సర్గ
మళ్ళీ పుష్పకవిమాన దర్శనం
భవనమధ్యంలో నిలిచిన హనుమంతుని మహావిమానదర్శనం, విశ్వకర్మ నిర్మించిన దాని అప్రమేయత, మనోగామిత్వం, భూతగణాలు దానిని మోయడం
రావణుని భవనం మధ్యలో నిలిచిన ధీమంతుడైన పవనాత్మజుడు కపి, మణిరత్నాలతో చిత్రించబడిన, పుటం పెట్టిన జాంబూనద బంగారు జాలాలతో నిర్మించబడిన ఆ మహావిమానాన్ని మళ్ళీ చూశాడు. దాని రూపకల్పన అప్రమేయమైనది; విశ్వకర్మ స్వయంగా ‘బాగుంది’ అని భావించి దానిని నిర్మించాడు. ఆకాశానికి వెళ్ళి వాయుమార్గంలో నిలిచిన అది సూర్యమార్గపు చిహ్నంలా విరాజిల్లింది. అక్కడ ఏ వస్తువూ ప్రయత్నం లేకుండా చేయబడలేదు, ఏదీ విలువైన రత్నాలు లేకుండా లేదు. అక్కడ ఉన్న విశేషాలు దేవతల విమానాలలో కూడా ఉండవు; అక్కడ ఏదీ మహావిశేషం లేకుండా లేదు. పూర్వసర్గలో పుష్పకపు బాహ్యరూపం వర్ణించబడింది; ఈ సర్గలో దాని నిర్మాణపు అలౌకికత్వమూ దైవీ ఉత్పత్తీ చెప్పబడ్డాయి. ‘లేదు … లేదు’ అనే నిషేధాల పునరావృత్తితో కవి దాని సర్వాంగపూర్ణతను దృఢపరుస్తాడు. విశ్వకర్మ దేవతల శిల్పి; అతడు పుష్పకాన్ని బ్రహ్మ కోసం నిర్మించాడు, బ్రహ్మ దానిని కుబేరునికి ఇచ్చాడు, రావణుడు కుబేరుని జయించి దానిని హరించాడు — ఈ కథ తరువాతి సర్గలో స్పష్టంగా చెప్పబడుతుంది. ‘ఆదిత్యపథస్య లక్ష్మ’ (సూర్యమార్గపు చిహ్నం) అనే ఉపమతో విమానపు ఎత్తూ తేజస్సూ ఒకేసారి సూచించబడ్డాయి.
ఆ విమానం తపస్సుతో, సమాధితో (మనోనిగ్రహంతో), పరాక్రమంతో సంపాదించబడినది; మనస్సు నిశ్చయించిన ప్రకారం సంకల్పానుసారం సంచరిస్తుంది; అనేక నిర్మాణవిశేషాలతో నిర్మించబడినది, అక్కడక్కడా సమానమైన విశేషాలతో రచించబడినది. మనస్సును నిలిపితే అది వేగంగా వెళ్తుంది, వాయువుతో సమానమైన వేగం గలది, ఇతరులకు చేరరానిది; పుణ్యం చేసిన, మహైశ్వర్యం గల, కీర్తిమంతులైన మహాత్ముల ఆనందానికి శ్రేష్ఠమైన నిలయం లాంటిది. విశేషమైన ఆధారాన్ని ఆశ్రయించి ఆకాశంలోని ఒక విశేషస్థానంలో నిలిచిన, అనేక శిఖరాలతో అలంకరించబడిన, చిత్రమైన శిఖరాలు గల, మనోహరమైన, శరచ్చంద్రునిలా నిర్మలమైన అది పర్వతశిఖరంలా ప్రకాశించింది. కుండలాలతో శోభించే ముఖాలు గల, మహాభక్షకులైన, ఆకాశంలో సంచరించే, రాత్రివేళ తిరిగే, గుండ్రంగా తిరిగే, రెప్పవాల్చని విశాలనేత్రాలు గల, మహావేగం గల భూతగణాలు వేలకొద్దీ దానిని మోస్తున్నాయి. వసంతపుష్పరాశులతో అందంగా కనిపించే, వసంతమాసం కంటే కూడా అందంగా కనిపించే ఆ ఉత్తమమైన పుష్పకవిమానాన్ని ఆ వానరవీరశ్రేష్ఠుడు అక్కడ చూశాడు. ఈ సర్గ ఎనిమిది శ్లోకాలతోనే ముగుస్తుంది, అన్నీ వంశస్థవృత్తంలో ఉన్నాయి. పుష్పకం రావణుని తపస్సుకూ పరాక్రమానికీ ఫలం, దానిని భూతగణాలు మోస్తాయి — ఇది అతని శక్తికి ప్రతీక. చివరలో ‘వసంతమాసం కంటే కూడా అందంగా కనిపించేది’ అనేది వ్యతిరేకాలంకారం — ఉపమేయం ఉపమానం కంటే అధికం. ‘మనఃసమాధానవిచారచారిణమ్’ (మనస్సు నిశ్చయించిన సంకల్పానుసారం సంచరించేది) అనే పదంతో విమానపు విశేషం చెప్పబడింది — అది స్వామి మనస్సు ఇచ్ఛతోనే కదులుతుంది, వేరే యంత్రంతో కాదు. హనుమంతుడు కూడా మారుతాత్మజుడు, పుష్పకం కూడా మారుతంతో సమానంగా గమించేది — ఇది సూక్ష్మమైన సామ్యం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टमः सर्गः॥ ८॥