సర్గ
రాక్షసగృహాలలో సీతాన్వేషణ, రావణభవన ప్రవేశం
ఏడంతస్తుల భవనాలలో సంచారం, రావణనివేశపు వైభవం, ప్రహస్తాది రాక్షసుల గృహాలలోకి దూకడం, రక్షకదళాలు, ఏనుగులు, పల్లకీలు, మహాగృహ ప్రవేశం
కోరిన రూపం ధరించగల హనుమంతుడు లంకలో విమానాలలో — ఏడంతస్తుల ఎత్తైన భవనాలలో — ఇష్టానుసారం సంచరిస్తూ, లాఘవంతో అంతటా తిరిగాడు. ఆ తరువాత లక్ష్మీవంతుడైన ఆ కపి రాక్షసేంద్రుడు రావణుని నివేశాన్ని చేరాడు; అది సూర్యుని రంగులో ప్రకాశించే బంగారు ప్రాకారంతో చుట్టూ ఆవరించబడి ఉంది. సింహాలు గొప్ప అడవిని కాపాడినట్లు భయంకరులైన రాక్షసులు ఆ భవనాన్ని కాపాడుతున్నారు. ఆ భవనాన్ని పరిశీలిస్తూ ఆ కపికుంజరుడు మనస్సులో సంతోషంతో ప్రకాశించాడు. ఇక్కడ ‘లక్ష్మీవాన్’ అనే విశేషణం హనుమంతుని తేజస్సునూ శోభనూ సూచిస్తుంది — అతడు దొంగలా కాదు, రాముని దూతలా నిర్భయంగా ప్రవేశిస్తాడు. ‘కామరూపధృక్’ (కోరిన రూపం ధరించగలవాడు) అనే పదం అతడు పిల్లి అంతటి చిన్నరూపం ధరించాడని గుర్తుచేస్తుంది, కాబట్టి రాక్షసులు అతనిని గమనించలేదు. సింహోపమతో రక్షకుల భీషణత్వమూ, వనోపమతో భవనపు విస్తారమూ సూచించబడ్డాయి. హనుమంతుని సంతోషానికి కూడా కారణం ఉంది — రావణుడు ఎక్కడ నివసిస్తాడో అక్కడే సీత ఉండవచ్చని అతని ఆశ.
ఆ భవనం వెండి తాపడం చేసిన, చిత్రమైన, బంగారు అలంకారాలు గల తోరణాలతోనూ, విచిత్రమైన కక్ష్యలతోనూ (ప్రాంగణాలతోనూ), మనోహరమైన ద్వారాలతోనూ ఆవరించబడి ఉంది. అక్కడ ఏనుగులపై ఎక్కిన మావటీలూ, అలసట లేని శూరులూ, ఆపరాని రథాశ్వాలూ సిద్ధంగా ఉన్నాయి. సింహ, వ్యాఘ్ర చర్మాలతో కప్పబడిన, దంతపు బంగారు వెండి ప్రతిమలతో అలంకరించబడిన, మోగే చిరుగంటల జాలాలతో కూడిన విచిత్రమైన రథాలు అక్కడ ఎల్లప్పుడూ తిరుగుతుండేవి. అది అనేక రత్నాలతో నిండినదీ, శ్రేష్ఠమైన ఆసనాలతో అలంకరించబడినదీ, మహారథుల నివాసస్థానమూ, మహారథుల గొప్ప ఆసనాలు గలదీ. చూడదగిన, మిక్కిలి ఉదారమైన, వివిధమైన అనేక వేల మృగపక్షులతో అది అంతటా నిండి ఉంది. వినయం గల అంతపాలకులైన రాక్షసులు దానిని చక్కగా కాపాడుతున్నారు; ముఖ్యమైన శ్రేష్ఠస్త్రీలతో అది నిండి ఉంది. సంతోషంతో ఉన్న స్త్రీరత్నాలు అక్కడ నివసిస్తారు; శ్రేష్ఠమైన ఆభరణాల సవ్వడులతో అది సముద్రఘోషకు సమానంగా ధ్వనిస్తోంది. రాజగుణాలతో సంపన్నమైన, ముఖ్యమైన శ్రేష్ఠచందనాలతో సుగంధభరితమైన, మహాజనాలతో నిండిన ఆ భవనం సింహాలతో కూడిన మహారణ్యంలా ఉంది. భేరీ మృదంగాల రవాలతోనూ శంఖఘోషలతోనూ ప్రతిధ్వనిస్తూ, నిత్యం అర్చించబడుతూ, పర్వదినాలలో హోమాలతో సోమసవనం జరుగుతూ, రాక్షసులు ఎల్లప్పుడూ పూజించేది అది. సముద్రంలా గంభీరమైన, సముద్రంతో సమానమైన ఘోష గల, మహారత్నాల సామగ్రి గల మహాత్ముడైన రావణుని మహాగృహాన్ని ఆ మహాకపి చూశాడు — ఏనుగులతో గుర్రాలతో రథాలతో కిక్కిరిసి, తన దేహకాంతితో విరాజిల్లుతున్నదానిని. ఇక్కడ కవి పదకొండు శ్లోకాలతో ఒకే భవనాన్ని వర్ణిస్తాడు, దానితో రావణుని ఐశ్వర్యపు పరిమాణం పాఠకుని మనస్సులో దృఢమవుతుంది. ‘సింహైరివ మహద్ వనమ్’ (సింహాలతో మహారణ్యంలా) అనే ఉపమ మూడవ, పదకొండవ శ్లోకాలలో రెండుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది — రక్షణ దృఢత్వం మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది. ఆరవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘దాంతకాంచనరాజతీః’ అనే స్త్రీలింగరూపం ఉంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం దానిని ‘ఏనుగుదంతపు, బంగారపు, వెండి ప్రతిమలు’ అని ప్రతిమావాచకంగా గ్రహిస్తుంది. ‘పర్వసుతమ్’ అనే పదం పర్వదినాలలో సోమసవనాన్నీ హోమాన్నీ సూచిస్తుంది — రాక్షసులు కూడా యజ్ఞాలు చేస్తారు, దానితో రావణుని వైదికపాండిత్యం గుర్తుచేయబడుతుంది. ఈ వర్ణన క్రమం కూడా గమనించదగినది — మొదట బయట తోరణాలూ ద్వారాలూ, తరువాత ద్వారం దగ్గర ఉన్న ఏనుగులూ గుర్రాలూ రథాలూ, తరువాత లోపల రత్నాలూ ఆసనాలూ, తరువాత మృగపక్షులు, తరువాత రక్షకులు, తరువాత స్త్రీలు, చివరకు ధ్వనులూ పరిమళాలూ పూజా. ఈ విధంగా హనుమంతుడు ఎంతెంత లోపలికి ప్రవేశిస్తాడో, కవి కూడా అంతంత వర్ణనను లోతుగా చేస్తాడు. పాఠకుడు కూడా హనుమంతునితో పాటు అడుగడుగునా లోపలికి ప్రవేశిస్తున్నట్లుంటుంది. ఈ భవనంలో అన్నీ ఉన్నాయి — ధనం, బలం, సౌందర్యం, భోగం, ధర్మపు బాహ్యరూపం — ధర్మపు అంతస్సారం మాత్రమే లేదు, ఎందుకంటే పరుని భార్య ఇక్కడికి బలవంతంగా తీసుకురాబడింది. ఈ వైభవాన్ని చూసినా హనుమంతుడు మోహపడడు; అతని మనస్సు రామకార్యంలోనే నిలిచి ఉంది. సముద్రపు ఉపమ రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — గాంభీర్యంలోనూ ధ్వనిలోనూ; లంక సాగరమధ్యంలో ఉంది, కాబట్టి సాగరమే దానికి ప్రధాన ఉపమానం. ‘మహాత్మనః’ (మహాత్ముడైన) అనే విశేషణం రావణుని విషయంలో కూడా ప్రయోగించబడింది — కవి శత్రువు గొప్పతనాన్ని కూడా దాచడు, ఎందుకంటే గొప్ప శత్రువును ఓడించడమే రాముని కీర్తిని పెంచుతుంది. ‘వినీతైః అంతపాలైః’ (వినయం గల అంతపాలకులు) అనే పదంతో రావణ రాజ్యంలో క్రమశిక్షణ కూడా దృఢంగా ఉందని సూచించబడింది; అతడు కేవలం భోగి కాదు, కుశలుడైన పాలకుడు కూడా. కాబట్టి హనుమంతుని కార్యం సులభం కాదు, అతి దుష్కరం.
ఆ భవనాన్ని చూసి ఆ మహాకపి ‘ఇది లంకకే ఆభరణం’ అని భావించాడు. అప్పుడు హనుమంతుడు రావణుని భవనం దగ్గరలోనే సంచరించాడు. అతడు రాక్షసుల ఇళ్ళలో ఒకదాని నుండి మరొకదానికి వెళ్తూ, అన్నివైపులా ఉద్యానాలను పరికిస్తూ, భయం లేకుండా ప్రాసాదాలలోనూ మేడలలోనూ తిరిగాడు. ‘అసంత్రస్తః’ (భయం లేనివాడు) అనే పదం అతని ధైర్యాన్ని చూపిస్తుంది — శత్రువు ఇంట్లో కూడా అతనికి భయం లేదు. సీత రావణుని దగ్గరలోనే ఉండవచ్చనే బుద్ధితో అతడు చుట్టూ వెదకుతాడు; ఇది అన్వేషణ యొక్క క్రమబద్ధమైన రీతి. అతడు ఉద్యానాలను కూడా విడిచిపెట్టడు, ఎందుకంటే బందీ అయిన స్త్రీ ఒకవేళ ఉద్యానంలో కూడా నిర్బంధించబడి ఉండవచ్చు — తరువాత అశోకవనికలోనే ఆమె కనిపిస్తుందనడానికి ఇది బీజం.
మహావేగశాలీ పరాక్రమవంతుడూ అయిన హనుమంతుడు ప్రహస్తుని నివేశంలోకి దూకి, అక్కడి నుండి మహాపార్శ్వుని ఇంటికి దూకాడు. తరువాత మేఘం వంటి కుంభకర్ణుని నివేశాన్నీ, విభీషణుని భవనాన్నీ అతడు చేరాడు. అలాగే మహోదరుని, విరూపాక్షుని, విద్యుజ్జిహ్వుని, విద్యున్మాలి, వజ్రదంష్ట్రుని గృహాలలోకి అతడు దూకాడు. శుకుని, ధీమంతుడైన సారణుని, ఇంద్రజిత్తు ఇళ్ళకు ఆ వానరయూథపతి వెళ్ళాడు; జంబుమాలి, సుమాలి గృహాలకు ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు వెళ్ళాడు. రశ్మికేతువు, సూర్యశత్రువు, వజ్రకాయుడు, ధూమ్రాక్షుడు, సంపాతి, విద్యుద్రూపుడు, భీముడు, ఘనుడు, విఘనుడు — వీరి భవనాలకు మారుతాత్మజుడు వెళ్ళాడు. శుకనాభుడు, చక్రుడు, శఠుడు, కపటుడు, హ్రస్వకర్ణుడు, దంష్ట్రుడు, లోమశుడు, యుద్ధోన్మత్తుడు, మత్తుడు, అశ్వారూఢుడైన ధ్వజగ్రీవుడు, విద్యుజ్జిహ్వ ద్విజిహ్వులు, హస్తిముఖుడు, కరాళుడు, పిశాచుడు, శోణితాక్షుడు — వీరి గృహాలలోకి దూకుతూ హనుమంతుడు క్రమంగా సంచరించాడు. ఆ విలువైన భవనాలలో మహాకీర్తిమంతుడైన కపి ఆ ఐశ్వర్యవంతుల ఐశ్వర్యాన్ని చూశాడు. భవనాలన్నిటినీ దాటి లక్ష్మీవంతుడైన అతడు మళ్ళీ రాక్షసేంద్రుని నివేశాన్ని చేరాడు. ఈ ఖండంలో కవి రాక్షసుల నామావళిని ఇస్తాడు — వీరు తరువాత యుద్ధకాండలో రామునికి ప్రతిపక్షంగా యుద్ధం చేస్తూ కనిపిస్తారు, కాబట్టి ఇక్కడ వారి పరిచయం ముందే చేయబడింది. విభీషణుని గృహం కూడా ఇక్కడ ఇతరుల మధ్యలోనే చెప్పబడింది, అతని గృహపు విశేషం ఇక్కడ వర్ణించబడలేదు. ‘పుప్లువే’ (దూకాడు), ‘జగామ’ (వెళ్ళాడు) అనే క్రియాపదాల ఆవృత్తితో హనుమంతుని దూకుళ్ళ వేగమూ గమనమూ శ్రోత చెవిలో ధ్వనిస్తాయి. రెండవ, ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకాలలో ‘ఆససాద… రాక్షసేంద్రనివేశనమ్’ (రాక్షసేంద్రుని నివేశాన్ని చేరాడు) అనే సమానవాక్యం ఉంది — ఈ విధంగా సంచారపు ఒక వృత్తం పూర్తవుతుంది; హనుమంతుడు ఎక్కడ మొదలుపెట్టాడో అక్కడికే తిరిగి వచ్చాడు. అంతటా వెదకినా సీత కనిపించలేదనే విషయం చెప్పకపోయినా అర్థమవుతుంది. కుంభకర్ణుని గృహం ‘మేఘప్రతీకాశమ్’ (మేఘం వంటిది) అని విశేషించబడింది, అది అతని విశాలశరీరాన్నీ దీర్ఘనిద్రనూ గుర్తుచేస్తుంది. ఇంద్రజిత్తు గృహం కూడా ఇక్కడ పేరుతో మాత్రమే చెప్పబడింది; అతడే తరువాత హనుమంతుని బ్రహ్మాస్త్రంతో బంధిస్తాడు. శుకసారణులు రావణుని గూఢచారులూ మంత్రులూ; యుద్ధకాండలో రామసేనను లెక్కించడానికి వారు పంపబడతారు. ఈ విధంగా కవి ఈ సర్గలో భవిష్యత్ కథలోని పాత్రలను ముందే రంగస్థలంపై నిలుపుతాడు. హనుమంతుని దృష్టి కూడా క్రమబద్ధమైనది — మొదట ప్రధానమంత్రుల, తరువాత రావణుని సోదరుల, తరువాత కుమారుని, తరువాత ఇతర యోధుల గృహాలు. ‘తేషామృద్ధిమతామృద్ధిమ్’ (ఆ ఐశ్వర్యవంతుల ఐశ్వర్యాన్ని) అనే పదాల ఆవృత్తితో వారి సమృద్ధి బాహుళ్యం సూచించబడింది. నామావళి దీర్ఘత్వమే లంక విస్తారాన్నీ హనుమంతుని పరిశ్రమనూ చూపిస్తుంది — ప్రతి గృహంలోనూ అతడు ప్రవేశించి వెదకుతాడు, కేవలం బయటి నుండి చూసి వెళ్ళిపోడు. ‘సర్వేషాం సమతిక్రమ్య’ (అందరినీ దాటి) అనే పదంతో అతడు గృహాలన్నిటినీ దాటి మళ్ళీ ముఖ్యలక్ష్యానికి తిరిగి వస్తాడు.
అక్కడ సంచరిస్తూ ఆ వానరశార్దూలుడు రావణుని దగ్గర పడుకుని ఉన్న, అతని శయ్యను కాపాడే, వికృతనేత్రాలు గల రాక్షసస్త్రీలను చూశాడు. శూలాలూ ముద్గరాలూ చేతబట్టిన, శక్తులూ తోమరాలూ ధరించిన వివిధ గుల్మాలను — రక్షకసైన్య సమూహాలను — అతడు రాక్షసపతి గృహంలో చూశాడు. నానా ఆయుధాలు ఎత్తిపట్టిన మహాకాయులైన రాక్షసులనూ, ఎరుపు, తెలుపు, ధవళ, హరిత వర్ణాల మహావేగం గల గుర్రాలనూ కూడా అతడు చూశాడు. కులీనమైన, రూపసంపన్నమైన, శత్రుగజాలను భంజించే, గజశిక్షలో శిక్షణ పొందిన, యుద్ధంలో ఐరావతంతో సమానమైన, శత్రుసైన్యాలను సంహరించే ఏనుగులను ఆ గృహంలో అతడు చూశాడు. అవి వర్షించే మేఘాల్లా, జలపాతాలను స్రవించే పర్వతాల్లా మదం కారుస్తున్నాయి; మేఘగర్జన వంటి ఘోష గలవి, యుద్ధంలో శత్రువులకు ఎదిరించరానివి. అక్కడ జాంబూనద బంగారంతో అలంకరించబడిన, బంగారు జాలాలతో కప్పబడిన, ఉదయసూర్యుని వంటి వేయి వాహినులను — పల్లకీలను గానీ సేనలను గానీ — రావణుని నివేశంలో అతడు చూశాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘వాహినీః’ అనే పదాన్ని ‘సేనలు’ అని గ్రహిస్తుంది. ఇక్కడ రావణుని సైన్యబలపు పరిచయం ఉంది — హనుమంతుడు దూతగా శత్రువు బలాన్ని కూడా లెక్కిస్తాడు, దానిని తరువాత రామునికి నివేదిస్తాడు. ఏనుగుల వర్ణన ప్రత్యేకంగా విస్తారమైనది, ఎందుకంటే రాజబలంలో ముఖ్యమైన అంగం గజసైన్యం. ‘ఐరావతసమాన్’ (ఐరావతంతో సమానమైనవి) అనే ఉపమతో రావణుని ఇంద్రవిజయం కూడా గుర్తుచేయబడుతుంది. గుర్రాల వర్ణాలు — ఎరుపు, తెలుపు, ధవళం, హరి (ఆకుపచ్చ-పింగళం) — సైన్యపు వైవిధ్యాన్ని చూపిస్తాయి. ‘ఉపశాయిన్యః’ (దగ్గర పడుకునేవారు) అంటే ఆ రాక్షసస్త్రీలు రక్షణ కోసం రావణుని శయనం దగ్గర పడుకుంటారు; కాబట్టి హనుమంతుడు ఇప్పుడు రావణుని శయనాగారానికి సమీపంలో ఉన్నాడని తెలుస్తుంది. వారికి ఇచ్చిన ‘వికృతేక్షణాః’ (వికృతనేత్రాలు గలవారు) అనే విశేషణం తరువాత అశోకవనంలో సీతను చుట్టుముట్టిన ఘోరరాక్షసీల వర్ణనకు పూర్వసూచన లాంటిది. ఇదంతా చూసినా అతడు నిర్భయంగానే ముందుకు సాగుతాడు. దూత కర్తవ్యం రెండు విధాలు — సీతాన్వేషణ, శత్రుబల పరిజ్ఞానం; ఇక్కడ రెండింటినీ అతడు ఒకేసారి చేస్తాడు. తరువాత లంకాదహనానికి ముందు అతడు ఈ బలాన్ని పరీక్షిస్తాడు కూడా.
మారుతాత్మజుడైన కపి రావణనివేశంలో వివిధ ఆకారాల పల్లకీలనూ, చిత్రమైన లతాగృహాలనూ, చిత్రశాలలనూ, క్రీడాగృహాలనూ, కర్రతో చేసిన క్రీడాపర్వతాలనూ, రమ్యమైన కామగృహాన్నీ, దివాగృహాన్నీ (పగటి విశ్రాంతి గృహాన్నీ) చూశాడు. మందరపర్వతం అంత ఎత్తైన, నెమళ్ళ నివాసాలతో నిండిన, ధ్వజస్తంభాలతో కిక్కిరిసిన శ్రేష్ఠభవనాన్ని అతడు చూశాడు. అది అనంతమైన రత్నరాశులు గలది, చుట్టూ నిధిసమూహాలతో నిండినది, ధీరులు — నిధిరక్షణ కర్మలో కుశలులు — పూర్తిచేసిన కర్మాంగాలు గలది, భూతపతి అయిన మహేశ్వరుని లేదా కుబేరుని గృహంలా ఉంది. రత్నాల కాంతులతోనూ రావణుని తేజస్సుతోనూ ఆ భవనం కిరణాలతో సూర్యునిలా విరాజిల్లింది. అక్కడ జాంబూనద బంగారు శయనాలనూ, ఆసనాలనూ, తెల్లని పాత్రలనూ ఆ వానరయూథపతి చూశాడు. మధువుతోనూ ఆసవంతోనూ తడిసిన నేల గలది, మణిపాత్రలతో నిండినది, మనోహరమైనది, విశాలమైనది — అది కుబేరభవనంలా ఉంది. అందెల ఘోషతోనూ, ఒడ్డాణాల సవ్వడితోనూ, మృదంగాల చప్పుళ్ళతోనూ, మోగే ఇతర వాద్యాలతోనూ అది ప్రతిధ్వనిస్తోంది. ప్రాసాదసమూహాలతో కూడిన, వందలాది స్త్రీరత్నాలతో నిండిన, చక్కగా విభజించబడిన ప్రాంగణాలు గల ఆ మహాగృహంలోకి హనుమంతుడు ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — మూడు అర్ధశ్లోకాలు ఒకే సంఖ్య కింద. ‘భూతపతేరివ’ (భూతపతి గృహంలా) అనే ఉపమ రెండు విధాలుగా వ్యాఖ్యానించబడుతుంది — హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘మహేశ్వరుడు లేదా కుబేరుడు’ అని రెండింటినీ నిర్దేశిస్తుంది. మధుగంధం, మణికాంతి, వాద్యనాదం కలిసి — కవి ఇంద్రియాలన్నిటి విషయాలనూ వర్ణిస్తాడు. ఈ విధంగా బయటా లోపలా ఉన్న వైభవమంతా చూసినా హనుమంతుని లక్ష్యం సీతయే; కాబట్టి అతడు అంతఃపురంలోని మరింత లోతైన భాగంలోకి ప్రవేశిస్తాడు, అక్కడ తరువాతి సర్గలో పుష్పకవిమానం కనిపిస్తుంది. ‘కుబేరభవనం యథా’ (కుబేరభవనంలా) అనే ఉపమ సార్థకమైనది, ఎందుకంటే లంక పూర్వం కుబేరుని నగరమే, పుష్పకం కూడా అతని విమానమే, దానిని రావణుడు బలవంతంగా హరించాడు. ‘స్త్రీరత్నశతసంకులమ్’ (వందలాది స్త్రీరత్నాలతో నిండినది) అనే పదంతో తరువాతి సర్గలలో వర్ణించబడే పానభూమికీ నిద్రిస్తున్న స్త్రీలకూ సూచన ఇవ్వబడుతుంది. భవనపు వర్ణన సర్వేంద్రియగ్రాహ్యంగా చేయబడింది — కళ్ళకు రత్నాలూ ధ్వజాలూ, చెవులకు అందెలు ఒడ్డాణాలు మృదంగాల ధ్వనులు, ముక్కుకు మధు ఆసవ గంధం. ‘అసంబాధమ్’ (విశాలమైనది) అనే పదంతో విస్తారమూ, ‘సువ్యూఢకక్ష్యమ్’ అనే పదంతో చక్కగా అమర్చిన గదులూ సూచించబడ్డాయి — ఇంత విశాలమైన భవనంలో ఒక్క స్త్రీని వెదకడం ఎంత కష్టమో పాఠకుడు తానే ఊహించుకుంటాడు. ఈ సర్గ చివర హనుమంతుడు కేవలం ప్రవేశించాడు; లోపల ఏమి చూశాడనేది తరువాతి సర్గకు ఉంచబడింది — ఇది కథావిభాగ కౌశలం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥