సర్గ
రావణభవనం, పుష్పకవిమాన వర్ణన
భవనసమూహ దర్శనం, లంకాధిపతి గృహాలు, పుష్పకవిమానపు శోభ, కృత్రిమమైన పక్షులు, ఏనుగులు, లక్ష్మి, సీతను చూడలేక హనుమంతుని దుఃఖం
బలశాలి అయిన హనుమంతుడు రావణుని నివేశంలో భవనాల సమూహాన్ని చూశాడు; వాటికి వైడూర్యపు, బంగారపు కిటికీజాలాలు అమర్చబడి ఉన్నాయి. అది వర్షాకాలంలో మెరుపులతో అల్లుకున్న, పక్షులతో కూడిన గొప్ప మేఘసమూహంలా శోభించింది. అక్కడ వివిధ శాలలు ఉన్నాయి — ముఖ్యమైన శంఖశాలలు, ఆయుధశాలలు, ధనుశ్శాలలు; పర్వతాల వంటి భవనాలపై మనోహరమైన విశాలమైన చంద్రశాలలు కూడా. నానావిధ సంపదలతో విరాజిల్లుతున్న, దేవాసురుల చేత చక్కగా పూజించబడిన, సర్వదోషాలకూ దూరమైన ఆ గృహాలు రావణుడు తన బలంతో సంపాదించినవి. అవి ప్రయత్నపూర్వకంగా సమకూర్చబడినవి, సాక్షాత్తు మయుడు నిర్మించినవాటిలా తోస్తున్నాయి. లంకాధిపతి యొక్క ఆ గృహాలు భూమిపై అన్ని గుణాలలోనూ శ్రేష్ఠమైనవని కపి చూశాడు. ఈ సర్గలోని మొదటి శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి; శబ్దాల పునరావృత్తితో — ‘జాలమ్’, ‘శాలాః’ అనే అంత్యపదాల సామ్యంతో — కవి వైభవపు బాహుళ్యాన్ని శ్రోత చెవిలో కూడా నిలుపుతాడు. ‘స్వబలార్జితాని’ (తన బలంతో సంపాదించినవి) అనే పదం ఈ ఐశ్వర్యం రావణుడు పరాక్రమంతో హరించినదని సూచిస్తుంది. మయుడు దానవుల శిల్పి, అతని నిర్మాణకౌశలం ప్రసిద్ధమైనది; అతని ఉపమతో భవనాల అలౌకికత్వం సూచించబడింది. చంద్రశాలలు అంటే భవనాల పైన ఉండే మేడలు, వెన్నెలలో విహరించడానికి ఏర్పాటు చేయబడినవి. హనుమంతుడు ఇదంతా సీతాన్వేషణలోనే చూస్తాడు, విస్మయం కోసం కాదు.
అప్పుడు కపి రాక్షసాధిపతి యొక్క సొంత బలానికి తగిన శ్రేష్ఠగృహాన్ని చూశాడు — అది ఎత్తైన మేఘరూపం గలది, బంగారంతో అందమైన రూపం గలది, మనోహరమైనది, సాటిలేని రూపం గలది. అది భూమిపై వ్యాపించిన స్వర్గంలా, శోభతో ప్రకాశిస్తూ, అనేక రత్నాలతో నిండి, నానావృక్షాల పూలతో కప్పబడి, పుప్పొడితో కప్పబడిన పర్వతశిఖరంలా ఉంది. స్త్రీరత్నాలతో ప్రకాశిస్తూ అది మెరుపులు అర్చిస్తున్న మేఘంలా, హంసలు మోసుకుపోతున్న ఆకాశవిమానంలా విరాజిల్లింది. అనేక ధాతువులతో చిత్రమైన పర్వతశిఖరం, గ్రహచంద్రులతో చిత్రమైన ఆకాశం, నానావర్ణాల మేఘం ఎలా చిత్రంగా ఉంటాయో, అలా అనేక రత్నాలతో చిత్రమైన విమానాన్ని కపి చూశాడు. దాని నేల పర్వతపంక్తులతో నిండినట్లు చేయబడింది, పర్వతాలు వృక్షాల చాందినీలతో నిండినట్లు, వృక్షాలు పూల చాందినీలతో నిండినట్లు, పువ్వు కేసరాలతోనూ రేకలతోనూ నిండినట్లు చేయబడింది — ఇక్కడ వ్యాఖ్యలో ఏకావళి అలంకారం చెప్పబడింది. అక్కడ తెల్లని భవనాలూ, చక్కగా పూసిన తామరకొలనులూ, కేసరాలతో కూడిన పద్మాలూ, చిత్రమైన వనాలూ, సరోవరాలూ నిర్మించబడ్డాయి. పుష్పకం అనే ఆ మహావిమానం రత్నకాంతులతో తిరుగుతున్నట్లుంది, శ్రేష్ఠభవనాల కంటే కూడా ఎత్తుగా ఉంది. ఈ విమానపు రచన అంతా కృత్రిమమైనది — పర్వతాలు, వృక్షాలు, సరస్సులు కూడా శిల్పి నిర్మించినవే. కవి ‘కృతా’ (చేయబడింది) అనే పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగిస్తాడు, దానితో ఈ సృష్టి ప్రకృతిది కాదు, శిల్పానిది అని స్పష్టమవుతుంది. పుష్పకం రావణుని గర్వానికి చిహ్నం, ఎందుకంటే అది కుబేరుని నుండి బలవంతంగా హరించబడింది. మేఘం, స్వర్గం, పర్వతశిఖరం, హంసలు మోసే విమానం అనే ఉపమలతో కవి దాని ఎత్తునూ, కాంతినీ, కుసుమశోభనూ, గమనాన్నీ క్రమంగా వర్ణిస్తాడు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘యథా … యథా’ అనే మాలోపమ ఉంది — పర్వతం, ఆకాశం, మేఘం అనే మూడూ విమానానికి ఉపమానాలు.
ఆ విమానంలో వైడూర్యపు పక్షులు, వెండి పగడాలతో కూడా పక్షులు చేయబడ్డాయి; నానావిధ రత్నాలతో చిత్రమైన సర్పాలూ, తమ జాతికి తగిన శుభాంగాలు గల గుర్రాలూ నిర్మించబడ్డాయి. పగడాలతోనూ జాంబూనద బంగారు పూలతోనూ చేసిన రెక్కలు గల, విలాసంగా వంచిన వంకర రెక్కలు గల, అందమైన ముఖాలూ చక్కని రెక్కలూ గల పక్షులు మన్మథుని సాక్షాత్ రెక్కల్లా ప్రకాశించాయి. చక్కని తొండాలు గల ఏనుగులు కలువరేకులను తొండాలలో పట్టుకొని లక్ష్మి అభిషేకానికి నియోగించబడినట్లు, పద్మసరస్సులో నిలిచిన, పద్మం చేతబట్టిన, చక్కని హస్తాలు గల లక్ష్మీదేవి కూడా అక్కడ నిర్మించబడింది. గజలక్ష్మి యొక్క ఈ ప్రతిమావిన్యాసం ఐశ్వర్యానికి మంగళచిహ్నం. రావణుని ఇంట్లో లక్ష్మి ప్రతిమరూపంలో నిలిచి ఉంది, సీత మాత్రం అక్కడ కనిపించదు — ఈ విధంగా కవి తరువాతి విరోధాన్ని సూచిస్తాడు. పక్షుల రెక్కలు మన్మథుని రెక్కల్లా ఉన్నాయనే ఉత్ప్రేక్ష — అక్కడ అంతా భోగపు, కామపు వాతావరణం. గుర్రాలు, సర్పాలు, ఏనుగులు, పక్షులు — ఇవన్నీ రత్నాలతోనూ ధాతువులతోనూ నిర్మించినవి, సజీవమైనవి కావు; ఈ విధంగా కృత్రిమ వైభవం మధ్యలో సజీవురాలైన సీత లేకపోవడం మరింత ఖేదం కలిగిస్తుంది.
ఈ విధంగా అందమైన గుహలు గల పర్వతంలా, వేసవి ఆరంభంలో పరమసుగంధం గల వృక్షంలా శోభిస్తున్న ఆ గృహాన్ని సమీపించి కపి విస్మయం చెందాడు. అప్పుడు దశముఖుని బాహువులు పాలించే, పూజించబడే నగరంలో సంచరిస్తున్నా, భర్త గుణాల వేగానికి లొంగిపోయిన, మిక్కిలి దుఃఖితురాలైన, చక్కగా పూజించదగిన జనకుని కూతురిని అతడు చూడలేదు. అనేక విధాలుగా భావించిన ఆత్మ గల, కృతాత్ముడైన, మంచి మార్గంలో నడిచే, సూక్ష్మదృష్టి గల, అంతటా సంచరిస్తున్న ఆ మహాత్ముని మనస్సు జనకుని కూతురిని చూడలేకపోవడంతో మిక్కిలి దుఃఖించింది. చివరి మూడు శ్లోకాలు కూడా దీర్ఘవృత్తంలో ఉన్నాయి; వాటిలో సమానమైన అంత్యపదాలతో — ‘కందరమ్’, ‘శోభనమ్’; ‘ఆత్మనః’, ‘వర్త్మనః’ — ధ్వనిసౌందర్యం కనిపిస్తుంది. అతివైభవ వర్ణన తరువాత అకస్మాత్తుగా దుఃఖాన్ని చెప్పడం సర్గపు ముఖ్యభావాన్ని చూపిస్తుంది — విమానపు సౌందర్యం హనుమంతుని కార్యాన్ని సాధించదు. ‘పతిగుణవేగనిర్జితామ్’ (భర్త గుణాల వేగానికి లొంగిపోయినది) అనే పదంతో సీతకు రామునిపై ఉన్న నిష్ఠ సూచించబడింది — ఆమె రావణుని వైభవానికి లొంగలేదు, భర్త గుణాలకే లొంగింది. ‘సచక్షుషః’ (సూక్ష్మదృష్టి గలవాడు) అనే విశేషణం హనుమంతుని సూక్ష్మదృష్టిని చూపిస్తుంది; అటువంటివాడు కూడా సీతను చూడలేకపోయాడు — ఇది అన్వేషణ యొక్క కాఠిన్యం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥