్పునీటిలో విసిరివేయబడిన నేను నీ తండ్రి చేత రక్షించబడ్డాను; రెక్కలు దాచుకొని పూర్తిగా సురక్షితంగా ఉన్నాను. కాబట్టి, మారుతీ, నేను నిన్ను గౌరవిస్తున్నాను; నీవు నాకు మాన్యుడవు; నీతో నాకున్న ఈ సంబంధం మహాగుణమైనది. ఈ విధంగా జరిగిన ఈ విషయంలో, మహామతీ, ప్రసన్నమనస్సుతో సాగరునికీ నాకూ ప్రీతి కలిగించడం నీకు తగును. శ్రమను పోగొట్టుకో, పూజను స్వీకరించు, నీకు మాన్యుడనైన నాకు ప్రీతి కలిగించు; నీ దర్శనంతో నేను సంతోషించాను.’ ఇక్కడ మైనాకుని మాట రెండు కారణాలను చెబుతుంది — సాగరునికి ఇక్ష్వాకులతో ఉన్న సంబంధం, తనకు వాయువుతో ఉన్న సంబంధం. రెక్కలు నరికిన కథ పురాణప్రసిద్ధమైనది — ఇంద్రుడు పర్వతాల రెక్కలు నరికాడు, మైనాకుడు వాయువు చేత రక్షించబడ్డాడు; అదే అతని కృతజ్ఞతకు కారణం. ఈ విధంగా హనుమంతుని తండ్రి చేసిన ఉపకారం కుమారునికి తిరిగి చెల్లించబడుతుంది — ఇది ఉపకారపరంపర. అతిథిధర్మపు వివేచన కూడా ఇక్కడ ఉంది — ‘ప్రాకృతోఽపి అతిథిః పూజార్హః’ (సామాన్యుడైన అతిథి కూడా పూజార్హుడే). నూట పదిహేడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — మూడు అర్ధశ్లోకాలు ఒకే సంఖ్య కింద. నూట ఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘దేవరాద్’ అని దకారాంతంగా ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘దేవరాట్’; ముద్రిత రూపమే ఉంచబడింది. ‘మానుషం ధారయన్ రూపమ్’ (మనుష్యరూపం ధరించి) అనే మాటతో మైనాకుడు కూడా కామరూపి అనీ, మనుష్యరూపంలో మాట్లాడుతున్నాడనీ సూచించబడింది — హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘మనుష్యరూపం ధరించి తన శిఖరం మీదనే నిలిచి’ అని అలాగే గ్రహిస్తుంది. ఈ దీర్ఘమైన మాట నిర్మాణం గమనించదగినది — మొదట ఆహ్వానం (111–112), తరువాత సాగరుని ప్రేరణ నివేదన (112–115), తరువాత ఆతిథ్య ప్రస్తావన (116–117), తరువాత హనుమంతుని ప్రశంస (118–121), తరువాత తన కథ (122–126), చివరకు మళ్ళీ ప్రార్థన (127–129). ఈ విధంగా అతడు క్రమంగా హనుమంతుని హృదయాన్ని గెలవడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం ‘మానుషం ధారయన్ రూపమ్’ అనే పదం మైనాకునికే విశేషణం — అతడు మనుష్యరూపం ధరించి తన శిఖరం మీద నిలిచి మాట్లాడుతున్నాడు. కందమూలఫలాలతో ఆతిథ్యం వానరుని స్వభావానికి తగినది, వనవాసుల ఆహారం. ‘తాత’ (నాయనా) అనే సంబోధన మైనాకుని వాత్సల్యాన్ని సూచిస్తుంది — అతడు హనుమంతునికి పినతండ్రి వంటివాడు. పర్వతాలకు రెక్కలుండేవి, అవి గరుడుల్లా ఎగిరేవి, అవి మీద పడతాయని లోకాలు భయపడ్డాయి — ఈ కథ అనేక పురాణాలలో కనిపిస్తుంది; ఇంద్రునికి ‘గోత్రభిత్’ (పర్వతాలను భేదించినవాడు) అనే పేరు ఈ కథ వల్లనే వచ్చింది. వాయువు మైనాకుని సముద్రంలోకి విసిరి రక్షించాడు; కాబట్టి మైనాకుడు ఈనాటికీ రెక్కలు గలవాడు, రెక్కలున్న ఏకైక పర్వతం. ‘మహాగుణః సంబంధః’ (మహాగుణమైన సంబంధం) — ఉపకారం వల్ల పుట్టిన సంబంధం రక్తసంబంధం కంటే కూడా గొప్పది. మైనాకుడు తనను ‘మాన్యః’ (గౌరవించదగినవాడు) అని కూడా అంటాడు — అతడు కూడా గౌరవాన్ని కోరుతాడు; హనుమంతుడు స్వీకరిస్తే అతడు కూడా గౌరవం పొందుతాడు. ఈ విధంగా ఆతిథ్యం ఉభయపక్షాలకూ చెందినది — ఇచ్చేవాడు కూడా లాభం పొందుతాడు. ఈ ప్రసంగంలోని శ్లోకాలన్నీ దాదాపుగా సమీక్షిత పాఠంతో సరిపోలుతాయి, కేవలం పదభేదాలు మాత్రమే. నూట ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘పూజితే త్వయి ధర్మజ్ఞే పూజాం ప్రాప్నోతి మారుతః’ (ధర్మజ్ఞుడవైన నిన్ను పూజిస్తే మారుతుడు పూజ పొందుతాడు) — కుమారుని పూజతో తండ్రికి పూజ, ఇది భారతీయ దృష్టికోణం. నూట ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘మహామతే’ అని ముద్రించబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మహాకపే’ అని. ‘అతిథిః కిల పూజార్హః’ (అతిథి పూజార్హుడు కదా) అనే వాక్యం గృహస్థధర్మపు సారం; పర్వతం కూడా గృహస్థుడిలా అతిథిని పూజించాలనుకుంటుంది. నూట ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘మాన్యోఽసి మమ మారుతే’ (మారుతీ, నీవు నాకు మాన్యుడవు) అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మాన్యో హి మమ మారుతః’ (మారుతుడు నాకు మాన్యుడు) — ముద్రిత పాఠం హనుమంతుని సంబోధిస్తుంది, సమీక్షిత పాఠం వాయువును నిర్దేశిస్తుంది.

ఇలా అనబడిన కపిశ్రేష్ఠుడు ఆ పర్వతోత్తమునితో అన్నాడు — ‘నేను ప్రీతి చెందాను, ఆతిథ్యం జరిగినట్లే; మీ మనస్సులోని బాధను తొలగించుకోండి. నా కార్యకాలం తొందరపెడుతోంది, పగలు కూడా గడిచిపోతోంది; మధ్యలో ఆగకూడదని నేను ప్రతిజ్ఞ చేశాను.’ ఇలా చెప్పి వానరపుంగవుడు చేతితో పర్వతాన్ని తాకి, పరాక్రమశాలి అయిన అతడు నవ్వుతున్నట్లుగా ఆకాశంలోకి ప్రవేశించి వెళ్ళిపోయాడు. పర్వతమూ సముద్రమూ ఎంతో గౌరవంతో అతనిని చూశారు; తగిన ఆశీర్వాదాలతో అతడు పూజించబడ్డాడు, అభినందించబడ్డాడు. ఆ తరువాత పర్వతాన్నీ మహాసముద్రాన్నీ విడిచి పైకి దూరంగా వెళ్ళి, తండ్రి దారి అయిన వాయుమార్గాన్ని చేరి, అతడు నిర్మలమైన ఆకాశంలో సాగిపోయాడు. మళ్ళీ పైకి ఎగిరి, ఆ పర్వతాన్ని చూస్తూ వాయుపుత్రుడైన కపికుంజరుడు ఆధారం లేకుండా సాగిపోయాడు. హనుమంతుని సమాధానంలో మూడు గుణాలు — కృతజ్ఞత, కార్యనిష్ఠ, ప్రతిజ్ఞాపాలనం. అతడు ఆతిథ్యాన్ని తిరస్కరించడు, ‘జరిగినట్లే’ అని భావించి స్వీకరిస్తాడు, కానీ విశ్రాంతి తీసుకోడు. ‘మన్యురేషోఽపనీయతామ్’ (ఈ బాధను తొలగించుకోండి) అనే పదంతో అతడు మైనాకుని మనస్సులో పుట్టిన దుఃఖాన్ని పోగొట్టడానికి ప్రయత్నిస్తాడు — ఇంతకుముందు రొమ్ముతో అతనిని కొట్టాడు కదా. చేతితో తాకడం గౌరవచిహ్నం — అతడు మిత్రుని స్పృశించి వెళ్తాడు. ‘ప్రహసన్నివ’ (నవ్వుతున్నట్లుగా) అనేది అతని ప్రసన్నమైన మనస్సును సూచిస్తుంది. ‘ప్రతిజ్ఞా చ మయా దత్తా’ (నేను ప్రతిజ్ఞ చేశాను) — మహేంద్రంపై వానరుల ఎదుట చేసిన ప్రతిజ్ఞ ఇక్కడ పాటించబడుతోంది; అక్కడ ‘అనేనైవ వేగేన’ (ఇదే వేగంతో) అని అన్నాడు. ఈ విధంగా హనుమంతుని మాటా చేతా ఒక్కటే. ‘అహశ్చాప్యతివర్తతే’ (పగలు కూడా గడిచిపోతోంది) — దినం గడుస్తోంది, సాయంకాలం లంకాప్రవేశపు సమయం దగ్గరపడుతోంది. ‘ఆలభ్య’ (తాకి) అనే పదం స్పర్శ యొక్క మృదుత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

హనుమంతుడు చేసిన ఆ రెండవ, మిక్కిలి దుష్కరమైన కార్యాన్ని చూసి దేవతలూ సిద్ధులూ పరమర్షులూ అందరూ ప్రశంసించారు. అక్కడ ఉన్న దేవతలు అతని కార్యంతో సంతోషించారు; సహస్రాక్షుడైన వాసవుడు బంగారు మంచి నాభి గల మైనాకుని కార్యంతో సంతోషించాడు. ధీమంతుడైన శచీపతి స్వయంగా సంతోషంతో గద్గదస్వరంతో పర్వతశ్రేష్ఠుడు సునాభునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘హిరణ్యనాభా, శైలేంద్రా, నేను నీ పట్ల ఎంతో సంతోషించాను; నీకు అభయం ఇస్తున్నాను; సౌమ్యుడా, సుఖంగా వెళ్ళు. భయం ఉండగా కూడా నిర్భయంగా నూరు యోజనాలు దాటుతున్న హనుమంతుని విశ్రాంతి కోసం నీవు ఎంతో గొప్ప సహాయం చేశావు. ఈ కపి దశరథకుమారుడైన రాముని హితం కోసమే వెళ్తున్నాడు; శక్తి మేరకు అతనికి సత్కారం చేసి నీవు నన్ను మిక్కిలి సంతోషపెట్టావు.’ దేవతల అధిపతి శతక్రతువు సంతోషించినది చూసి ఆ పర్వతోత్తముడు అపారమైన ఆనందాన్ని పొందాడు. వరం పొందిన ఆ పర్వతం అప్పుడు అక్కడే నిలిచిపోయాడు; హనుమంతుడు ఒక ముహూర్తంలో ఆ సముద్రభాగాన్ని దాటిపోయాడు. ఇక్కడ కథలోని విరోధాభాసం సుందరమైనది — ఇంతకుముందు మైనాకుని రెక్కలు నరకాలనుకున్న ఇంద్రుడే ఇప్పుడు అతనికి అభయం ఇస్తున్నాడు. కారణం రామకార్యానికి సహాయం — రాముని సేవ పూర్వవైరాన్ని కూడా నశింపజేస్తుంది. ‘తద్ ద్వితీయమ్’ (ఆ రెండవది) అనే గణన — మొదటి కార్యం సముద్రలంఘనారంభం, రెండవది మైనాక ప్రసంగం, మూడవది ముందు రాబోయే సురసావిజయం. హనుమంతుని యాత్రలో మూడు విఘ్నాలు — మైనాకుడు (సాత్త్వికం, స్నేహజన్యం), సురస (రాజసం, పరీక్షారూపం), సింహిక (తామసం, హింసాత్మకం) — అని సాంప్రదాయిక వ్యాఖ్యానం. ‘నిర్భయస్య భయే సతి’ (భయం ఉండగా కూడా నిర్భయుడైనవాని) అనే విరోధాలంకారం హనుమంతుని ధైర్యాన్ని చూపిస్తుంది. ఇంద్రుని మాటలో ‘రామస్యైష హితాయైవ యాతి దాశరథేః కపిః’ (ఈ కపి దాశరథి అయిన రాముని హితం కోసమే వెళ్తున్నాడు) అనడంతో రామకార్యానికి దేవతల ఆమోదం స్పష్టమవుతుంది. అభయదానం మైనాకునికి గొప్ప ఫలం, ఎందుకంటే అతడు ఇంద్రునికే భయపడి సముద్రంలో దాగి ఉన్నాడు. ‘సగద్గదమ్’ (గద్గదస్వరంతో) — ఇంద్రుడు కూడా ఆనందంతో గద్గదకంఠుడయ్యాడు; దానితో రామకార్యపు మహత్త్వం దేవతల హృదయాలను కూడా స్పృశిస్తుందని సూచించబడింది. నూట ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో ‘కాంచనస్య సునాభస్య’ అనడంలో సునాభుడు అనేది మైనాకుని మరొక పేరు — బంగారు నాభి గలవాడు.

అప్పుడు గంధర్వులతో కూడిన దేవతలూ, సిద్ధులూ, పరమర్షులూ సూర్యుని వంటి కాంతి గల నాగమాత సురసతో ఇలా అన్నారు — ‘శ్రీమంతుడూ వాయుపుత్రుడూ అయిన ఈ హనుమంతుడు అనేవాడు సముద్రం మీదుగా దూకుతూ వెళ్తున్నాడు; నీవు ఒక ముహూర్తకాలం అతనికి విఘ్నం కలిగించు. మిక్కిలి ఘోరమైన, పర్వతం వంటి రాక్షసరూపాన్ని ధరించి, కోరలతో భయంకరమైన, పింగళనేత్రాలు గల, ఆకాశాన్ని తాకే ముఖాన్ని చేసుకొని నిలువు. అతని బలాన్నీ పరాక్రమాన్నీ మళ్ళీ తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాం — అతడు ఉపాయంతో నిన్ను జయిస్తాడో, లేదా విషాదం పొందుతాడో.’ దేవతలు ఇలా చెప్పి సత్కరించగా ఆ దేవి సురస సముద్రమధ్యంలో వికృతమైన, విరూపమైన, అందరికీ భయం కలిగించే రాక్షసదేహాన్ని ధరించి, దూకుతూ వెళ్తున్న హనుమంతుని అడ్డగించి ఇలా అన్నది — ‘వానరశ్రేష్ఠా, దేవతలు నిన్ను నాకు ఆహారంగా నిర్దేశించారు; నేను నిన్ను తింటాను, నా ఈ నోటిలోకి ప్రవేశించు. పూర్వం బ్రహ్మ నాకు ఈ వరం ఇచ్చాడు.’ ఇలా చెప్పి ఆమె త్వరగా విశాలమైన నోరు తెరిచి మారుతి ఎదుట నిలిచింది. ఇక్కడ దేవతల ఉద్దేశం పరీక్ష, వినాశం కాదు — వారు హనుమంతుని బుద్ధిబలాల పరిమాణాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నారు. సురస నాగుల తల్లి, దక్షుని కూతురు; ఆమె రాక్షసిరూపం ధరించి పరీక్షకురాలిగా వచ్చింది. ‘ఉపాయేన విజేష్యతి’ (ఉపాయంతో జయిస్తాడు) అనే దేవతల మాట రాబోయే కథను సూచిస్తుంది — హనుమంతుడు బలంతో కాక ఉపాయంతోనే ఆమెను జయిస్తాడు. నూట యాభైవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘మమ భక్ష్యః’ అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మమ భక్షః’ అని. నూట యాభై ఒకటవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అది ప్రచలిత పాఠంలో నూట యాభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో దాదాపు అక్షరశః మళ్ళీ వస్తుంది — ముద్రణలోని ఈ పునరుక్తి యథాతథంగా ఉంచబడింది. సురస మాటలో ‘ఈశ్వరైః ప్రదిష్టః’ (దేవతలు నిర్దేశించారు) అనే పదం దేవతల ఆదేశాన్నీ, ‘ధాత్రా వరః దత్తః’ (బ్రహ్మ వరం ఇచ్చాడు) అనేది బ్రహ్మ వరాన్నీ సూచిస్తాయి — రెండు విధాల అధికారం. సురసకు ఇచ్చిన ‘సూర్యసంకాశా’ (సూర్యుని వంటి కాంతి గలది) అనే విశేషణం ఆమె దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది — రాక్షసరూపం కేవలం పరీక్ష కోసమే. ‘ముహూర్తం విఘ్నమ్’ (ఒక ముహూర్తపు విఘ్నం) — కేవలం క్షణికమైన విఘ్నం, శాశ్వతమైనది కాదు; పరీక్ష స్వరూపమే అది. నూట నలభై నాలుగవ శ్లోకం నుండి దేవతల ప్రసంగం ప్రారంభమవుతుంది, అక్కడ వారే స్వయంగా విఘ్నాన్ని సృష్టిస్తారు — దీనితో హనుమంతుని కార్యాన్ని దేవతలు కూడా పరీక్షిస్తున్నారని సూచించబడింది.

సురస ఇలా అనగా హనుమంతుడు ప్రసన్నమైన ముఖంతో అన్నాడు — ‘దశరథకుమారుడైన రాముడు అనేవాడు తమ్ముడు లక్ష్మణునితోనూ భార్య వైదేహితోనూ కలిసి దండకారణ్యంలో ప్రవేశించాడు. వేరొక పనిలో నిమగ్నుడై ఉన్న, రాక్షసులతో వైరం కట్టుకున్న అతని కీర్తిమంతురాలైన భార్య సీతను రావణుడు అపహరించాడు. రాముని ఆజ్ఞ మేరకు నేను దూతగా ఆమె దగ్గరికి వెళ్తున్నాను; ఈ రాజ్యంలో నివసించే నీవు రామునికి సహాయం చేయడం తగును. లేదా మైథిలినీ, శ్రమ లేకుండా కార్యాలు సాధించే రామునీ చూసి నీ నోటిలోకి వస్తాను — ఇది సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను.’ హనుమంతుడు ఇలా అనగా కామరూపిణి అయిన సురస అన్నది — ‘నన్ను ఎవరూ దాటిపోలేరు — ఇది నా వరం.’ వెళ్ళిపోతున్న అతనిని చూసి హనుమంతుని బలాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటూ ఆ నాగమాత మళ్ళీ ఈ మాట అన్నది — ‘వానరోత్తమా, ఈ రోజు నా నోటిలోకి ప్రవేశించే వెళ్ళాలి; పూర్వం బ్రహ్మ నాకు ఈ వరం ఇచ్చాడు.’ ఇలా చెప్పి ఆమె త్వరగా విశాలమైన నోరు తెరిచి మారుతి ఎదుట నిలిచింది. సురస ఇలా అనగా వానరపుంగవుడు కోపించాడు. హనుమంతుని మొదటి ఉపాయం సామం — అతడు రాముని కథను, సీతాపహరణాన్ని, తన దూతత్వాన్ని నివేదిస్తాడు, ఆమెను సహాయం యాచిస్తాడు. ‘విషయవాసిని’ (ఈ రాజ్యంలో నివసించేదానా) అనే సంబోధన ఆమె రాముని రాజ్యపు ప్రజ అనీ, కాబట్టి రాజుకు సహాయం చేయడం ఆమె కర్తవ్యమనీ సూచిస్తుంది. అతడు ప్రతిజ్ఞ కూడా చేస్తాడు — కార్యం చేసి తిరిగి వస్తాను అని — ఈ విధంగా సత్యనిష్ఠతో ఆమెను ప్రసన్నం చేసుకోవాలనుకుంటాడు. సామం విఫలమైనప్పుడే అతని కోపం పుడుతుంది — ఈ క్రమం నీతిశాస్త్రానికి అనుగుణమైనది. నూట యాభై రెండవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. నూట యాభై ఏడు, నూట యాభై ఎనిమిది శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ప్రచలిత పాఠంలో సురస మాట రెండుసార్లు దాదాపు ఒకే మాటలతో చెప్పబడింది. ‘సత్యం ప్రతిశృణోమి తే’ (నీకు సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను) — హనుమంతుడు సత్యనిష్ఠతో ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు: బ్రతికి తిరిగివస్తే నీ నోటిలోకి ప్రవేశిస్తాను అని. ‘అన్యకార్యవిషక్తస్య’ (వేరొక పనిలో నిమగ్నుడైనవాని) — సీత అపహరించబడినప్పుడు రాముడు వేరేచోట (మాయామృగాన్ని వెంబడించడంలో) ఉన్నాడు. ‘రామం చాక్లిష్టకారిణమ్’ అనేది రాముని విశేషణం — ఎవని కార్యాలు శ్రమ లేకుండా సిద్ధిస్తాయో అతడు; హనుమంతుడు తన స్వామి సామర్థ్యంపై సంపూర్ణ విశ్వాసాన్ని ప్రకటిస్తాడు. సురస ఇచ్చిన ‘నాతివర్తేన్మాం కశ్చిత్’ (నన్ను ఎవరూ దాటిపోలేరు) అనే సమాధానం వరపు నియమం ఉల్లంఘించరానిదనీ, కాబట్టి హనుమంతుడు కూడా ఏదో ఉపాయం వెదకాలనీ సూచిస్తుంది.

కోపించిన హనుమంతుడు అన్నాడు — ‘నన్ను భరించగలిగేంత నోరు చేసుకో.’ ఇలా చెప్పి అతడు పది యోజనాల పొడవు గల సురసకు ఎదురుగా పది యోజనాల విస్తారం గలవాడయ్యాడు. మేఘం వంటి, పది యోజనాల పొడవు గల అతనిని చూసి సురస కూడా తన నోటిని ఇరవై యోజనాల పొడవు చేసింది. అప్పుడు కోపించిన హనుమంతుడు ముప్పై యోజనాల పొడవయ్యాడు; సురస నోటిని నలభై యోజనాల ఎత్తు చేసింది. వీరుడైన హనుమంతుడు యాభై యోజనాల ఎత్తయ్యాడు; సురస నోటిని అరవై యోజనాల ఎత్తు చేసింది. అదే సమయంలో వీరుడైన హనుమంతుడు డెబ్బై యోజనాల ఎత్తయ్యాడు; సురస నోటిని ఎనభై యోజనాల ఎత్తు చేసింది. అగ్ని వంటి హనుమంతుడు తొంభై యోజనాల ఎత్తయ్యాడు; సురస నోటిని నూరు యోజనాల పొడవు చేసింది. సురస తెరిచిన, పొడవైన నాలుక గల, మిక్కిలి భయంకరమైన, నరకం వంటి ఆ నోటిని చూసి బుద్ధిమంతుడైన వాయుపుత్రుడు మేఘంలా తన దేహాన్ని కుదించుకొని అదే ముహూర్తంలో బొటనవేలంతటివాడయ్యాడు. ఆ మహాబలుడు ఆ నోటిని చేరి, లోపలికి ప్రవేశించి, బయటికి వచ్చి ఆకాశంలో నిలిచి, శ్రీమంతుడైన అతడు ఈ మాట అన్నాడు — ‘దాక్షాయణీ, నీ నోటిలోకి ప్రవేశించాను, నీకు నమస్కారం; వైదేహి ఎక్కడ ఉందో అక్కడికి వెళ్తాను; నీ వరం సత్యమైంది.’ రాహువు నోటి నుండి విడివడిన చంద్రునిలా నోటి నుండి విడివడిన ఆ వానరుని చూసి సురసాదేవి తన నిజరూపంతో అన్నది — ‘హరిశ్రేష్ఠా, సౌమ్యుడా, కార్యసిద్ధి కోసం సుఖంగా వెళ్ళు; మహాత్ముడైన రాఘవునితో వైదేహిని కలుపు.’ హనుమంతుడు చేసిన ఆ మూడవ, మిక్కిలి దుష్కరమైన కార్యాన్ని చూసి భూతాలన్నీ అప్పుడు ‘బాగు బాగు’ అని ఆ వానరుని ప్రశంసించాయి. ఇక్కడ హనుమంతుని బుద్ధిచాతుర్యమే ముఖ్యం — బలపోటీలో గెలుపు అసాధ్యమని తెలుసుకొని అతడు విపరీతమైన పని చేస్తాడు; పెద్దవాడు చిన్నవాడై అతడు వరాన్ని సత్యం చేస్తాడు, తనను తాను కాపాడుకుంటాడు. సంఖ్యల క్రమం — పది, ఇరవై, ముప్పై, నలభై, యాభై, అరవై, డెబ్బై, ఎనభై, తొంభై, నూరు — పోటీ తీవ్రతను క్రమంగా పెంచుతుంది, తరువాత అకస్మాత్తుగా ‘అంగుష్ఠమాత్రకః’ (బొటనవేలంతటివాడు) అనే విపర్యయం. ‘దాక్షాయణి నమోఽస్తు తే’ (దాక్షాయణీ, నీకు నమస్కారం) అనే సంబోధన వినయపూర్ణమైనది — గెలిచినా కూడా అతడు పరీక్షకురాలికి నమస్కరిస్తాడు. ‘చంద్రం రాహుముఖాదివ’ (రాహువు నోటి నుండి చంద్రునిలా) అనే ఉపమ గ్రహణమోక్షానికీ హనుమంతుని విజయానికీ సుందరమైన చిత్రం. సురస తన స్వరూపాన్ని ప్రకటించడమూ ఆశీర్వదించడమూ పరీక్ష సఫలమైందని సూచిస్తాయి. ముద్రణలో నూట అరవై ఒకటవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; అక్కడ ‘వింశద్ యోజనమాయతమ్’ అని ‘వింశత్’ రూపం ముద్రించబడింది. నూట అరవై రెండు నుండి నూట అరవై ఐదు వరకూ ముద్రణలో ‘ఉచ్ఛ్రితమ్’ (ఎత్తు) అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఆయతమ్’ (పొడవు); నూట అరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘తదైవ’ (అదే సమయంలో), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘తథైవ’ (అలాగే). ఇక్కడ ‘యోజనం’ అనే పరిమాణం వేలాది మూరలు, కాబట్టి ఈ పోటీ అలౌకికమైనది. హనుమంతునికి ఇచ్చిన ‘అనలప్రఖ్యః’ (అగ్ని వంటివాడు) అనే విశేషణం కోపాన్నీ తేజస్సునూ సూచిస్తుంది. సురస నోరు ‘నరకోపమం’ (నరకం వంటిది) — ప్రవేశం మృత్యువులా భయానకం, అయినా హనుమంతుడు నిర్భయంగా ప్రవేశిస్తాడు. బొటనవేలంత కావడం అతని యోగసిద్ధికి (అణిమకు) ప్రమాణం — అతడు ఇచ్ఛానుసారం మహిమనూ అణిమనూ పొందుతాడు. అతని మాట ‘సత్యశ్చాసీద్ వరస్తవ’ (నీ వరం సత్యమైంది) — సురస వరమూ రక్షించబడింది, తన కార్యమూ రక్షించబడింది. ఇది ధర్మసంకటానికి ఉత్తమమైన పరిష్కారం — రెండు పక్షాలకూ హితం. ‘సోఽభిపద్యాథ’ అని ముద్రించబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సోఽభిపత్యాశు’; ‘నిష్పత్య చ మహాబలః’ అనేది కూడా అంతే. పోటీ చివరలో సురస తన రూపం ధరించి ఆశీర్వదిస్తుంది — ‘రాఘవేణ మహాత్మనా వైదేహీం సమానయ’ (మహాత్ముడైన రాఘవునితో వైదేహిని కలుపు) — ఈ విధంగా పరీక్షకురాలే సహాయకురాలైంది.

ఎదిరించరాని, వరుణుని నివాసమైన సాగరాన్ని సమీపించి, గరుడుని వంటి అతడు వేగంగా ఆకాశంలోకి ప్రవేశించి సాగిపోయాడు. ఆ ఆకాశం జలధారలతో సేవించబడేది, పక్షులు సంచరించేది, కైశికాచార్యులు అనే సంగీతాచార్యులు — తుంబురుడు మొదలైనవారు — సంచరించేది, ఐరావతం సేవించేది. సింహాలు, ఏనుగులు, పెద్దపులులు, పక్షులు, సర్పాలు వాహనాలుగా గల, సంచరించే నిర్మలమైన విమానాలతో అలంకరించబడినదీ, వజ్రాశనితో సమానమైన స్పర్శ గల, అగ్ని వంటి, పుణ్యం చేసిన మహాభాగులైన స్వర్గవిజేతలు అధిష్ఠించినదీ ఆ మార్గం. హవిస్సును మోసుకుపోయే చిత్రభానుడైన అగ్ని సేవించేదీ, గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, చంద్రసూర్యులు, తారాగణాలతో అలంకరించబడినదీ, మహర్షిగణాలు, గంధర్వులు, నాగులు, యక్షులతో నిండినదీ, ఏకాంతమైనదీ, నిర్మలమైనదీ, విశాలమైనదీ, విశ్వావసువు సేవించేదీ. దేవరాజు ఏనుగు నడిచేదీ, చంద్రసూర్యుల మంగళమైన దారీ, జీవలోకానికి చాందినీ, బ్రహ్మ నిర్మించిన విస్తారమైనదీ, వీరులు అనేకసార్లు సేవించినదీ, విద్యాధరగణాలతో నిండినదీ అయిన ఆ వాయుమార్గంలో మారుతి గరుత్మంతునిలా సాగిపోయాడు. హనుమంతుడు గాలిలా కాలాగరు రంగుల, ఎరుపు, పసుపు, తెలుపు మేఘసమూహాలను లాగుకుపోయాడు. కపి లాగుతున్న ఆ మహామేఘాలు ప్రకాశించాయి. మేఘసమూహాలలోకి ప్రవేశిస్తూ, మళ్ళీ మళ్ళీ బయటికి వస్తూ, అంతటా కనిపిస్తున్న మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు వర్షాకాలపు చంద్రునిలా ప్రకాశించాడు. ఇక్కడ ఆకాశానికి సప్తమీ విభక్తిలోని విశేషణాల దీర్ఘమైన మాల ఉంది — నూట డెబ్బై నాలుగు నుండి నూట ఎనభై వరకూ ఒకే వాక్యప్రవాహం. ఆకాశం శూన్యం కాదు, దేవతలకూ పుణ్యాత్ములకూ గ్రహనక్షత్రాలకూ విద్యాధరులకూ నివాసం — ఈ విధంగా హనుమంతుని మార్గం పవిత్రమైనదీ దివ్యమైనదీ. ‘వితానే జీవలోకస్య’ (జీవలోకానికి చాందినీ) అనే రూపకంతో ఆకాశం లోకం పైన పరచిన చాందినీలా ఉంది. మేఘాలలోకి ప్రవేశించి బయటికి రావడానికి చేసిన చంద్రోపమ ఇంతకుముందు కూడా (82) ప్రయోగించబడింది; ఇక్కడ మళ్ళీ వర్షాకాలపు చంద్రునితో ముడిపడింది. ఇక్కడ అనేక శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణ నుండి భిన్నమైనవి — నూట ఎనభైవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, నూట ఎనభై ఒకటవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. ‘కైశికాచార్యైః’ అనే పదానికి హిందీ వ్యాఖ్యానంలో సంగీతవిద్యాచార్యులు అని అర్థం. ఈ వర్ణనకు ఉద్దేశం హనుమంతుని యాత్ర మహత్త్వాన్ని పెంచడం — అతడు వెళ్తున్న మార్గం దేవతలదీ ఋషులదీ పుణ్యాత్ములదీ. ‘కృతపుణ్యైర్మహాభాగైః స్వర్గజిద్భిః’ అంటే పుణ్యకర్మల ద్వారా స్వర్గాన్ని జయించినవారు; వారు కూడా ఈ ఆకాశంలో ఉంటారు. ‘వహతా హవ్యమత్యంతమ్’ — యజ్ఞాలలో హోమం చేసిన హవిస్సును దేవతలకు మోసుకుపోయే అగ్ని కూడా ఇక్కడ సంచరిస్తాడు. విశ్వావసువు గంధర్వరాజు, ఐరావతం ఇంద్రుని ఏనుగు — వీరు ఆకాశపు ప్రసిద్ధ నివాసులు. ‘దేవరాజగజాక్రాంతే’ (దేవరాజు ఏనుగు నడిచేది) — ఇది ఐరావతపు దారి కూడా. మేఘాల కాలాగరు వర్ణం (నలుపు), ఎరుపు, పసుపు, తెలుపు — వివిధ వర్ణాల మేఘాలు సూర్యాస్తమయ సమయంలో కనిపిస్తాయి. వర్షాకాలపు చంద్రుడు మేఘాలతో మళ్ళీ మళ్ళీ కప్పబడుతూ ప్రకాశిస్తూ ఉంటాడు, హనుమంతుడు కూడా అలాగే. నూట డెబ్బై ఐదవ శ్లోకంలో ‘సింహకుంజరశార్దూలపతగోరగవాహనైః’ అనేవి విమానాల వాహనాలు — దేవతల వివిధ యానాలు. ఈ ఆకాశవర్ణనలోని అనేక అంశాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా ఉన్నాయి (5.001.157–165), కానీ ప్రచలిత పాఠంలో కొన్ని అదనపు పాదాలు కనిపిస్తాయి. ఈ విధంగా ఆకాశవర్ణన సర్గ మధ్యలో విశ్రాంతి స్థానం లాంటిది — సురస, సింహిక అనే రెండు సంఘర్షణల మధ్య ప్రశాంతమైన విరామం.

రెక్కలు గల పర్వతరాజులా అతడు ఆధారం లేని ఆకాశాన్ని ఆశ్రయించాడు. దూకుతూ వెళ్తున్న అతనిని చూసి సింహిక అనే కామరూపిణి, పెద్దదైన రాక్షసి మనస్సులో ఇలా ఆలోచించింది — ‘ఈ రోజు చాలా కాలం తరువాత నేను కడుపు నింపుకుంటాను; ఈ మహాప్రాణి చాలా కాలానికి నా వశమైంది.’ ఇలా మనస్సులో ఆలోచించి ఆమె అతని నీడను పట్టి లాగింది. నీడ పట్టుబడగానే వానరుడు ఆలోచించాడు — ‘ఎదురుగాలికి సముద్రంలో పెద్ద నావ ఆగిపోయినట్లు నేను అకస్మాత్తుగా పట్టి ఆపబడ్డాను, నా పరాక్రమం కుంటిదైపోయింది.’ అప్పుడు అడ్డంగానూ పైకీ కిందికీ చూస్తూ కపి ఉప్పునీటిలో పైకి లేచిన మహాప్రాణిని చూశాడు. వికృతమైన ముఖం గల ఆమెను చూసి మారుతి ఆలోచించాడు — ‘కపిరాజు సుగ్రీవుడు చెప్పిన, అద్భుతంగా కనిపించే, నీడను పట్టే మహాబలమైన ప్రాణి ఇదే, ఇందులో సందేహం లేదు.’ బుద్ధిమంతుడైన కపి ఆమె సింహిక అని నిజంగా గ్రహించి, వర్షాకాలపు మేఘంలా మహాకాయుడై పెరిగాడు. మహాకపి దేహం పెరగడం చూసి ఆమె పాతాళానికీ ఆకాశానికీ మధ్యనంత నోటిని తెరిచింది. మేఘపంక్తిలా గర్జిస్తూ ఆమె వానరుని మీదికి పరుగెత్తింది. అప్పుడు మేధావి అయిన మహాకపి ఆమె వికృతమైన, మిక్కిలి పెద్ద నోటినీ, శరీరపు పరిమాణాన్నీ, మర్మస్థానాలనూ చూశాడు. వజ్రం వంటి దృఢమైన దేహం గల ఆ కపి మళ్ళీ తనను కుదించుకొని ఆమె వికృతమైన నోటిలో దూకాడు. పర్వదినాన రాహువు మింగుతున్న పూర్ణచంద్రునిలా ఆమె నోటిలో మునిగిపోతున్న అతనిని సిద్ధచారణులు చూశారు. అప్పుడు పదునైన గోళ్ళతో ఆమె మర్మస్థానాలను చీల్చి, మనోవేగం గల ఆ వానరుడు వేగంగా పైకి ఎగిరాడు. అదృష్టంతో, ధైర్యంతో, నైపుణ్యంతో ఆమెను పడగొట్టి, ఆత్మనిగ్రహం గల ఆ కపివీరుడు మళ్ళీ వేగంగా పెరిగాడు. హనుమంతుడు గుండెను చీల్చివేయగా ఆమె దిక్కుతోచక నీటిలో పడిపోయింది; ఆమెను పడగొట్టడానికే స్వయంభువు (బ్రహ్మ) హనుమంతుని సృష్టించాడా అన్నట్లుంది. వానరుడు వెంటనే చంపగా పడిపోయిన ఆ సింహికను చూసి ఆకాశంలో సంచరించే భూతాలు ఆ ప్లవగోత్తమునితో అన్నాయి — ‘ఈ రోజు నీవు భయంకరమైన కార్యం చేశావు, మహాప్రాణిని చంపావు; ప్లవగశ్రేష్ఠా, నీవు కోరిన కార్యాన్ని నిర్విఘ్నంగా సాధించు. వానరేంద్రా, నీలాగా ధైర్యం, దూరదృష్టి, బుద్ధి, నైపుణ్యం అనే నాలుగూ ఎవనికి ఉంటాయో, అతడు కార్యాలలో క్లేశపడడు.’ కార్యం నెరవేరిన వారి చేత పూజించబడిన, పూజ్యుడైన ఆ కపి సర్పభక్షకుడైన గరుడునిలా ఆకాశంలోకి ప్రవేశించి సాగిపోయాడు. ఇక్కడ మూడవ విఘ్నం తామసమైనది — సింహిక పరీక్షకురాలు కాదు, హింసకురాలు; కాబట్టి హనుమంతుడు ఆమెను చంపుతాడు. సురసతో అతని ప్రవర్తన భిన్నంగా ఉంది — ఆమెను దేవతలు పంపారు, ఈమె స్వార్థపరురాలు. సుగ్రీవుడు ఇంతకుముందే ఆమె గురించి చెప్పాడని హనుమంతుడు గుర్తుచేసుకుంటాడు — ఇది సుగ్రీవుని భూగోళజ్ఞానానికి (కిష్కింధాకాండలోని దిగ్వర్ణనకు) ఫలం. ఉపాయం మళ్ళీ అదే — మొదట పెరగడం, తరువాత కుదించుకోవడం, తరువాత లోపలికి ప్రవేశించి మర్మాలు ఛేదించడం. ‘ధృతిర్దృష్టిర్మతిర్దాక్ష్యమ్’ (ధైర్యం, దూరదృష్టి, బుద్ధి, నైపుణ్యం) అనే నాలుగు గుణాల సూత్రం కార్యం చేసే వారందరికీ ఉపదేశం. నూట తొంభై ఎనిమిదవ శ్లోకం (‘స్వయంభువైవ హనుమాన్ సృష్టస్తస్యా నిపాతనే’ అనే అంశంతో కలిపి) ఆరు పాదాలది; దీనిలో చాలాభాగం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. సింహిక రాహువు తల్లి అని పురాణాలలో ప్రసిద్ధి, కాబట్టి ఇక్కడ రాహువు ఉపమ రెట్టింపు సార్థకమైనది — ఆమె స్వయంగా గ్రహణం చేసేది. ఆమె విశేషశక్తి నీడను పట్టడం — నీడను పట్టుకొని ఆమె ప్రాణిని నిరోధిస్తుంది; ఇది మాయ యొక్క అద్భుతమైన శక్తి. హనుమంతుని మొదటి ప్రతిస్పందన ఆశ్చర్యం — ‘సమాక్షిప్తోఽస్మి సహసా’ (అకస్మాత్తుగా పట్టి ఆపబడ్డాను) — తరువాత అన్వేషణ, తరువాత గుర్తింపు, తరువాత ఉపాయం. ఈ క్రమం సంకటంలో బుద్ధిమంతుడు ఎలా వ్యవహరించాలో చెప్పే ఆదర్శం. ‘ప్రతిలోమేన వాతేన మహానౌరివ’ (ఎదురుగాలికి పెద్ద నావలా) అనే ఉపమ — ప్రతికూలమైన గాలికి నావ ఎలా ఆగిపోతుందో అలా అతడు. పాతాళాకాశాల వంటి నోరు — కింద పాతాళం, పైన ఆకాశం — ఆమె నోటి విస్తారం సర్వవ్యాపి అన్నట్లుంది. హనుమంతుడు ఆమె శరీరపు పరిమాణాన్నీ మర్మస్థానాలనూ ముందుగానే చూస్తాడు — యుద్ధనీతి ప్రకారం శత్రువు బలహీనస్థానం తెలుసుకోవాలి. ‘వజ్రసంహననః’ (వజ్రం వంటి దృఢదేహం గలవాడు) అనే విశేషణం అతని శరీరపు దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది, కాబట్టి లోపలికి ప్రవేశించినా అతడు నశించడు. సిద్ధచారణులు అతడు మింగబడటం చూసి భయపడినట్లున్నారు, కానీ అతడు క్షణంలో మర్మాలు ఛేదించి బయటికి వస్తాడు. ‘మనఃసంపాతవిక్రమః’ — మనోవేగంతో సమానమైన వేగం గలవాడు. ‘దిష్ట్యా ధృత్యా దాక్షిణ్యేన’ (అదృష్టంతో, ధైర్యంతో, నైపుణ్యంతో) అనేవి మూడు కారణాలు — దైవం, ధైర్యం, కౌశలం. భూతాల స్తుతి ఇక్కడ ఉపదేశరూపంలో ఉంది — ధైర్యం మొదలైన నాలుగు గుణాలు ఎవనిలో ఉంటాయో అతడు కార్యాలలో క్లేశపడడు; ఈ శ్లోకం లోకంలో సుభాషితంగా ప్రసిద్ధమైనది. ‘పన్నగాశనవత్’ (సర్పభక్షకునిలా) అనే గరుడోపమ మళ్ళీ — సర్పం వంటి సింహికను చంపి అతడు గరుడునిలా ఉన్నాడు. ముద్రణలో నూట తొంభైవ శ్లోకంలో ‘కపిరాజ్ఞా యథాఖ్యాతమ్’ అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘యదాఖ్యాతమ్’ అని. నూట తొంభై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘స తస్యా వికృతే వక్త్రే’ (ఆమె వికృతమైన నోటిలో) అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వివృతే’ (తెరిచిన) అని. ‘హృతహృత్సా’ అంటే గుండె చీల్చబడినది — గుండె ఛేదించబడి మరణించింది. ‘విధురా’ అంటే విహ్వలమైనది, నిర్జీవమైనది. ‘స్వయంభువైవ హనుమాన్ సృష్టస్తస్యా నిపాతనే’ (ఆమెను పడగొట్టడానికే బ్రహ్మ హనుమంతుని సృష్టించాడు) అనే వాక్యం ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది — హనుమంతుని జన్మకు ఒక ఉద్దేశం సింహికావధ అని.

దాదాపు ఆవలి తీరం చేరిన అతడు అన్నివైపులా పరికిస్తూ నూరు యోజనాల చివర వనపంక్తిని చూశాడు. దిగుతూనే ఆ శాఖామృగశ్రేష్ఠుడు వివిధ వృక్షాలతో అలంకరించబడిన ద్వీపాన్నీ, మలయపర్వతపు ఉపవనాలనూ చూశాడు. అతడు సాగరాన్నీ, సాగరపు నీటి అంచున ఉన్న తీరప్రదేశాలనూ, అక్కడ పుట్టిన చెట్లనూ, సాగరుని భార్యలైన నదుల ముఖద్వారాలనూ చూశాడు. మహామేఘం వంటి తన దేహం ఆకాశాన్ని అడ్డుకుంటున్నట్లు ఉండటం చూసి ఆత్మనిగ్రహం గల బుద్ధిమంతుడైన అతడు ఆలోచించాడు — ‘నా దేహవృద్ధినీ వేగాన్నీ చూసి రాక్షసులు నా పట్ల కుతూహలపడతారు’ అని ఆ మహామతి భావించాడు. అప్పుడు పర్వతం వంటి ఆ శరీరాన్ని కుదించుకొని, మోహం తొలగిన ఆత్మజ్ఞానిలా అతడు మళ్ళీ తన సహజస్థితిని పొందాడు. బలి పరాక్రమాన్ని హరించిన హరి (వామనుడు) మూడు అడుగులు వేసి మళ్ళీ తన స్వరూపంలో నిలిచినట్లు, హనుమంతుడు ఆ రూపాన్ని బాగా కుదించుకొని సహజస్థితిలో నిలిచాడు. నానావిధ రూపాలు ధరించగల అతడు ఇతరులకు సాధ్యం కాని సముద్రపు ఆవలి తీరాన్ని చేరి, తన రూపాన్ని తిరిగి పొంది, తనను తాను పరీక్షించుకొని, కార్యాన్ని పరిశీలించుకున్నాడు. అప్పుడు మహామేఘశిఖరం వంటి ఆ మహాత్ముడు లంబగిరి యొక్క సమృద్ధమైన, చిత్రవిచిత్రమైన శిఖరంపై — మొగలి, ఉద్దాలక, కొబ్బరి చెట్లతో కూడిన శిఖరంపై — దిగాడు. సముద్రతీరాన్ని చేరి, శ్రేష్ఠమైన పర్వతం యొక్క శిఖరం మీద ఉన్న లంకను చూసి, కపి తన రూపాన్ని విడిచి, మృగాలనూ పక్షులనూ బాధిస్తూ ఆ పర్వతం మీద దిగాడు. దానవులతోనూ సర్పాలతోనూ కూడిన, మహాతరంగమాలలు గల సాగరాన్ని బలంతో దాటి, మహాసముద్రపు తీరంలో దిగి, అతడు అప్పుడు అమరావతి వంటి లంకను చూశాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని వివేకం మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — విశాలమైన శరీరం శత్రువుల దృష్టిని ఆకర్షిస్తుంది, కాబట్టి అతడు సామాన్యరూపాన్ని ధరిస్తాడు. ‘వీతమోహ ఇవాత్మవాన్’ (మోహం తొలగిన ఆత్మజ్ఞానిలా) అనే ఉపమ ఆధ్యాత్మికమైనది — ముక్తపురుషుడు మోహాన్ని విడిచి స్వరూపంలో నిలిచినట్లు, హనుమంతుడు మహారూపాన్ని విడిచి సహజస్థితిలో నిలిచాడు. వామనావతారపు ఉపమ కూడా సార్థకమైనది — త్రివిక్రముడు మూడు అడుగులతో లోకాలను ఆక్రమించి మళ్ళీ వామనుడైనట్లు. చివరి నాలుగు శ్లోకాలు (210–213) దీర్ఘవృత్తాలలో — ఉపజాతి, వంశస్థం అనే ఛందస్సులలో — రచించబడ్డాయి; అవి సర్గపు ఉత్కర్షనూ ముగింపునూ సూచిస్తాయి. ‘లంకామమరావతీమివ’ (అమరావతి వంటి లంకను) అనే చివరి వాక్యం తరువాతి సర్గలోని లంకావర్ణనకు ఆరంభం లాంటిది. నదులను ‘సాగరపత్నులు’గా వర్ణించడం భారతీయ కావ్యంలో ప్రసిద్ధమైన సంకేతం. ‘ప్రాప్తభూయిష్ఠపారః’ — దాదాపు ఆవలి తీరం చేరినవాడు — దీర్ఘయాత్ర ముగింపు దగ్గరపడింది. మలయం దక్షిణ సముద్రతీరంలోని పర్వతం, దాని ఉపవనాలు లంకకు సమీపంలో ఉన్నాయి — ఇది కవి భూగోళం. సముద్రుని భార్యలైన నదుల ముఖద్వారాలను చూసి అతడు తీరాన్ని నిశ్చయించుకుంటాడు. ‘పరైరశక్యమ్’ (ఇతరులకు సాధ్యం కానిది) — ఇతరులకు అసాధ్యమైన కార్యం అతని చేత సాధించబడింది; ఈ వాక్యమే సర్గసారం. లంబగిరి శిఖరంపై మొగలి, ఉద్దాలక, కొబ్బరి చెట్లు — దక్షిణ తీరపు వనస్పతులు. ‘వ్యథయన్మృగద్విజాన్’ (మృగాలనూ పక్షులనూ బాధిస్తూ) — ఆరంభంలో మహేంద్రంపై లాగానే, అతడు దిగడంతో కూడా మృగాలూ పక్షులూ భయపడ్డాయి. రెండువందల ఐదవ శ్లోకంలో ‘ముఖాన్యపి విలోకయత్’ అని ముద్రించబడింది. ‘సమీక్షితాత్మా సమవేక్షితార్థః’ — తనను తానూ తన కార్యాన్నీ బాగా పరీక్షించుకొని; దీనితో అతని ఆత్మనిరీక్షణ సూచించబడింది. లంకాదర్శనం అమరావతితో పోల్చబడింది, దానితో తరువాతి సర్గలోని నగరవర్ణనకు భూమిక ఏర్పడింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి