॥वाल्मीकिरामायणम् సుందరకాండ · 2వ సర్గ

సుందరకాండ

సర్గ

లంకాదర్శనం, హనుమంతుని చింతన, సూక్ష్మరూపంతో నగరప్రవేశం

త్రికూటపర్వతపు అంచున నిలిచిన హనుమంతుని లంకాదర్శనం, ఉద్యానవనాల శోభ, నగరపు దుర్గమత్వం, ఉపాయచింతన, దూతధర్మ విచారం, పిల్లి అంత రూపంతో ప్రదోషవేళ ప్రవేశం, చంద్రోదయం

మహాబలుడైన హనుమంతుడు ఎదిరించరాని సాగరాన్ని దాటి త్రికూటపర్వతపు అంచున స్వస్థంగా నిలిచి లంకను చూశాడు. అప్పుడు చెట్లు విడిచిన పూలవానలో తడిసిన ఆ పరాక్రమశాలి అయిన వానరుడు అక్కడ పూలతో చేసినవాడిలా ప్రకాశించాడు. ఉత్తమ పరాక్రమం గల శ్రీమంతుడైన ఆ కపి నూరు యోజనాలు దాటినా దీర్ఘంగా నిట్టూర్చలేదు, అలసటా పొందలేదు. అతడు ఆలోచించాడు — ‘నేను అనేక వందల యోజనాలైనా దాటగలను, ఇక కేవలం నూరు యోజనాల సముద్రపు అవధి గురించి చెప్పేదేముంది.’ పరాక్రమవంతులలో శ్రేష్ఠుడూ దూకేవారిలో ఉత్తముడూ వేగశాలీ అయిన అతడు మహాసముద్రాన్ని దాటి లంక వైపు వెళ్ళాడు. పచ్చని పచ్చికబయళ్ళూ, సుగంధభరితమైన వనాలూ, మధువు నిండిన వృక్షసమూహాలూ, చెట్లతో నిండిన ప్రదేశాల మధ్యగా అతడు వెళ్ళాడు. చెట్లతో కప్పబడిన కొండలనూ, పూసిన వనపంక్తులనూ తేజస్వి అయిన వానరశ్రేష్ఠుడు హనుమంతుడు దాటుతూ సాగాడు. ఆ పర్వతం మీద నిలిచిన ఆ పవనాత్మజుడు వనాలనూ ఉపవనాలనూ, పర్వతాగ్రంలో ఉన్న లంకనూ చూశాడు. ఇక్కడ కవి హనుమంతుని శారీరక బలాన్నీ మానసిక ధైర్యాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తున్నాడు — దీర్ఘమైన ఉడ్డయనం తరువాత కూడా అతనికి శ్రమ తెలియదు, ఇంకా ఎక్కువ చేయడానికి ఉత్సాహపడతాడు. నాలుగవ శ్లోకం అతని స్వగతం, దానిలో గర్వం లేదు, ఆత్మవిశ్వాసం ఉంది. పూలవాన ప్రకృతి చేసిన స్వాగతం లాంటిది; పూర్వసర్గలో మహేంద్రపర్వతం నుండి ఎగిరినప్పుడు కూడా చెట్లు పూలు కురిపించాయి. ‘స్వస్థః’ అనే పదం అతడు ప్రశాంతచిత్తుడనీ కలవరపడలేదనీ సూచిస్తుంది — తరువాత వచ్చే సూక్ష్మ విచారానికి ఇదే ఆధారం. ‘దదర్శ హ’ (చూశాడు) అనే పదంతో నగరదర్శనం ప్రారంభమవుతుంది; అది సర్గమంతా విస్తారంగా వర్ణించబడింది. మొదటి సర్గ చివర అతడు లంబపర్వతపు శిఖరం మీద దిగాడు; ఇక్కడ ఆ స్థానం నుండి లంకను చూస్తున్నాడు — ఈ విధంగా రెండు సర్గల కథాసూత్రం తెగకుండా సాగుతుంది. హనుమంతుడు తీరం చేరగానే వెంటనే నగరంలోకి ప్రవేశించడు, ముందు దూరం నుండి పరిశీలిస్తాడు — ఈ జాగ్రత్త అతని బుద్ధికి పరిచాయకం. ‘వీర్యవతాం శ్రేష్ఠః ప్లవతామపి చోత్తమః’ (పరాక్రమవంతులలో శ్రేష్ఠుడు, దూకేవారిలో ఉత్తముడు) అనే రెండు విశేషణాలు — బలంలోనూ వేగంలోనూ అతడు అగ్రగణ్యుడు.

ఆ కపికుంజరుడు అక్కడ సరళ వృక్షాలనూ, కొండగోగులనూ, చక్కగా పూసిన ఖర్జూరాలనూ, మోర (ప్రియాల) చెట్లనూ, ముచులిందాలనూ, కొడిశపాలలనూ, మొగలి పొదలనూ, సుగంధం నిండిన ప్రియంగువులనూ, కదంబాలనూ, ఏడాకుల పాలలనూ, అసనాలనూ, కోవిదారాలనూ, పూసిన గన్నేరులనూ చూశాడు. పూలభారంతో వంగిన, మొగ్గలు తొడిగిన, పక్షులతో నిండిన, గాలికి కొనలు ఊగుతున్న చెట్లను అతడు చూశాడు. హంసలతోనూ కారండవ పక్షులతోనూ నిండిన, పద్మాలతోనూ కలువలతోనూ కప్పబడిన దిగుడుబావులనూ, రకరకాల రమ్యమైన క్రీడాస్థలాలనూ, వివిధ జలాశయాలనూ, అన్ని ఋతువులలో పండ్లూ పూలూ గల చెట్లతో నిండిన రమ్యమైన ఉద్యానాలనూ అతడు చూశాడు. ఇక్కడ చెట్ల పేర్ల వరుస లంక సమృద్ధినీ ప్రకృతిసౌందర్యాన్నీ చూపిస్తుంది. ‘సర్వర్తుఫలపుష్పితైః’ (అన్ని ఋతువులలో పండ్లూ పూలూ గలవి) అనే పదంతో అన్ని ఋతువులలోనూ ఫలపుష్పాలతో ఉండే చెట్లు అనే అలౌకికత సూచించబడింది. హనుమంతుడు ఈ ఉద్యానాలను శ్రద్ధగా చూస్తాడు — ముందు అశోకవనికలోనే సీత కనిపిస్తుంది, ఇదే ఈ దర్శనపు పరోక్ష మహత్త్వం. కవి లంక బయటి భాగాన్ని ముందు వర్ణిస్తాడు, తరువాతనే నగరాన్ని; ఈ విధంగా పాఠకుడు కూడా హనుమంతునితో పాటు క్రమంగా నగరాన్ని సమీపిస్తాడు. పూల పరిమళం, పక్షుల కలరవం, జలాశయాల చల్లదనం — ఇదంతా అతని దీర్ఘయాత్ర తరువాత విశ్రాంతి స్థానం లాంటిది, కానీ అతడు క్షణం కూడా విశ్రమించడు. శత్రువు రాజ్యపు బయటి భూమి కూడా ఇంత రమ్యంగా ఉందంటే, అది రావణుని ఐశ్వర్యానికి మొదటి ప్రమాణం.

లక్ష్మీవంతుడైన హనుమంతుడు రావణుడు పాలించే లంకను సమీపించి దానిని చూశాడు — అది పద్మాలతోనూ కలువలతోనూ కూడిన అగడ్తలతో అలంకరించబడింది; సీతాపహరణం నుండి రావణుడు దానిని ప్రత్యేకంగా సురక్షితం చేశాడు; చుట్టూ తిరుగుతున్న ఉగ్రమైన ధనుస్సులు గల రాక్షసులు దానిని కాపాడుతున్నారు. ఆ మహానగరం రమ్యమైన బంగారు ప్రాకారంతో చుట్టబడి, శరన్మేఘాల వంటి, పర్వతాల వంటి గృహాలతోనూ, తెల్లని ఎత్తైన ప్రతోలులతో — వీధులతో — నిండి, వందలాది బురుజులతో కిక్కిరిసి, పతాకలతోనూ ధ్వజాలతోనూ శోభిస్తోంది. లతాపంక్తులతో చిత్రించబడిన దివ్యమైన బంగారు తోరణాలతో కూడిన లంకను హనుమంతుడు, దేవుడు దేవపురిని చూసినట్లు, చూశాడు. పర్వతశిఖరం మీద ఉన్న, తెల్లని శుభమైన భవనాలతో కూడిన ఆ నగరాన్ని శ్రీమంతుడైన కపి ఆకాశంలో వెళ్తున్నదానిలా చూశాడు. రాక్షసేంద్రుడు పాలించే, విశ్వకర్మ నిర్మించిన ఆ నగరాన్ని అతడు ఆకాశంలో తేలుతున్నదానిలా చూశాడు. దాని కోటగోడలూ ప్రాకారాలూ జఘనంలా, విపులమైన జలమూ వనాలూ వస్త్రంలా, శతఘ్నులూ శూలాలూ కేశాలలా, బురుజులు చెవి ఆభరణాలలా ఉన్నాయి. విశ్వకర్మ మనస్సుతోనే నిర్మించినట్లున్న ఆ లంకను చూసి, ఉత్తరద్వారాన్ని చేరి వానరుడు ఆలోచించాడు. ఆ ద్వారం కైలాసశిఖరం వంటిది, ఆకాశాన్ని గీకుతున్నట్లు, ఎత్తైన శ్రేష్ఠభవనాలతో ఆకాశాన్ని మోస్తున్నట్లు ఉంది. ఘోరమైన రాక్షసులతో నిండిన ఆ నగరం నాగులతో నిండిన భోగవతిలా, ఊహించరానిదీ, చక్కగా నిర్మించినదీ, స్పష్టమైనదీ, పూర్వం కుబేరుడు నివసించినదీ. అనేకమంది కోరలు గల, శూరులైన, శూలాలూ పట్టిసాలూ చేతబట్టిన ఘోరమైన రాక్షసులు దానిని కాపాడుతున్నారు, విషసర్పాలు గుహను కాపాడినట్లు. ఇక్కడ రెండు ఉపమలు ప్రత్యేకంగా గమనించదగినవి — లంక స్త్రీరూపంలో ఊహించబడింది (ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో), తరువాతి సర్గలో ఆమె సాక్షాత్తు స్త్రీరూపంలో ప్రత్యక్షమవుతుంది; మళ్ళీ ‘ఆశీవిషైః గుహా ఇవ’ (విషసర్పాలతో గుహలా) అనే ఉపమ దానిలో ప్రవేశించడం ఎంత భయానకమో చూపిస్తుంది. ‘సీతాపహరణాత్’ (సీతాపహరణం నుండి) అనే పదంతో రావణుని భయం సూచించబడింది — సీతను విడిపించడానికి ఎవరో వస్తారని అతనికి కూడా తెలుసు. పదహారవ శ్లోకంలోని ‘గృహైశ్చ గిరిసంకాశైః శారదాంబుదసంనిభైః’ (పర్వతాల వంటి, శరన్మేఘాల వంటి గృహాలతో), పదిహేడవ శ్లోకంలోని ‘పాండురాభిః ప్రతోలీభిరుచ్చాభిరభిసంవృతామ్’ (తెల్లని ఎత్తైన వీధులతో చుట్టబడినది) అనే పంక్తులు ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘కుబేరాధ్యుషితాం పురా’ (పూర్వం కుబేరుడు నివసించినది) అనే పదం లంక పూర్వేతిహాసాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — రావణుడు ఈ నగరాన్ని అన్న కుబేరుని నుండి అపహరించాడు. ఈ విధంగా లంక అపహరించిన సంపద, సీత అపహరించిన భార్య అయినట్లే. ఈ ఖండపు వర్ణన మూడు అంచెలది — మొదట రక్షణ వ్యవస్థ (అగడ్తలు, ప్రాకారం, ధనుర్ధారులైన రాక్షసులు), తరువాత సౌందర్యం (గృహాలు, వీధులు, తోరణాలు), తరువాత మళ్ళీ భయం (విషసర్పాలు, కోరలు గలవారు). సౌందర్యం భయంతో కప్పబడి ఉంది — ఇదే లంక స్వభావం. ‘దేవో దేవపురీమివ’ (దేవుడు దేవపురిని వలె) అనే ఉపమతో హనుమంతుని దేవత్వం కూడా సూచించబడింది — అతడు వాయుపుత్రుడు, దేవాంశ. ‘ఆకాశగామివ’ (ఆకాశంలో వెళ్తున్నదానిలా), ‘ప్లవమానామివ’ (తేలుతున్నదానిలా) అనే రెండు ఉపమలు పర్వతశిఖరం మీద ఉన్న నగరపు ఔన్నత్యాన్ని చూపిస్తాయి — దూరం నుండి చూస్తే అది మేఘాలలో తేలుతున్నట్లుంది. ఉత్తరద్వారాన్ని చేరి అతడు ఆలోచిస్తాడు — అంటే ద్వారం దగ్గరే నిలిచి ప్రవేశోపాయాన్ని విచారిస్తాడు, అకస్మాత్తుగా ప్రవేశించడు. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉన్న ‘మనసేవ కృతామ్’ (మనస్సుతోనే చేసినట్లున్నది) అనే పంక్తి విశ్వకర్మ కౌశలానికి ప్రశంస — అతడు సంకల్పమాత్రంతోనే నగరాన్ని నిర్మించినట్లుంది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో రూపకం సంపూర్ణం — లంక స్త్రీ, ప్రాకారాలు ఆమె జఘనం, జలవనాలు వస్త్రం, శస్త్రాలు కేశాలు, బురుజులు కర్ణాభరణాలు. ఈ ఉపమ తరువాతి సర్గలో నగరదేవత ప్రత్యక్షం కావడానికి బీజం.

ఆ నగరపు గొప్ప రక్షణనూ, సాగరాన్నీ, ఘోరశత్రువు రావణునీ పరిశీలించి వానరుడు ఆలోచించాడు — ‘ఇక్కడికి వచ్చినా వానరులు నిరర్థకులవుతారు; యుద్ధంతో ఈ లంకను దేవతలు కూడా జయించలేరు. రావణుడు పాలించే ఈ దుర్గమమైన లంకను చేరినా మహాబాహువైన రాఘవుడు ఏం చేయగలడు? రాక్షసుల విషయంలో సామానికి అవకాశం కనిపించడం లేదు, దానానికీ లేదు, భేదానికీ లేదు, యుద్ధానికీ లేదు. వేగవంతులైన వానరులలో నలుగురికే ఇక్కడికి రావడం సాధ్యం — వాలిపుత్రుడైన అంగదునికి, నీలునికి, నాకు, ధీమంతుడైన రాజు సుగ్రీవునికి. సరే, ముందు వైదేహి జీవించి ఉందో లేదో తెలుసుకుంటాను; ఆ జనకుని కూతురిని చూసిన తరువాతనే ఆ విషయం ఆలోచిస్తాను.’ ఇక్కడ హనుమంతుని రాజనీతిజ్ఞత కనిపిస్తుంది — అతడు సామ దాన భేద దండాలనే నాలుగు ఉపాయాలనూ విచారిస్తాడు, వాటికి ఇక్కడ అవకాశం లేదని చూస్తాడు. కానీ అతడు నిరాశ చెందడు; ‘ముందు ముఖ్యమైన కార్యం, తరువాత విచారం’ అని నిశ్చయించుకుంటాడు. ఇది వ్యావహారిక బుద్ధి — సీత స్థితి తెలియనంతవరకూ యుద్ధం గురించి ఆలోచించడం వ్యర్థం. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘అవిషమామ్’ అనేది ముద్రిత పాఠం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘విషమామ్’; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘దుర్గమమైనది’ అనే చెబుతుంది. అతడు తనను నలుగురిలో లెక్కించుకుంటాడు, కానీ తన పేరును మొదట కాక ఇతరుల మధ్య ఉంచుతాడు — ఇది వినయలక్షణం. రాముని బలాన్ని అతడు సందేహంతో చూడటం కాదు, లంక దుర్గమత్వాన్ని మాత్రమే స్పష్టం చేస్తున్నాడు. కాబట్టి అతని చింత కార్యగాంభీర్యాన్ని గ్రహించడం వల్ల పుట్టినది, దౌర్బల్యం వల్ల కాదు.

అప్పుడు పర్వతశిఖరం మీద నిలిచిన కపికుంజరుడు రాముని అభ్యుదయాన్ని గురించి ఆలోచిస్తూ ఒక ముహూర్తకాలం విచారించాడు — ‘ఈ రూపంతో రాక్షసుల నగరంలోకి నేను ప్రవేశించలేను, ఎందుకంటే క్రూరులైన బలవంతులైన రాక్షసులు దానిని కాపాడుతున్నారు. జానకిని వెదకుతున్న నేను మహాతేజస్సు గల, మహాపరాక్రమవంతులైన, బలశాలులైన రాక్షసులందరినీ ఏమార్చాలి. కాబట్టి రాత్రివేళ లక్ష్యాలక్ష్యమైన — కనిపిస్తున్నా గుర్తుపట్టలేని — రూపంతో మహాకార్యం సాధించడానికి లంకానగరంలోకి ప్రవేశించడానికి ఇదే తగిన సమయం.’ ‘రామస్యాభ్యుదయమ్’ (రాముని అభ్యుదయం) అనే పదంతో అతని చింత ఉద్దేశం స్పష్టమవుతుంది — తన కీర్తి కాదు, రాముని కల్యాణం. ‘వంచనీయాః’ (ఏమార్చదగినవారు) అనే శబ్దం మోసానికి కాదు, యుద్ధనీతికి అంగం — శత్రువు దృష్టిని తప్పించుకోవడానికి. ‘లక్ష్యాలక్ష్యేణ’ అనే పదాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘కంటికి కనిపించనిది, కేవలం కార్యం ద్వారా ఊహించగలిగేది’ అని వివరించింది. ఈ విధంగా రూపం మార్చుకోవాలనే నిశ్చయం ఆలోచనాపూర్వకమైనది, ఆకస్మికమైనది కాదు.

దేవాసురులకు కూడా ఎదిరించరాని అటువంటి నగరాన్ని చూసి హనుమంతుడు మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూర్చి ఆలోచించాడు — ‘దురాత్ముడైన రాక్షసేంద్రుడు రావణుడు చూడకుండా ఏ ఉపాయంతో నేను జనకుని కూతురైన మైథిలిని చూడగలను? ఆత్మజ్ఞుడైన రాముని కార్యం ఎలా చెడిపోకుండా ఉంటుంది? నేను ఒంటరిగా, ఏకాంతప్రదేశంలో ఒంటరిగా ఉన్న జనకుని కూతురిని ఎలా చూడగలను? సిద్ధించిన కార్యాలు కూడా దేశకాలాలకు విరుద్ధంగా ప్రవర్తించే, కలవరపడే దూతను చేరితే సూర్యోదయం కాగానే చీకటిలా నశిస్తాయి. అర్థానర్థాల విషయంలో నిశ్చితమైన రాజు బుద్ధి కూడా అయోగ్యుడైన దూత వల్ల శోభించదు; తాము పండితులమని భావించుకునే దూతలు కార్యాలను చెడగొడతారు. కార్యం ఎలా నశించకుండా ఉంటుంది, నాకు కలవరం ఎలా కలగకుండా ఉంటుంది, సముద్రలంఘనం ఎలా వ్యర్థం కాకుండా ఉంటుంది? రాక్షసులు నన్ను చూస్తే, రావణుని అనర్థాన్ని కోరే ఆత్మజ్ఞుడైన రాముని ఈ కార్యం వ్యర్థమవుతుంది. రాక్షసులకు తెలియకుండా ఎక్కడా ఉండటం సాధ్యం కాదు — రాక్షసరూపంలో కూడా, ఇక వేరే ఏ రూపంలోనైనా సరే. ఇక్కడ గాలి కూడా తెలియకుండా సంచరించలేదని నా అభిప్రాయం; భయంకరకర్ములైన రాక్షసులకు తెలియనిది ఇక్కడ ఏదీ లేదు. నా సొంత రూపంతో దాగి ఇక్కడ ఉంటే నేను వినాశం పొందుతాను, స్వామి కార్యం కూడా చెడిపోతుంది. కాబట్టి రాత్రివేళ నా రూపాన్ని చిన్నదిగా చేసుకొని రాఘవుని కార్యసిద్ధి కోసం లంకలో ప్రవేశిస్తాను. మిక్కిలి దుర్గమమైన రావణుని నగరంలోకి రాత్రివేళ ప్రవేశించి, ప్రతి భవనంలోకీ ప్రవేశించి జనకుని కూతురిని చూస్తాను.’ ఈ ఖండం దూతధర్మ శాస్త్రం లాంటిది — దేశకాలజ్ఞత, ధైర్యం, గోప్యత, స్వామికార్యనిష్ఠ అనేవి దూత గుణాలు. ‘పండితమానినః’ (తాము పండితులమని భావించుకునేవారు) అనే పదంతో మిథ్యాభిమానం గల దూత నిందించబడ్డాడు; హనుమంతుడు స్వయంగా అభిమానాన్ని విడిచి, మళ్ళీ మళ్ళీ ఆలోచిస్తాడు. ‘విక్లవం దూతమ్’ (కలవరపడే దూత) గురించిన ఉపమ — సూర్యోదయంలో చీకటిలా — మిక్కిలి సార్థకమైనది: అయోగ్యుడైన దూత క్షణంలో అంతా నాశనం చేస్తాడు. నలభై ఒకటవ శ్లోకంలో మూడు ప్రశ్నలు — కార్యనాశం, కలవరం, లంఘనం వ్యర్థం కావడం — ఇవి హనుమంతుని చింతలోని మూడు ముఖ్యాంశాలు. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘న వినశ్యేత్ కథం కార్యమ్’ (కార్యం ఎలా నశించకుండా ఉంటుంది) అనే ప్రశ్న నలభై ఒకటవ శ్లోకంలో మళ్ళీ వస్తుంది — చింత మళ్ళీ మళ్ళీ రావడం దాని గాంభీర్యాన్ని చూపిస్తుంది. చివరకు అతడు నిశ్చయిస్తాడు — చిన్నరూపంతో రాత్రివేళ ప్రవేశం. ‘విదితాత్మనః’ (ఆత్మజ్ఞుడైన) అనే విశేషణం రాముని విషయంలో రెండుసార్లు వచ్చింది — రాముడు ఆత్మజ్ఞుడూ ప్రఖ్యాతుడూ; అతని కార్యాన్ని నాశనం చేయడం హనుమంతునికి ఇష్టం లేదు. ‘ఏకామేకస్తు’ అనే రెండు పదాలలో ‘ఏక’ శబ్దపు ఆవృత్తి — ఒక్క దూత, ఒంటరి సీత, ఏకాంతంలో కలయిక — రహస్యపు ఆవశ్యకతను సూచిస్తుంది. ఈ ఆలోచనాపూర్వకమైన కార్యం హనుమంతుని బుద్ధిమత్తకు ప్రసిద్ధమైన నిదర్శనం. ఇక్కడ ‘రావణానర్థమిచ్ఛతః’ (రావణుని అనర్థాన్ని కోరేవాని) అనే పదం రాముని విశేషణం — రాముడు రావణుని నాశనాన్ని కోరుతున్నాడు; కాబట్టి హనుమంతుడు బయటపడితే శత్రువు జాగ్రత్తపడతాడు, దానితో అతడు సీతను వేరేచోటికి తరలించవచ్చు లేదా చంపవచ్చు. ఈ విధంగా గోప్యతే కార్యసిద్ధికి మూలం. ‘వాయురప్యత్ర నాజ్ఞాతశ్చరేత్’ (ఇక్కడ గాలి కూడా తెలియకుండా సంచరించలేదు) అనే వాక్యం అతిశయోక్తీ, విరోధాభాసమూ కూడా — స్వయంగా వాయుపుత్రుడు తెలియకుండా సంచరించాలనుకుంటున్నాడు. ఇక్కడ దూతకు మూడు దోషాలు నిర్దేశించబడ్డాయి — దేశకాల విరోధం, కలవరం, పండితమానిత్వం; హనుమంతుడు ఈ మూడింటినీ పరిహరిస్తాడు.

ఇలా నిశ్చయించుకొని, వైదేహిని చూడాలనే ఉత్సుకతతో వీరుడైన కపి హనుమంతుడు అప్పుడు సూర్యాస్తమయం కోసం ఎదురుచూశాడు. సూర్యుడు అస్తమించగా రాత్రివేళ మారుతి దేహాన్ని కుదించుకొని వృషదంశకమాత్రుడు — పిల్లి అంతటివాడు — అద్భుతంగా కనిపించేవాడు అయ్యాడు. ప్రదోషకాలంలో పరాక్రమశాలి అయిన హనుమంతుడు వెంటనే ఎగిరి, విశాలమైన రాజమార్గాలు విభజించబడిన రమ్యమైన నగరంలోకి ప్రవేశించాడు. ‘వృషదంశకః’ అనేది పిల్లికి పేరు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘పిల్లి అంత’ అని చెబుతుంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పృషదంశక’ అని ఉంది. ఈ విధంగా అతడు ఎంత చిన్నవాడో అంత అద్భుతుడు — పెద్దవాని చిన్నతనం కూడా ఆశ్చర్యకరమే. సూర్యాస్తమయం కోసం ఎదురుచూడటం ధైర్యలక్షణం — ఉత్సుకత ఉన్నా అతడు తొందరపడడు. పగలు ప్రవేశిస్తే అందరూ చూస్తారు, కాబట్టి అతడు రాత్రి కోసమే ఎదురుచూస్తాడు — ఇంతకుముందు తానే చేసుకున్న నిశ్చయానికి (‘రాత్రౌ లంకాపురీ మయా… ప్రవేష్టుమ్’ — రాత్రివేళ నేను లంకానగరంలోకి ప్రవేశించాలి) ఇది పాలన. ‘అద్భుతదర్శనః’ (అద్భుతంగా కనిపించేవాడు) అనే విశేషణం చిన్నరూపంలో కూడా అతని తేజస్సు నశించలేదని సూచిస్తుంది; అతడు శరీరాన్ని మాత్రమే కుదిస్తాడు, పరాక్రమాన్ని కాదు.

ఆ నగరం ప్రాసాదపంక్తులతో విస్తరించి, బంగారం వంటి స్తంభాలతోనూ, బంగారపు జాలకాలతోనూ కూడి, గంధర్వనగరం వంటిదిగా ఉంది. ఏడంతస్తుల, ఎనిమిదంతస్తుల భవనాలతో కూడిన ఆ మహానగరాన్ని అతడు చూశాడు. స్ఫటికం పొదిగిన, బంగారంతో అలంకరించబడిన నేలలతోనూ, వైడూర్యమణులతో చిత్రించబడిన, ముత్యాల జాలాలతో అలంకరించబడిన నేలలతోనూ ఇక్కడ రాక్షసుల భవనాలు శోభించాయి. రాక్షసుల బంగారు, చిత్రవిచిత్రమైన తోరణాలు అంతటా అలంకరించబడిన లంకను ప్రకాశింపజేశాయి. ఊహకందని, అద్భుతాకారం గల లంకను చూసి ఆ మహాకపి విషాదం చెందాడు; వైదేహిని చూడాలనే ఉత్సుకతతో సంతోషించాడు కూడా. తెల్లని విమానాల పంక్తులతో కూడిన, విలువైన జాంబూనద బంగారు జాలకాల తోరణాలు గల, కీర్తిగల, రావణుని బాహువులు పాలించే, భయంకరబలులైన నిశాచరులు చక్కగా కాపాడే ఆ నగరంలోకి అతడు ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ విషాదహర్షాల మిశ్రణం గమనించదగినది — నగరపు దుర్గమత్వాన్ని చూసి విషాదం, సీతను చూడగలననే ఆశతో హర్షం. యాభై ఆరవ శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది, దానితో వర్ణనపు ఉత్కర్ష సూచించబడింది. ‘గంధర్వనగరోపమామ్’ (గంధర్వనగరం వంటిది) అనే ఉపమతో నగరపు మాయామయత్వం కూడా సూచించబడింది — గంధర్వనగరం ఎండమావిలా కనిపించినా అసత్యం. యాభై రెండు, యాభై మూడు శ్లోకాలలో ‘తలైః’ అనే పదానికి విశేషణాలు విస్తారంగా చెప్పబడ్డాయి; హిందీ వ్యాఖ్యానం వాటిని ‘నేలలు’ అని గ్రహిస్తుంది. ఇంతకుముందు దూరం నుండి చూసిన నగరం ఇప్పుడు లోపలి నుండి కనిపిస్తోంది, కాబట్టి వర్ణన మరింత సూక్ష్మమైనది — స్తంభాలు, జాలకాలు, నేలలు, తోరణాలు. ‘రావణబాహుపాలితామ్’ (రావణుని బాహువులు పాలించేది) అనే పదం రావణునికి తన బలంపై ఉన్న గర్వాన్ని సూచిస్తుంది. హనుమంతుని విషాదం భయం వల్ల కాదు, కార్యగౌరవం వల్ల — ఇంత విశాలమైన నగరంలో ఒక్క స్త్రీని వెదకడం ఎంత కష్టం!

అప్పుడు తారాగణాల మధ్య విరాజిల్లుతున్న, అనేక వేల కిరణాలు గల చంద్రుడు కూడా ఈ హనుమంతునికి సాచివ్యం — సహాయం — చేస్తున్నట్లుగా వెన్నెల చాందినీతో లోకాలను కప్పుతూ ఉదయించాడు. శంఖకాంతి గల, పాలవంటి, తామరతూడు వంటి రంగు గల, పైకి వస్తున్న, ప్రకాశిస్తున్న, సరస్సులో తేలుతున్న హంస వంటి చంద్రుని ఆ కపివీరుడు చూశాడు. ఈ రెండు శ్లోకాలూ ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడ్డాయి. చంద్రుడు హనుమంతునికి సహాయకుడు అనే కవికల్పన సుందరమైనది — అతడు చీకటిలో చిన్నరూపంలో ఉన్నాడు, చంద్రుడు అతని దారిని ప్రకాశింపజేస్తాడు. హంస ఉపమతో చంద్రుని శుభ్రతా గమనమూ ఒకేసారి వర్ణించబడ్డాయి. శంఖం, పాలు, తామరతూడు — మూడు తెల్లని వస్తువులు చంద్రుని వర్ణంలో కలిసిపోయాయి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి