సర్గ
చంద్రోదయ వర్ణన, రావణాంతఃపురంలో సీతాన్వేషణ
ఆకాశమధ్యంలో చంద్రుని శోభ, ప్రదోషకాలం, రాక్షసగృహాలలో రాత్రివిలాసం, రాక్షసస్త్రీల దర్శనం, సీతను చూడలేక హనుమంతుని దుఃఖం
అప్పుడు ధీమంతుడైన హనుమంతుడు ఆకాశమధ్యానికి చేరిన చంద్రుని చూశాడు. అతడు వెన్నెల చాందినీని మళ్ళీ మళ్ళీ వెళ్ళగక్కుతున్నట్లుగా, గోశాలలో మదించిన వృషభం తిరిగినట్లు ఆకాశంలో తిరుగుతున్నాడు. లోకపు పాపాలనూ తాపాలనూ నశింపజేస్తూ, మహాసముద్రాన్ని పోటుతో పెంచుతూ, సర్వభూతాలనూ కాంతితో ప్రకాశింపజేస్తూ — ఈ విధంగా శీతకిరణుడు సాగిపోతూ కనిపించాడు. భూమిపై మందరపర్వతంలోనూ, ప్రదోషవేళ సముద్రంలోనూ, జలాలలో పద్మంలోనూ ఉండే లక్ష్మి, అదే అప్పుడు అందమైన చంద్రునిలో నిలిచి ప్రకాశించింది. వెండి పంజరంలో హంసలా, మందరపర్వతపు గుహలో సింహంలా, గర్వించిన ఏనుగును ఎక్కిన వీరునిలా ఆకాశంలో నిలిచిన చంద్రుడు ప్రకాశించాడు. పదునైన కొమ్ములూ మూపురమూ గల వృషభంలా, ఎత్తైన శిఖరాలు గల తెల్లని మహాపర్వతంలా, బంగారు తొడుగులు గల దంతాలున్న ఏనుగులా నిండుకొమ్ములు గల చంద్రుడు ప్రకాశించాడు. చల్లని నీటి మంచు అనే బురద అతనికి తొలగిపోయింది, సూర్యకాంతిని గ్రహించడం వల్ల చీకటి అనే బురద కూడా తొలగిపోయింది, కాంతిలక్ష్మికి ఆశ్రయం కావడం వల్ల అతని కళంకం కూడా నిర్మలంగా ప్రకాశిస్తోంది. రాతిపలకను చేరిన మృగరాజులా, మహాయుద్ధాన్ని చేరిన గజరాజులా, రాజ్యాన్ని పొందిన నరేంద్రునిలా చంద్రుడు విరాజిల్లాడు. ప్రదోషకాలం కూడా స్వర్గం వంటిదైంది — చంద్రోదయంతో చీకటి అనే దోషం నశించింది, రాక్షసుల మాంసభక్షణ అనే దోషం పెరిగింది, రమణుల ప్రణయకలహ రూపమైన మనోదోషం శాంతించింది. ఇక్కడ కవి ఐదవ సర్గను దీర్ఘవృత్తాలతో ప్రారంభిస్తాడు; ‘శృంగ’, ‘పంక’, ‘దోష’ అనే అంత్యపదాల ఆవృత్తితో చంద్రుని వర్ణనను శ్రవణసుందరం కూడా చేస్తాడు. హనుమంతుని అన్వేషణకు ఈ కాంతి ఉపకరిస్తుంది, కాబట్టి చంద్రుడు అతనికి సహాయకునిలా తోస్తాడు. పూర్వసర్గలలో రెండవ సర్గ చివర కూడా చంద్రుడు ఉదయించాడు; ఇక్కడ అతడు ఆకాశమధ్యానికి చేరాడు, కాబట్టి రాత్రి పెరిగిందనే కాలక్రమం కూడా సూచించబడింది. ఉపమానాలన్నీ బలానికీ శౌర్యానికీ ప్రతీకలు — వృషభం, సింహం, ఏనుగు, వీరుడు, నరేంద్రుడు — దానితో చంద్రుడు కూడా వీరునిలా చిత్రించబడ్డాడు. ఈ ఉపమానాలు హనుమంతుని సొంత స్థితిని ప్రతిబింబిస్తాయి: అతడు కూడా ఒంటరిగా శత్రునగరంలో నిర్భయంగా సంచరిస్తున్నాడు. ‘భువి భానుమంతమ్’ అనేది ముద్రిత పాఠం; చంద్రుని కాంతి భూమి అంతటా వ్యాపించిందని దాని అర్థం గ్రహించాలి. క్షీరసాగరమథనంలో మందరం కవ్వం, కాబట్టి దానికి లక్ష్మితో సంబంధం ప్రసిద్ధం; సముద్రం నుండి లక్ష్మి పుట్టింది, పద్మంలో ఆమె నివాసం — ఈ విధంగా మూడు స్థానాల లక్ష్మీ చంద్రునిలో ఒకచోట కలిసిందని కవి కల్పన.
ప్రదోషవేళ వీణల తంత్రీస్వరాలు చెవులకు ఇంపుగా మొదలయ్యాయి; సచ్ఛీలలైన స్త్రీలు భర్తలతో కలిసి నిద్రిస్తున్నారు. అత్యద్భుతమైన రౌద్రస్వభావం గల నిశాచరులు మాత్రం విహరించడానికి బయలుదేరారు. మత్తెక్కినవారితోనూ ఏమరుపాటుగా ఉన్నవారితోనూ నిండిన, రథాలతోనూ గుర్రాలతోనూ భద్రాసనాలతోనూ కిక్కిరిసిన, వీరశ్రీతో కూడిన రాక్షసకుటుంబాలను కపి చూశాడు. అక్కడ రాక్షసులు ఒకరినొకరు ఎక్కువగా ఆక్షేపించుకుంటున్నారు, బలిసిన భుజాలను విసురుతున్నారు, మత్తుతో ప్రేలాపిస్తున్నారు, పరస్పరం కటువచనాలతో నిందించుకుంటున్నారు. వారు రొమ్ములు చరుచుకుంటున్నారు, ప్రియురాళ్ళపై అవయవాలు వాలుస్తున్నారు, చిత్రమైన రూపాలు ధరిస్తున్నారు, దృఢమైన విల్లులను లాగుతున్నారు. కొందరు కాంతలు చందనం పూసుకుంటున్నారు, మరికొందరు నిద్రిస్తున్నారు, సుందరముఖులు నవ్వుతున్నారు, ఇంకొందరు కోపంతో నిట్టూరుస్తున్నారు. ఘీంకరిస్తున్న మహాగజాలతోనూ, బాగా గౌరవించబడిన సభాసదులతోనూ, నిట్టూరుస్తున్న వీరులతోనూ ఆ నగరం బుసలు కొడుతున్న సర్పాలతో కూడిన మడుగులా శోభించింది. ‘విక్షిపంతి’ (విసురుతున్నారు) అనే ఒకే పదం నాలుగుసార్లు ఆవృత్తమై రాక్షసుల చాంచల్యాన్ని చూపిస్తుంది. ఇదంతా రావణ రాజ్యంలో భోగపు అదుపులేని స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది, అక్కడ ధర్మానికి స్థానం తక్కువ. ముందు సచ్ఛీలలైన స్త్రీలు భర్తలతో కలిసి నిద్రిస్తున్నారని చెప్పి, ఆ వెంటనే రాక్షసుల విపరీతాచారం వర్ణించబడింది — ఈ విరోధాన్ని కవి సచేతనంగా నెలకొల్పాడు. హనుమంతుడు ఇదంతా తటస్థసాక్షిలా చూస్తాడు; అతని దృష్టి అంతటా సీతనే వెదకుతుంది, కాబట్టి కోలాహలం కూడా అతని కార్యానికి విఘ్నం కలిగించదు. మత్తుల కలహం, వీరుల నిట్టూర్పు, ఏనుగుల ఘీంకారం — ఈ ధ్వనుల సమూహం లంకలోని రాత్రికి సజీవచిత్రాన్ని రచిస్తుంది.
ఆ నగరంలో హనుమంతుడు బుద్ధిప్రధానులైన, అందమైన పేర్లు గల, శ్రద్ధాళువులైన, లోకంలో ప్రముఖులైన, నానావిధ రూపాలు గల యాతుధానులను చూశాడు. సురూపులూ, నానాగుణాలు గలవారూ, తమ గుణాలకు తగిన రూపం గలవారూ, ప్రకాశిస్తున్నవారూ అయిన వారిని చూసి అతడు ఆనందించాడు; కొందరు మాత్రం అతని దృష్టికి విరూపులుగా కూడా ఉన్నారు. ‘ధానాన్’ అనే అంత్యానుప్రాసం ఇక్కడ కూడా కనిపిస్తుంది. రాక్షసులందరూ మూఢులు కాదు, కొందరు బుద్ధిమంతులూ గుణవంతులూ కూడా అని హనుమంతుడు నిష్పక్షపాతంగా చూస్తాడు. దీనితో లంక సమాజం వైవిధ్యభరితమైనదనీ, కేవలం భీషణమైనది కాదనీ తెలుస్తుంది.
అప్పుడు అక్కడ ఆ రాక్షసుల స్త్రీలను హనుమంతుడు చూశాడు — వారు శ్రేష్ఠులకు తగినవారు, సుపరిశుద్ధమైన భావం గలవారు, మహానుభావలు, ప్రియులపైనా పానంపైనా మనస్సు లగ్నమైనవారు, తారల్లా మంచి స్వభావం గలవారు, కాంతిమంతులు. కొందరు శోభతో ప్రకాశిస్తూ, సిగ్గుతో ముడుచుకొని, అర్ధరాత్రివేళ ప్రియులు కౌగిలించుకోగా, పక్షి కౌగిలించుకున్న ఆడపక్షిలా ఉండటం అతడు చూశాడు. మరికొందరు మేడల మీద ప్రియుల ఒడిలో సుఖంగా కూర్చుని ఉన్నారు; వారు భర్తృపరాయణలు, ధర్మపరలు, మదనావిష్టలు. కొందరు వస్త్రం కప్పుకోని, బంగారు రేఖ వంటి వర్ణం గలవారు; కొందరు మేలిమి బంగారు వర్ణం గలవారు; మరికొందరు ప్రియవియోగంలో ఉన్న, చంద్రుని వంటి తెల్లని వర్ణం గల సుందరాంగులు. మనోహరులైన ప్రియులను పొంది మిక్కిలి ప్రీతి చెందిన, ప్రసన్నమనస్కలైన, పరమసుందరులైన ఆ రమణులు గృహాలలో సంతోషంగా ఉండటం ఆ వానరవీరుడు చూశాడు. చంద్రుని వంటి కాంతి గల ముఖాలనూ, చక్కని రెప్పలు గల వంపుకన్నులనూ, మెరుపుతీగల్లా ప్రకాశిస్తున్న ఆభరణమాలలనూ అతడు చూశాడు. ‘గూఢాః’, ‘విష్టాః’, ‘వర్ణాః’, ‘రామాః’, ‘మాలాః’ అని ప్రతి శ్లోకంలోనూ ఒకే అంత్యపదం నాలుగు పాదాలలో ఆవృత్తమవుతుంది — ఈ యమకచ్ఛాయ ఈ సర్గకు విశేషం. హనుమంతుడు ఈ స్త్రీలందరినీ కేవలం సీతాన్వేషణ కోసమే పరిశీలిస్తాడు, కామభావంతో కాదు — ఈ విషయం ముందు అతడే స్వయంగా చెబుతాడు. ఇక్కడ అంతటా స్త్రీలు ప్రియులతో కలిసి ఉండటం కనిపిస్తుంది, దానితో సీత వియోగం విరుద్ధంగా మరింత స్పష్టమవుతుంది. ‘కాంతప్రహీణాః’ (ప్రియుని విడిచి ఉన్నవారు) అనే పదంతో కవి విరహిణులను కూడా చూపిస్తాడు, వారు సీత స్థితిని గుర్తుచేస్తారు. దీర్ఘవృత్తాలలో ఈ యమకవిన్యాసాన్ని కవి అతి కౌశలంతో చేస్తాడు, దానితో వర్ణన గీతంలా వినిపిస్తుంది.
కానీ ధర్మమార్గంలో నిలిచిన రాజవంశంలో పుట్టిన, పరమ కులీనురాలైన, విరబూసిన లతలా చక్కగా పెరిగిన, మనస్సుతో కూడా ఉత్తమురాలైన, సన్నని దేహం గల సీతను అతడు అక్కడ చూడలేదు. ఆమె సనాతన ధర్మమార్గంలో నిలిచినది, రామునే చూస్తూ ఉండేది, అతని ప్రేమలో నిండినది, భర్త యొక్క తేజస్వి మనస్సులో ప్రవేశించినది, ఇతర స్త్రీల కంటే ఎల్లప్పుడూ విశిష్టమైనది. విరహతాపంతో బాధపడుతూ, కన్నీటిధారలు కంఠం మీదుగా జారుతూ, పూర్వం శ్రేష్ఠమైన బంగారు హారాలతో అలంకరించబడిన కంఠం గల, చక్కని రెప్పలు గల, మధురకంఠి అయిన ఆమె అడవిలో నాట్యం చేసే నెమలిలా ఉండేది. మేఘాలతో కప్పబడి స్పష్టంగా కనిపించని చంద్రరేఖలా, దుమ్ముతో మసకబారిన బంగారు రేఖలా, బాణపు గాయం మానిన మచ్చలా, గాలికి చెదిరిన మేఘరేఖలా ఆమె మలినంగా ఉండి ఉంటుందని కవి ఉపమలతో సూచిస్తాడు. మాట్లాడేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన మనుజేశ్వరుడు రాముని భార్య సీతను చూడలేక ఆ ప్లవంగముడు చాలాసేపు దుఃఖంతో దెబ్బతిని, వెంటనే మందగించినవానిలా అయ్యాడు. ఇక్కడ మొదటిసారిగా సీత రూపం హనుమంతుని మనస్సులో ఊహించబడింది — తాను చూడని ఆమె లక్షణాలను అతడు రాముని మాటల ద్వారా తెలుసుకున్నాడు. అతని నిరాశ తరువాతి సర్గలలో పెరుగుతుంది. ఈ ఖండంలోని ఉపమలన్నీ ఒకే భావాన్ని మోస్తాయి — సౌందర్యం ఉంది, కానీ కప్పబడి, మలినమై, గాయపడి ఉంది. ఈ విధంగా సీత ఇంకా కనిపించకపోయినా, కవి ఆమె దుఃఖస్థితిని పాఠకుని మనస్సులో ముందే నెలకొల్పుతాడు. ‘మంద ఇవ అచిరస్య’ (వెంటనే మందగించినవానిలా) అనే పదంతో హనుమంతుని ఉత్సాహం క్షణికంగా తగ్గిందని సూచించబడింది, నిశ్చయం నశించిందని కాదు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चमः सर्गः॥ ५॥