సర్గ
లంకాపురీదర్శనం, లంకావిజయం
రాత్రివేళ లంకను సమీపించడం, నగరవైభవం, హనుమంతుని చింతన, నగరదేవత లంక అడ్డగించడం, పిడికిలి దెబ్బ, స్వయంభువు వరాన్ని గుర్తుచేసుకోవడం, ప్రవేశానికి అనుమతి
మేఘం వంటి ఎత్తైన లంబపర్వతపు శిఖరం మీద నిలిచిన మేధావి అయిన మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు సత్త్వగుణాన్ని ఆశ్రయించి, ధైర్యం వహించి రాత్రివేళ లంకలో ప్రవేశించాడు. రావణుడు పాలించే ఆ నగరం రమ్యమైన అడవులతోనూ జలాలతోనూ సమృద్ధిగా ఉంది. శరత్కాలపు మేఘాల వంటి తెల్లని భవనాలతో శోభిస్తూ, సముద్రంలా గంభీరమైన ఘోషతో, సముద్రపు గాలి సేవిస్తూ అది కనిపించింది. బాగా పోషించబడిన బలమైన సైన్యంతో సురక్షితమైన ఆ నగరం కుబేరుని అలకాపురిలా తోచింది; దాని తోరణాలు అందమైనవి, నిర్యూహాలు — ద్వారాల నుండి బయటికి పొడుచుకువచ్చిన దారుభాగాలు — శోభనమైనవి, బయటి ద్వారాలూ లోపలి ద్వారాలూ తెల్లనివి. సర్పాలు సంచరించే, సురక్షితమైన, శుభమైన పాతాళంలోని భోగవతిలానూ, మెరుపులతో కూడిన మేఘాలతో నిండిన, జ్యోతిర్గణాలు సేవించే, ప్రచండవాయువు ఘోషించే ఇంద్రుని అమరావతిలానూ దానిని అతడు చూశాడు. గొప్ప బంగారు ప్రాకారంతో చుట్టబడిన, చిరుగంటల జాలాలతో మోగే పతాకలతో అలంకరించబడిన ఆ నగరాన్ని చేరి, సంతోషించిన అతడు వెంటనే ప్రాకారం ఎక్కాడు. ఇక్కడ మూడు ఉపమానాలు గమనించదగినవి — అలక (ధనానికి), భోగవతి (నాగుల రక్షణకు), అమరావతి (దేవతల వైభవానికి) — ఈ విధంగా లంక మూడు లోకాల వైభవాన్నీ ధరించిందని సూచించబడింది. ‘సత్త్వమాస్థాయ’ (సత్త్వాన్ని ఆశ్రయించి) అనే పదం హనుమంతుని మనోబలాన్ని చూపిస్తుంది; ఒంటరిగా శత్రునగరంలోకి ప్రవేశించడానికి అతని మనస్సు దృఢంగా ఉంది. మొదటి శ్లోకం పూర్వసర్గలోని ‘గిరేః శృంగే స్థితః’ (పర్వతశిఖరం మీద నిలిచినవాడు) అనే స్థితిని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది — లంబం అనేది త్రికూటపు శిఖరం. రెండవ శ్లోకంలోని ‘వివేశ’ (ప్రవేశించాడు) అనే పదం ముందుగా చెప్పడం మాత్రమే; నిజానికి ప్రవేశం తరువాత లంకను జయించిన అనంతరం జరుగుతుంది. కవి ఇక్కడ రాత్రి చీకటిలో కూడా లంక శోభను వర్ణిస్తాడు, ఎందుకంటే నగరం దీపాలతోనూ చంద్రకాంతితోనూ ప్రకాశిస్తోంది. హనుమంతుని దృష్టి ముందు నగరమంతటినీ చూస్తుంది, తరువాత క్రమంగా ప్రాకారాన్ని, తరువాత ద్వారాలను — ఈ విధంగా దూరం నుండి దగ్గరికి దృష్టి సాగుతుంది. ‘సహసా హృష్టః’ (వెంటనే సంతోషించినవాడు) అనే పదంతో అతని ఉత్సాహం ప్రకటమైంది; దీర్ఘమైన సముద్రలంఘనం తరువాత లక్ష్యాన్ని చూసి అతని మనస్సు ప్రసన్నమైంది. ప్రాకారం మీదికి ఎక్కడమే మొదటి సాహసం. ముద్రణలో నాలుగవ శ్లోకపు హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘అలకాపురిలా శక్తిమంతమైన సేనలతో సురక్షితమైనది’ అని చెప్పి ‘విటపావతీమ్’ అనే పదానికి అలక అనే అర్థాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది.
ప్రాకారం మీద నిలిచిన, విస్మయంతో నిండిన హృదయం గల హనుమంతుడు చుట్టూ నగరాన్ని చూశాడు. అక్కడ జాంబూనద బంగారు ద్వారాలూ, వైడూర్యాలతో నిర్మించిన వేదికలూ, వజ్రాలు స్ఫటికాలు ముత్యాలతో కూర్చిన మణిమయ నేలలూ ఉన్నాయి. పుటం పెట్టిన బంగారంతో చేసిన నిర్యూహాలూ, వెండిలా నిర్మలమైన తెల్లని గోడలూ, వైడూర్యపు మెట్లూ, స్ఫటికమయమైన నిర్మలమైన లోపలి భాగాలూ, అందమైన సభాభవనాలూ కనిపిస్తున్నాయి. ఆ ద్వారాలు ఆకాశంలోకి ఎగిరినట్లు ఎత్తుగా ఉన్నాయి. క్రౌంచపక్షులూ నెమళ్ళూ ధ్వనిస్తూ, రాజహంసలు సేవిస్తూ ఉన్నాయి అవి; వాద్యాల, ఆభరణాల ఘోషలతో ఆ నగరం అంతటా ప్రతిధ్వనిస్తోంది. కుబేరుని వస్వౌకసార (అలక) లాగా శోభిస్తున్న, ఆకాశంలోకి ఎగిరినట్లున్న లంకను చూసి కపి హనుమంతుడు సంతోషించాడు. ఈ సంతోషం శత్రువు ఐశ్వర్యాన్ని చూసి కాదు, దాని సౌందర్యాన్ని చూసి కలిగిన నిర్మలమైన విస్మయం. శిల్పి కౌశలం, రత్నాల బాహుళ్యం, పక్షుల కలరవం, వాద్యాల ధ్వని — అన్నీ కలిసి నగరపు సజీవచిత్రాన్ని రచిస్తాయి. హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘సంజవన’ అనే పదం ‘సభాభవనం’ అని వివరించబడింది — దాని అర్థం చతుశ్శాల గృహం లేదా సభాగృహం. వస్వౌకసార అనేది కుబేరుని అలకకే మరొక పేరు; కాబట్టి ఇక్కడ కూడా లంకకు కుబేరునితో ఉన్న సంబంధం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది. ఎనిమిదవ శ్లోకం నుండి పదకొండవ శ్లోకం వరకూ ఒకే దీర్ఘవాక్యం — ద్వారాల విశేషణాలు క్రమంగా వస్తాయి, చివరకు ‘పరినాదితామ్’ (ప్రతిధ్వనిస్తున్నది) అనే నగరవిశేషణంతో వాక్యం ముగుస్తుంది. ఈ వాక్యవిన్యాసంతో హనుమంతుని దృష్టి యొక్క అవిరామ ప్రవాహం అనుకరించబడింది — అతడు ఒక్కొక్క వస్తువునూ క్రమంగా చూస్తాడు.
రాక్షసాధిపతి యొక్క అనుపమమైన, సమృద్ధమైన, శుభమైన ఆ లంకను పరిశీలించి పరాక్రమశాలి అయిన హనుమంతుడు ఆలోచించాడు — ‘ఈ నగరాన్ని వేరెవరూ బలంతో ఆక్రమించలేరు, ఎందుకంటే ఆయుధాలు ఎత్తిపట్టిన రావణుని సేనలు దానిని అంతటా కాపాడుతున్నాయి. కుముదునికీ, అంగదునికీ, మహాకపి సుషేణునికీ, మైందద్వివిదులకూ ఈ భూమి చేరదగినది కావచ్చు. సూర్యపుత్రుడైన సుగ్రీవునికీ, కుశపర్వుడనే వానరునికీ, కపిముఖ్యుడైన ఋక్షరాజు జాంబవంతునికీ, నాకూ ఇక్కడికి రావడం సాధ్యం కావచ్చు.’ అప్పుడు మహాబాహువైన రాఘవుని పరాక్రమాన్నీ లక్ష్మణుని విక్రమాన్నీ గుర్తుచేసుకొని ఆ కపి సంతోషించాడు. రెండవ సర్గలో అతడు ‘నలుగురికే గతి’ అని అన్నాడు; ఇక్కడ అతడు మరిన్ని పేర్లు లెక్కిస్తాడు, దానితో అతని ఆశ కొంత పెరిగిందని తెలుస్తుంది. కానీ అందరికంటే పైన రామలక్ష్మణుల పరాక్రమమే అతని ఆశ్వాసనకు మూలం — వానరులు కేవలం సాధనం, విజయం రామునిది. దీనితో అతని స్వామిభక్తీ వినయమూ ప్రకటమయ్యాయి — అతడు తన బలాన్ని అతిగా భావించడు. ఇక్కడి చింత నిరాశ కాదు, ప్రణాళిక; రాబోయే యుద్ధానికి ఎవరి సామర్థ్యం అవసరమో అతడు విచారిస్తున్నాడు. ‘కుశపర్వుడు’ అనే పేరు అపరిచితమైనది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘కుశపర్వుడనే వానరుడు’ అని ఆ పేరుతోనే గ్రహిస్తుంది. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘మహాబాహో’ అనే సంబోధనరూపం ముద్రించబడింది, అది ‘మహాబాహోః’ (మహాబాహువు యొక్క) అనే షష్ఠ్యర్థంలో ప్రయోగించబడినట్లుంది. ఈ విధంగా చింతతో ప్రారంభమైన ఖండం ప్రీతితో ముగుస్తుంది.
రత్నమయమైన ప్రాకారాలతో వస్త్రాలతో వలె కప్పబడిన, గోశాలలతోనూ ఇతర గృహాలతోనూ కర్ణాభరణాలతో వలె అలంకరించబడిన, యంత్రాగారాలతో స్తనాలతో వలె కూడిన, సమృద్ధమైన యువతిలా అలంకరించుకున్న, దీపాలతోనూ ప్రకాశించే మహాగృహాలతోనూ చీకటి తొలగిన రాక్షసేంద్రుని నగరాన్ని ఆ మహాకపి చూశాడు. ఇక్కడ లంక యువతి రూపంలో చిత్రించబడింది — తరువాతి శ్లోకాలలో ఆమె సాక్షాత్తు స్త్రీరూపంలో లేస్తుంది, కాబట్టి ఈ ఉపమ దానికి పూర్వసూచన. ‘మహాగ్రహైః’ అనేది ముద్రిత పాఠం — హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘మహాగ్రహాలు చీకటిని నశింపజేశాయి’ అని గ్రహాల అర్థంలో గ్రహిస్తుంది.
అప్పుడు ప్రవేశిస్తున్న వానరశార్దూలుడూ పవనాత్మజుడూ అయిన ఆ మహాకపిని ఆ లంకానగరి తన రూపంతో చూసింది. రావణుడు పాలించే ఆ లంక ఆ వానరశ్రేష్ఠుని చూసి, వికృతమైన ముఖంతో స్వయంగా లేచి, వీరుడైన వాయుపుత్రుని ఎదుట నిలిచింది. మహానాదం చేస్తూ ఆమె పవనాత్మజునితో అన్నది — ‘ఓ వనవాసీ, నీవెవరు? ఏ పని మీద ఇక్కడికి వచ్చావు? నీ ప్రాణాలు నిలిచి ఉండగానే నిజం చెప్పు. వానరా, రావణుని సేనలు అన్నివైపులా కాపాడుతున్న ఈ లంకలోకి నీవు ప్రవేశించలేవు.’ ఎదుట నిలిచిన ఆమెతో వీరుడైన హనుమంతుడు అన్నాడు — ‘నీవు అడిగినదాని నిజం చెబుతాను. కానీ వికృతనేత్రీ, నగరద్వారం దగ్గర నిలిచిన నీవెవరు? దారుణురాలా, ఎందుకు నన్ను కోపంతో బెదిరిస్తున్నావు?’ హనుమంతుని మాట విని కామరూపిణి అయిన లంక కోపించి పవనాత్మజునితో కఠినమైన మాట అన్నది — ‘మహాత్ముడైన రాక్షసరాజు రావణుని ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తూ, ఎదిరించరానిదానినైన నేను ఈ నగరాన్ని కాపాడుతున్నాను. నన్ను అవమానించి ఈ నగరంలోకి ప్రవేశించడం సాధ్యం కాదు; ఈ రోజు నా చేతిలో చచ్చి ప్రాణాలు విడిచి నీవు పడుకుంటావు. ప్లవంగమా, నేనే స్వయంగా లంకానగరిని, అన్నివైపులా దీనిని కాపాడుతున్నాను — ఇది నీకు చెప్పాను.’ ఈ ప్రసంగం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే విస్తారంగా వర్ణించబడింది. నగరపు అధిదేవత స్త్రీరూపంలో ప్రత్యక్షమవుతుందనే కల్పన ప్రాచీనమైనది — ప్రతి నగరమూ తన దేవత చేత రక్షించబడుతుంది. హనుమంతుడు ఆమె ప్రశ్నకు శాంతంగా ప్రశ్నతోనే బదులిస్తాడు — అతడు తన ఉద్దేశాన్ని బయటపెట్టడు, ముందు ప్రతిపక్షపు పరిచయాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటాడు; ఇది దూతనీతి. లంక మాటలలో గర్వమూ కోపమూ స్పష్టంగా ఉన్నాయి — ‘నీ ప్రాణాలు నిలిచి ఉండగానే’, ‘చచ్చి పడుకుంటావు’ అనే భయప్రదర్శన. ఆమె తనను ‘రావణుని ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూసేది’ అని చెప్పుకుంటుంది — నగరదేవత కూడా రావణునికి సేవకురాలైంది; ఇది అతని ప్రభావానికి పరిచయం. ఇక్కడ ఇద్దరి సంవాదం నాటకీయమైనది — ప్రశ్న, ప్రతిప్రశ్న, బెదిరింపు. ‘వికృతాననదర్శనా’ (వికృతమైన ముఖంతో కనిపించేది) అనే విశేషణం రెండుసార్లు వచ్చింది (21, 41) — లేచినప్పుడూ పడినప్పుడూ ఆమె ఒకే రూపంలో ఉంది; ఈ విధంగా వృత్తాంతపు ముగింపు సూచించబడింది. లంక తనను ‘నగరీ లంకా’ అని స్వయంగా పరిచయం చేసుకుంటుంది, కాబట్టి ఆమె నగరపు అధిదేవత అని నిశ్చయం; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘అధిష్ఠాత్రీ దేవి లంక’ అని చెబుతుంది. హనుమంతుని శాంతీ, ఆమె కోపమూ అనే విరోధమే ఈ ఖండపు ముఖ్యరసం. వీరుడైన దూత లక్షణం — ముందు మాటతో కార్యసాధన, తరువాతనే బలప్రయోగం — ఇక్కడ హనుమంతుడు అనుసరించాడు. ‘వనాలయ’ (వనవాసీ) అనే తిరస్కారసూచకమైన సంబోధనను అతడు శాంతంగా సహిస్తాడు. లంక గర్వం ఆమె పరాజయానికి ముందే వస్తుంది — ఇది కథానియమం, రావణుని విషయంలో కూడా ముందు ఫలిస్తుంది.
లంక మాట విని మారుతాత్మజుడూ వానరశ్రేష్ఠుడూ అయిన హనుమంతుడు ప్రయత్నపూర్వకంగా మరొక పర్వతంలా స్థిరంగా నిలిచాడు. స్త్రీరూపంలో వికృతంగా ఉన్న ఆమెను చూసి మేధావీ ధైర్యశాలీ అయిన వానరపుంగవుడు అన్నాడు — ‘బురుజులతోనూ ప్రాకారాలతోనూ తోరణాలతోనూ కూడిన లంకానగరాన్ని చూడటానికే నేను ఇక్కడికి వచ్చాను, నాకు గొప్ప కుతూహలం ఉంది. లంకలోని వనాలనూ ఉపవనాలనూ అడవులనూ ముఖ్యమైన గృహాలనూ చూడటానికే నా రాక.’ అతని ఆ మాట విని కామరూపిణి అయిన లంక మళ్ళీ కఠినాక్షరాలతో మాట్లాడింది — ‘దుర్బుద్ధీ, వానరాధమా, రాక్షసేశ్వరుడు పాలించే నన్ను జయించకుండా ఈ రోజు నీవు ఈ నగరాన్ని చూడలేవు.’ అప్పుడు వానరశార్దూలుడు ఆ నిశాచరితో అన్నాడు — ‘భద్రే, ఈ నగరాన్ని చూసి వచ్చినట్లే మళ్ళీ వెళ్ళిపోతాను.’ అప్పుడు భయంకరమైన మహానాదం చేసి ఆ లంక వేగంగా అరచేతితో వానరశ్రేష్ఠుని కొట్టింది. ఆమె గట్టిగా కొట్టగా పరాక్రమశాలి అయిన మారుతాత్మజుడు ఎంతో గొప్ప నాదం చేశాడు. అప్పుడు కోపంతో ఉడికిపోయిన హనుమంతుడు ఎడమచేతి వేళ్ళను ముడిచి పిడికిలి చేసి ఆమెను కొట్టాడు. ‘ఈమె స్త్రీ’ అని భావించి అతడు స్వయంగా అతిగా కోపించలేదు; అయినా ఆ తేలికపాటి దెబ్బకే అవయవాలు కలవరపడిన ఆ నిశాచరి, వికృతముఖి, వెంటనే నేలమీద పడిపోయింది. పడిపోయిన ఆమెను చూసి తేజస్వి అయిన వీరుడు హనుమంతుడు ‘స్త్రీ’ అని భావించి ఆమెపై కనికరం చూపాడు. హనుమంతుని సమాధానం చతురమైనది — అతడు సత్యమే చెబుతాడు, అయినా ముఖ్యకార్యాన్ని బయటపెట్టడు; ‘చూడటానికి వచ్చాను’ అనే మాట సత్యమే — సీతను చూడటానికే అతడు వచ్చాడు. ‘యథాగతం పునర్యాస్యే’ (వచ్చినట్లే మళ్ళీ వెళ్తాను) అనే మాటతో అతడు శాంతిని కూడా ప్రతిపాదిస్తాడు. కానీ ఆమె కొట్టినప్పుడు అతడు ప్రత్యుత్తరం ఇస్తాడు — ఎడమచేతితో, మందమైన కోపంతో; ఈ విధంగా స్త్రీవధ దోషాన్ని పరిహరిస్తూనే అతడు ఆత్మరక్షణ చేసుకుంటాడు. నలభై ఒకటవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — మూడు అర్ధశ్లోకాలు ఒకే సంఖ్య కింద. ‘కృపాం చకార’ (కనికరం చూపాడు) అనే పదం హనుమంతుని కరుణను చూపిస్తుంది — ఓడిపోయిన శత్రుదేవత పట్ల కూడా అతడు దయ చూపుతాడు. ఈ ప్రసంగపు నీతి స్పష్టం — స్త్రీవధ అధర్మం, కాబట్టి హనుమంతుడు పూర్తి బలాన్ని ప్రయోగించడు; అయినా అతని తేలికపాటి దెబ్బే నగరదేవతను పడగొట్టడానికి సరిపోయింది, దానితో అతని అతులబలం కూడా సూచించబడింది. ‘వామహస్తస్య’ (ఎడమచేతి) అనే విశేషం కూడా అవజ్ఞను సూచిస్తుంది — అతడు కుడిచేతిని ప్రయోగించడు. ఇంతకుముందు ‘పరం కౌతూహలమ్’ (గొప్ప కుతూహలం) అనే మాటతో అతడు అహింసక స్వరూపాన్ని చూపాడు; ఆమె దాడి చేసిన తరువాతనే అతడు ప్రతిదాడికి పూనుకున్నాడు — ఈ విధంగా దోషం ఆమెదే. ఈ సంయమానికి ఉదాహరణలు రామాయణంలో మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తాయి — రాముడు కూడా తాటకావధకు ముందు స్త్రీవధను ఇష్టపడలేదు. హనుమంతుని ‘సుమహానాదం’ కూడా లంక ‘మహానాదానికి’ ప్రత్యుత్తరం.
అప్పుడు మిక్కిలి కలవరపడిన లంక గద్గదమైన మాటలతో, గర్వాన్ని విడిచి ప్లవంగముడైన హనుమంతునితో అన్నది — ‘మహాబాహూ, హరిసత్తమా, ప్రసన్నుడవు కా, నన్ను కాపాడు. సౌమ్యుడా, సత్త్వవంతులైన మహాబలులైన పురుషులు సమయంలో — శాస్త్రమర్యాదలో — నిలుస్తారు, స్త్రీని చంపరు. ప్లవంగమా, నేనే స్వయంగా లంకానగరిని; వీరా, మహాబలా, నీ పరాక్రమంతో నేను జయించబడ్డాను. హరీశ్వరా, నేను చెప్పే ఈ సత్యాన్ని విను — స్వయంభువు బ్రహ్మ నాకు ఇచ్చిన వరం ఎలాంటిదో. ఆయన అన్నాడు — “ఎప్పుడైతే ఏదో ఒక వానరుడు నిన్ను పరాక్రమంతో వశపరచుకుంటాడో, అప్పుడు రాక్షసులకు భయం వచ్చిందని నీవు తెలుసుకోవాలి.” సౌమ్యుడా, నిన్ను చూడటంతో ఈ రోజు ఆ సమయం నాకు వచ్చింది; స్వయంభువు విధించినది సత్యం, దానికి తిరుగులేదు. సీత కారణంగా దురాత్ముడైన రాజు రావణునికీ రాక్షసులందరికీ వినాశం దాపురించింది. కాబట్టి హరిశ్రేష్ఠా, రావణుడు పాలించే నగరంలోకి ప్రవేశించి, ఇక్కడ నీవు కోరే కార్యాలన్నిటినీ నిర్వర్తించు. హరీశ్వరా, శాపంతో దెబ్బతిన్న, రాక్షసముఖ్యుడు పాలించే ఈ శుభమైన నగరంలోకి ప్రవేశించి, ఇష్టానుసారం సుఖంగా అంతటా తిరిగి సాధ్వి అయిన జనకుని కూతురిని వెదకు.’ ఇక్కడ లంక పరాజయమే లంక వినాశానికి మొదటి లక్షణం — బ్రహ్మ వాక్యం దీనిని నిశ్చయిస్తుంది. ‘సీతానిమిత్తమ్’ (సీత కారణంగా) అనే పదంతో కథానకమంతటికీ మూలం ప్రకటమైంది — పరస్త్రీ అపహరణమే రావణుని నాశనానికి కారణం. నగరదేవత స్వయంగా హనుమంతునికి అనుమతి ఇస్తుంది, కాబట్టి అతని ప్రవేశం చౌర్యం కాదు, ధర్మసమ్మతమైనది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడి సర్గసమాప్తిని సూచిస్తుంది. ‘శాపోపహతామ్’ (శాపంతో దెబ్బతిన్నది) అనే పదం రావణుని పాపాల వల్ల ఋషుల, స్త్రీల శాపాలతో లంక ఇంతకుముందే హతమైందని సూచిస్తుంది. లంక మాటలోని ‘సమయే సౌమ్య తిష్ఠంతి’ (సౌమ్యుడా, మర్యాదలో నిలుస్తారు) అనే నీతివాక్యం హనుమంతుని సంయమానికే ప్రశంస — అతడు స్త్రీని చంపలేదని ఆమె కృతజ్ఞురాలు. బ్రహ్మవరపు స్వరూపం రామాయణంలోని అనేక ప్రసంగాలలో కనిపిస్తుంది — వరం ద్వారానే వినాశకాలం నిర్దేశించబడుతుంది. కాబట్టి హనుమంతుని రాక ఆకస్మికం కాదు, దైవనిర్దిష్టం; అతని కార్యసిద్ధి ముందే నిశ్చయమైందని శ్రోతకు ఆశ్వాసన. ‘యాని యాని వాంఛసి’ (నీవు కోరేవన్నీ) అనే అనుమతి కూడా గమనించదగినది — ముందు హనుమంతుడు అశోకవనికను ధ్వంసం చేస్తాడు, లంకను దహిస్తాడు; వాటన్నిటికీ ఇక్కడే ముందుగా అనుమతి ఇవ్వబడినట్లుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥