॥वाल्मीकिरामायणम् సుందరకాండ · 4వ సర్గ

సుందరకాండ

సర్గ

హనుమంతుని లంకాప్రవేశం, రావణాంతఃపుర ప్రవేశం

ద్వారం గుండా కాక ప్రాకారం దాటడం, శత్రువుల తలపై ఎడమపాదం మోపడం, రాక్షసగృహాల శోభ, గీతవాద్య మంత్రధ్వనులు, నగరమధ్యపు రక్షకస్థానంలో గూఢచారులూ రక్షకులూ, రావణగృహ దర్శనం, ప్రవేశం

కపిసత్తముడూ మహాతేజస్వీ అయిన హనుమంతుడు కామరూపిణి అయిన శ్రేష్ఠమైన లంక అనే నగరదేవతను పరాక్రమంతో జయించి తన దారిని నిర్విఘ్నం చేసుకున్నాడు. మహాపరాక్రమశాలి అయిన అతడు ద్వారం గుండా ప్రవేశించలేదు, ప్రాకారాన్నే దాటి లోపలికి దూకాడు; రాత్రివేళ మహాసత్త్వుడైన ఆ కపికుంజరుడు లంకలో ప్రవేశించాడు. కపిరాజు సుగ్రీవునికి హితం చేస్తూ అతడు నగరంలో ప్రవేశించి, శత్రువుల తలమీద మోపినట్లు ఎడమపాదాన్ని మోపాడు. సత్త్వసంపన్నుడైన మారుతాత్మజుడు రాత్రివేళ ప్రవేశించి, రాలిన పూలతో శోభిస్తున్న మహాపథాన్ని — రాజమార్గాన్ని — ఆశ్రయించాడు. ద్వారం గుండా ప్రవేశించడం అతిథికీ మిత్రునికీ తగిన ధర్మం; శత్రువు నగరంలోకి మాత్రం ద్వారం గుండా కాక ప్రవేశించాలనే నీతి ఇక్కడ అనుసరించబడింది, దానితో ద్వారపాలకుల దృష్టి కూడా తప్పించబడుతుంది. ఎడమపాదంతో ప్రవేశించడం శత్రునగరానికి అశుభసూచకం, శత్రువుల వినాశానికి పూర్వలక్షణం అని భావం. ‘శత్రూణాం మూర్ధని’ (శత్రువుల తలమీద) అనే వాక్యం లాక్షణికమైనది — అతడు వారి తలలపై పాదం మోపినట్లు, వారి గర్వాన్ని అణచివేసినట్లు. దీనితో హనుమంతుని ఆత్మవిశ్వాసం కూడా సూచించబడింది — ఒంటరిగా ఉన్నా లంకను జయించగలవానిలా అతడు ప్రవేశిస్తాడు. రాత్రి ప్రవేశానికి తగిన కాలమని పూర్వసర్గలో అతడే నిశ్చయించుకున్నాడు; ఇప్పుడు ఆ నిశ్చయాన్ని అతడు కార్యరూపంలో పెడుతున్నాడు.

అప్పుడు కపి ఆ రమ్యమైన లంకానగరం వైపు సాగాడు. ఆ నగరం నవ్వుల ఉత్కృష్టమైన ధ్వనులతోనూ వాద్యాల ఘోషలతోనూ నిండి ఉంది. వజ్రం, అంకుశం వంటి చిహ్నాలతో అలంకరించబడిన, వజ్రమయమైన కిటికీజాలాలతో భూషితమైన, మేఘాల వంటి తెల్లని గృహాలతో ఆ రమ్యమైన నగరం మేఘాలతో ఆకాశంలా ప్రకాశించింది. అప్పుడు లంక రాక్షసగణాల శుభమైన గృహాలతో మండుతున్నట్లుంది — ఆ గృహాలు తెల్లని మేఘాల వంటివి, చిత్రమైనవి, పద్మాకారంలోనూ స్వస్తికాకారంలోనూ ఉన్నాయి. వర్ధమానం అనే పేరు గల గృహాలతో కూడా అది అంతటా చక్కగా అలంకరించబడింది. చిత్రవిచిత్రమైన పూలమాలలతో ఆభరణాలతో వలె అలంకరించబడిన ఆ నగరాన్ని, కపిరాజు సుగ్రీవునికి హితం చేసే శ్రీమంతుడైన హనుమంతుడు రాఘవుని కార్యం కోసం సంచరిస్తూ చూశాడు, చూసి ఆనందించాడు. భవనం నుండి భవనానికి వెళ్తూ ఆ కపికుంజరుడు అక్కడక్కడా వివిధ ఆకృతుల, రూపాల భవనాలను చూశాడు. ఇక్కడ ముద్రణలో ఒక పాదసూచిక ఉంది; అది వరాహమిహిరుని సంహితను ఉదహరిస్తూ గృహాల నిర్మాణభేదాలను — సర్వతోభద్రం, నంద్యావర్తం, వర్ధమానం, స్వస్తికం — లక్షణాలతో వివరిస్తుంది. దానివల్ల ‘పద్మస్వస్తికసంస్థితైః’, ‘వర్ధమానగృహైః’ అనే పదాలు వాస్తుశాస్త్రపు పారిభాషిక పదాలని తెలుస్తుంది. హనుమంతుడు వీటిని చూసి ఆనందించాడు — శత్రువు నగరం కూడా సుందరమైనదే అని అతడు నిష్పక్షపాతంగా అంగీకరిస్తాడు. కానీ ‘రాఘవార్థే చరన్’ (రాఘవుని కార్యం కోసం సంచరిస్తూ) అనే పదంతో అతని ఆనందం కూడా కార్యానికి లోబడినదే అని సూచించబడింది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘దదర్శ’ (చూశాడు) అనే క్రియాపదం రెండుసార్లు వచ్చింది — మొదట నగరాన్ని, తరువాత భవనాలను — ఈ విధంగా దర్శనక్రమం స్పష్టమవుతుంది.

హృదయం, కంఠం, శిరస్సు అనే మూడు స్థానాలలో పుట్టిన మంద్ర, మధ్య, తార స్వరాలతో అలంకరించబడిన మనోహరమైన గీతాన్ని అతడు విన్నాడు. స్వర్గంలోని అప్సరసల వంటి, మన్మథబాణాలకు గురైన స్త్రీల ఒడ్డాణాల సవ్వడినీ, అందెల రవాన్నీ అతడు విన్నాడు. మహాత్ములైన రాక్షసుల భవనాలలో మెట్లు ఎక్కుతున్న స్త్రీల ఒడ్డాణపు, అందెల ధ్వనినీ, పురుషులు భుజాలు చరచుకునే ధ్వనులనూ, సింహనాదాలనూ అక్కడక్కడా అతడు విన్నాడు. రాక్షసగృహాలలో మంత్రాలు జపిస్తున్న రాక్షసుల ధ్వనిని అతడు విన్నాడు; స్వాధ్యాయంలో నిమగ్నులైన యాతుధానులను కూడా చూశాడు. రావణుని స్తుతిస్తూ గర్జిస్తున్న రాక్షసులనూ, రాజమార్గాన్ని ఆక్రమించి నిలిచిన పెద్ద రాక్షససమూహాన్నీ అతడు చూశాడు. ఇక్కడ ధ్వనుల క్రమం గమనించదగినది — సంగీతం, ఆభరణధ్వని, వీరుల గర్జన, వేదమంత్ర జపం, స్వాధ్యాయం, రాజస్తుతి. లంక కేవలం భోగస్థానం కాదు; అక్కడ వేదాధ్యయనమూ జపమూ కూడా జరుగుతున్నాయి. దీనితో రావణ రాజ్యపు ద్వంద్వ స్వరూపం సూచించబడింది — విద్యా తపస్సూ ఉన్నాయి, కానీ అవి అధర్మంతో కలిసిపోయాయి. ‘త్రిస్థానస్వరభూషితమ్’ (మూడు స్థానాల స్వరాలతో అలంకరించబడినది) అనే పదంతో గానపు శాస్త్రీయతా గాయకుల కౌశలమూ చూపించబడ్డాయి. హనుమంతుడు స్వయంగా వ్యాకరణవేత్త, సంగీతజ్ఞుడు అని సంప్రదాయం; కాబట్టి ఈ ధ్వనులను అతడు సూక్ష్మంగా వివేచించగలడు. ఈ ఖండంలో ‘శుశ్రావ’ (విన్నాడు) అనే క్రియాపదం మూడుసార్లు వచ్చింది — హనుమంతుడు ఇప్పుడు కళ్ళతోనే కాదు, చెవులతో కూడా అన్వేషిస్తున్నాడు. రావణస్తుతి రాజమార్గంలోనే గానం చేయబడుతోంది, దానితో రాక్షసులకు తమ స్వామిపై ఉన్న భక్తి సూచించబడింది.

మధ్యమ గుల్మంలో — నగరమధ్యంలోని రక్షకస్థానంలో — అతడు రావణుని అనేకమంది గూఢచారులను చూశాడు. వారిలో కొందరు దీక్ష పొందినవారు, కొందరు జటాధారులు, కొందరు తల గొరిగించుకున్నవారు, కొందరు గోచర్మం ధరించినవారు, కొందరు దిగంబరులు. కొందరికి దర్భల పిడికిలే ఆయుధం, కొందరికి అగ్నికుండమే ఆయుధం; మరికొందరు కూటములూ ముద్గరాలూ చేతబట్టినవారు, ఇంకొందరు దండాయుధధారులు. కొందరు ఒంటికంటివారు, కొందరు అనేక వర్ణాలవారు, లంబోదరులు, వేలాడే స్తనాలు గలవారు, భయంకరులు, వంకర ముఖాలవారు, వికటాకారులు, మరుగుజ్జులు. కొందరు ధనుర్ధారులు, ఖడ్గధారులు, శతఘ్నులూ ముసలాలూ ఆయుధాలుగా గలవారు, శ్రేష్ఠమైన పరిఘలు చేతబట్టినవారు, చిత్రమైన కవచాలతో ప్రకాశించేవారు. కొందరు మరీ లావూ కాదు మరీ సన్నమూ కాదు, మరీ పొడవూ కాదు మరీ పొట్టీ కాదు, మరీ తెలుపూ కాదు మరీ నలుపూ కాదు, మరీ గూనివారూ కాదు మరుగుజ్జులూ కాదు — మధ్యమరూపులు. వారు విరూపులు, బహురూపులు, సురూపులు, మంచి తేజస్సు గలవారు, ధ్వజాలూ పతాకలూ ధరించినవారు, వివిధ ఆయుధాలు గలవారు. శక్తులూ వృక్షాలూ ఆయుధాలుగా గలవారినీ, పట్టిసాలూ అశనులూ ధరించినవారినీ, క్షేపణులూ పాశాలూ చేతబట్టినవారినీ ఆ మహాకపి చూశాడు. మాలలు ధరించి, చందనం పూసుకొని, శ్రేష్ఠమైన ఆభరణాలతో అలంకరించుకొని, నానావేషాలు ధరించి, ఇష్టానుసారం తిరుగుతున్నవారు అక్కడ అనేకులున్నారు. వారు పదునైన శూలాలు ధరించినవారు, వజ్రాయుధాలు గలవారు, మహాబలులు; ఈ విధంగా లక్షమంది ఉన్న, ఏమరుపాటు లేని మధ్యమ రక్షకదళాన్ని కపి చూశాడు. దీక్షితులు, జటాధారులు, ముండితులు మొదలైన రూపాలలో గూఢచారులు తపస్వుల వేషం ధరించి కూడా రహస్యంగా సంచరిస్తారు — ఇది రావణుని గూఢచార వ్యవస్థకు సూక్ష్మమైన పరిచయం. దర్భల పిడికిలీ అగ్నికుండమూ ఆయుధాలు అనేది విచిత్రమైన వర్ణన — తాపసవేషధారులు కూడా ఆభిచారిక కర్మలతో దాడి చేస్తారని భావం. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘మరీ … కాదు’ అనే నిషేధం ఎనిమిదిసార్లు ఆవృత్తమై మధ్యమరూపులైన సామాన్య పురుషుల ఉనికిని కూడా చూపిస్తుంది. ఈ విధంగా కవి సమాజమంతటినీ చిత్రిస్తాడు — విరూపులనూ సురూపులనూ, తాపసవేషధారులనూ యోధులనూ. హనుమంతుడు వీరందరినీ దాటుకుంటూ వెళ్తాడు, ఎవరూ అతనిని గమనించరు — ఇది అతని చిన్నరూపపు, రాత్రి యొక్క ప్రభావం. ‘మధ్యమే గుల్మే’ అనే పదానికి హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘నగరపు మధ్యభాగంలో’ అని అర్థం; కాబట్టి ఇది నగరపు కేంద్ర రక్షకస్థానం. గూఢచారుల వేషవైవిధ్యం కవి సూక్ష్మదృష్టిని చూపిస్తుంది — రాజనీతిలో గూఢచారులు తాపస, వర్తక, భిక్షువేషాలలో సంచరిస్తారని కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రంలో కూడా చెప్పబడింది. ఈ విధంగా రావణుడు కేవలం బలంతోనే కాదు, బుద్ధితో కూడా రాజ్యాన్ని కాపాడుతున్నాడు. ‘శతసాహస్రమ్’ (లక్ష) అనే సంఖ్య అతిశయోక్తి అయినా బలపు మహత్త్వాన్ని సూచిస్తుంది. హనుమంతుని దృష్టిలో ఇదంతా ఒక పర్యవేక్షణ అవుతుంది, దానిని అతడు తరువాత రామునికి నివేదిస్తాడు.

రాక్షసాధిపతి రావణుడు నియమించిన ఆ రక్షకసైన్యం అంతఃపురం ఎదుట నిలిచి ఉండటం అతడు చూశాడు. అప్పుడు మేలిమి బంగారు తోరణాలు గల, రాక్షసేంద్రునిదిగా ప్రసిద్ధమైన, త్రికూటపర్వత శిఖరంపై నెలకొన్న, తెల్లని పద్మాలతో అలంకరించబడిన అగడ్తలతో చుట్టబడిన, మిక్కిలి ప్రాకారాలతో ఆవరించబడిన, స్వర్గం వంటి దివ్యమైన, దివ్యనాదాలతో ప్రతిధ్వనిస్తున్న రావణగృహాన్ని ఆ మహాకపి చూశాడు. అది గుర్రాల సకిలింపులతో మారుమోగుతూ, ఆభరణాల ధ్వనులతో నిండి, రథాలతోనూ యానాలతోనూ విమానాలతోనూ గుర్రాలతోనూ ఏనుగులతోనూ శుభంగా ఉంది. తెల్లని మేఘరాశుల వంటి, అలంకరించబడిన నాలుగు దంతాల ఏనుగులతోనూ, మదించిన మృగపక్షులతోనూ దాని ద్వారం మనోహరంగా ఉంది. మిక్కిలి మహాపరాక్రమవంతులైన వేలాది యాతుధానులు కాపాడుతున్న రాక్షసాధిపతి యొక్క ఆ సురక్షితమైన గృహంలోకి కపి ప్రవేశించాడు. బంగారు, జాంబూనదమయమైన వలయాకార ప్రాకారంతో చుట్టబడిన, విలువైన ముత్యాలతోనూ మణులతోనూ అలంకరించబడిన లోపలి భాగాలు గల, శ్రేష్ఠమైన కాలాగరు చందనాలతో అర్చించబడిన ఆ రావణుని అంతఃపురంలోకి అతడు ప్రవేశించాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది, దానితో సర్గసమాప్తి సూచించబడింది. ‘గుప్తమ్’ (సురక్షితమైనది) అనే పదం రక్షణ దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది, అయినా హనుమంతుడు నిర్విఘ్నంగా ప్రవేశిస్తాడు — ఇది అతని బుద్ధికౌశలపు పరిణామం. ‘త్రివిష్టపనిభమ్’ (స్వర్గం వంటిది) అనే ఉపమతో రావణుడు స్వర్గాన్నే అనుకరించాడని సూచించబడింది. తరువాతి సర్గలో చంద్రోదయ వర్ణనతో పాటు అంతఃపురంలో అతని అన్వేషణ విస్తారంగా వర్ణించబడుతుంది; ఇక్కడ కేవలం ప్రవేశం. నాలుగు దంతాల ఏనుగులు ఐరావతం వంటివి, దానితో రావణుని ఇంద్రతుల్యమైన వైభవం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది. రావణగృహం పర్వతశిఖరం మీద ఉంది, అగడ్తలతోనూ ప్రాకారాలతోనూ రెట్టింపుగా రక్షించబడింది, వేలాది యాతుధానులతో కూడా కాపాడబడుతోంది — ఈ విధంగా మూడు విధాల రక్షణ. ఇదంతా దాటి హనుమంతుడు ప్రవేశించడం అతని అద్భుత సామర్థ్యాన్ని చూపిస్తుంది. ఇక్కడ ‘ఆవివేశ’ (ప్రవేశించాడు) అనే క్రియాపదం రెండుసార్లు — ఇరవై తొమ్మిది, ముప్పై శ్లోకాలలో — ఆవృత్తమై ప్రవేశ నిశ్చయాన్ని దృఢపరుస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి