సర్గ
రావణభవనం, పుష్పకం, పానశాల, నిద్రిస్తున్న స్త్రీల దర్శనం
రావణుని మహాభవనం, పుష్పకవిమానపు పుట్టుక, దానిపైకి ఎక్కడం, దివ్యశాల, నిద్రిస్తున్న వేయిమంది వరనారులు, తారల మధ్య చంద్రునిలా రావణుడు, సీత విశిష్టతపై చింతన
ఆ శ్రేష్ఠమైన నివాససముదాయం మధ్యలో మారుతాత్మజుడైన హనుమంతుడు నిర్మలమైన, విశాలమైన ఒక శ్రేష్ఠభవనాన్ని చూశాడు. అర్ధయోజనం వెడల్పు, ఒక యోజనం పొడవు గల, అనేక ప్రాసాదాలతో నిండిన ఆ భవనం రాక్షసేంద్రునిది. విశాలమైన కన్నులు గల వైదేహి సీతను వెదకుతూ శత్రుసంహారకుడైన హనుమంతుడు అన్ని వైపులా తిరిగాడు. ఉత్తమమైన రాక్షసనివాసాన్ని చూస్తూ కాంతిమంతుడైన అతడు రాక్షసేంద్రుని నివేశనాన్ని చేరుకున్నాడు. అది నాలుగు దంతాలూ మూడు దంతాలూ గల ఏనుగులతో చుట్టబడి, విశాలంగా, ఆయుధాలు ఎత్తిపట్టిన రక్షకులచే కాపాడబడుతూ ఉంది. రావణుని భార్యలైన రాక్షసస్త్రీలతో, పరాక్రమంతో అపహరించి తెచ్చిన రాజకన్యలతో నిండిన ఆ నివేశనం మొసళ్ళు, మకరాలు, తిమింగిలాలు, చేపలతో కలకలలాడే, వాయువేగంతో అల్లకల్లోలమయ్యే, సర్పాలతో కూడిన సముద్రంలా కనిపించింది. వైశ్రవణునిలో, చంద్రునిలో, హరివాహనుడైన ఇంద్రునిలో నివసించే ఏ లక్ష్మి ఉందో, ఆ రమ్యమైన లక్ష్మి రావణుని గృహంలో ఎప్పటికీ తొలగిపోకుండా నిలిచి ఉంది. కుబేరునికి, యమునికి, వరుణునికి ఏ సమృద్ధి ఉందో, అటువంటి సమృద్ధి, లేదా అంతకంటే విశిష్టమైనది, ఆ రాక్షసుని గృహాలలో ఉంది. సముద్రపు ఉపమతో భవనపు విస్తారమూ, అక్కడ నివసించేవారి భయంకరత్వమూ, స్త్రీల బాహుళ్యమూ ఏకకాలంలో సూచించబడ్డాయి. ‘విక్రమ్య ఆహృతాభిః’ (పరాక్రమంతో అపహరించి తెచ్చినవారు) అనే పదం రావణుని బలాత్కారస్వభావాన్ని ముందుగానే చూపిస్తుంది; సర్గ చివర సీత విషయంలో అది మళ్ళీ బయటపడుతుంది. లోకపాలకులందరి సంపద ఒక్కచోట రావణుని గృహంలో చేరింది — ఇది అతని వైభవపు పరాకాష్ఠ. ఈ సర్గ ఆరంభం సమీక్షిత సంస్కరణలో ఏడవ సర్గ ఆరంభమే; వల్గేట్లో మాత్రం మధ్యలో పుష్పకపు మరొక వర్ణన ఎనిమిదవ సర్గ రూపంలో ప్రక్షిప్తమైంది. కాబట్టి ‘తస్య ఆలయవరిష్ఠస్య’ (ఆ శ్రేష్ఠమైన నివాససముదాయపు) అనే పదం నేరుగా ఏడవ సర్గలోని భవనసముదాయాన్ని సూచిస్తుంది. హనుమంతుడు ఇక్కడ ‘లక్ష్మీవాన్’ (కాంతిమంతుడు) అని చెప్పబడ్డాడు — అన్వేషణలో కూడా అతని తేజస్సూ కాంతీ వాడిపోవు. అతడు కేవలం చూడడమే కాదు, ‘పరిచక్రామ’ — ఏ మూలా పరీక్షించకుండా మిగిలిపోకూడదని అన్ని వైపులా తిరుగుతాడు. భవనపు పరిమాణం యోజనాలలో చెప్పబడింది — ఇది మనుష్యుల భవనపు కొలత కాదు, ఒక నగరపు కొలత వంటిది. ఏనుగులు కూడా నాలుగు దంతాలవీ, మూడు దంతాలవీ — మామూలు రెండు దంతాలవి కావు; ఇలా అంతటా అతిమానుషమైన వైభవం. రక్షకులు ‘ఉదాయుధాః’ — ఎల్లప్పుడూ సన్నద్ధులు; కాబట్టి హనుమంతుని ప్రవేశం సాహసకార్యం. సముద్రపు ఉపమలో మొసళ్ళు, మకరాలు, తిమింగిలాలు రాక్షసస్త్రీలనూ రక్షకులనూ సూచిస్తాయి; సర్పాలు వారి క్రౌర్యాన్ని సూచిస్తాయి. లక్ష్మికి ఇచ్చిన ‘అనపాయినీ’ (తొలగిపోనిది) అనే విశేషణం కూడా వ్యంగ్యపూర్ణమైనది — ఆ లక్ష్మి ఇప్పుడు స్థిరంగా ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది, కానీ సీతాపహరణం వల్ల ఆమె తొలగిపోవడం సమీపంలోనే ఉంది. ఎనిమిది, తొమ్మిది శ్లోకాలలో లోకపాలకుల పేర్లు వరుసగా వస్తాయి — వైశ్రవణుడు, చంద్రుడు, ఇంద్రుడు, కుబేరుడు, యముడు, వరుణుడు. వీరందరి సంపదలను రావణుడు దిగ్విజయం ద్వారా ఒక్కచోట కూడబెట్టాడని సూచించబడింది. అతని గృహం కేవలం నివాసస్థలం కాదు, జయించిన లోకాల కోశాగారం వంటిది. ఇదంతా చూస్తున్నా హనుమంతుడు విస్మయంతో చలించడు; అతని లక్ష్యం వైదేహి ఒక్కతే. ముద్రణలో ‘విమలమ్’ (నిర్మలమైన) అనే పాఠం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘విపులమ్’ (విశాలమైన); రెండింటి అర్థమూ సరిపోతుంది. రాక్షసస్త్రీల, రాజకన్యల ప్రస్తావన ముందు రాబోయే అంతఃపుర వర్ణనకు పూర్వసూచన; అక్కడే సీత ఉండవచ్చని హనుమంతుని మొదటి ఆశ.
ఆ హర్మ్యం మధ్యలో ఉన్న, చక్కగా నిర్మించబడిన, అనేక నిర్యూహాలతో (బయటికి పొడుచుకువచ్చిన చూరుభాగాలతో) కూడిన మరొక భవనాన్ని పవనాత్మజుడు చూశాడు. అది స్వర్గంలో బ్రహ్మ కోసం విశ్వకర్మ నిర్మించిన, సర్వరత్నాలతో అలంకరించబడిన పుష్పకమనే దివ్యవిమానం. దేనిని కుబేరుడు గొప్ప తపస్సుతో పితామహుని నుండి పొందాడో, దానిని రాక్షసేశ్వరుడు కుబేరుని బలంతో జయించి పొందాడు. ఈహామృగాల ఆకృతులు చెక్కబడిన, మేలిమి బంగారంతో చక్కగా చేయబడిన స్తంభాలతో నిండిన అది శోభతో జ్వలిస్తున్నట్టు ఉంది. మేరు మందర పర్వతాల వంటి, ఆకాశాన్ని గీకుతున్నట్టున్న శుభమైన గదులతో, కూటాగారాలతో (శిఖరగృహాలతో) అన్ని వైపులా అలంకరించబడి ఉంది; అగ్నికీ సూర్యునికీ సమానంగా ప్రకాశించే అంగాలతో విశ్వకర్మ దానిని చక్కగా నిర్మించాడు; దానికి బంగారు మెట్లూ, అందమైన శ్రేష్ఠవేదికలూ ఉన్నాయి. బంగారపు, స్ఫటికపు జాలవాతాయనాలతో (జాలీ కిటికీలతో) కూడి, ఇంద్రనీల మహానీల మణులతో చేయబడిన శ్రేష్ఠవేదికలతో శోభిస్తోంది. చిత్రవిచిత్రమైన పగడాలతో, అమూల్యమైన మణులతో, సాటిలేని ముత్యాలతో పొదగబడిన నేలతో అది విరాజిల్లుతోంది. బంగారు వన్నె గల, పవిత్రమైన సుగంధం గల ఎర్రచందనంతో కూడిన అది ఉదయసూర్యునిలా ప్రకాశించింది. వివిధమైన, శ్రేష్ఠమైన ఆకారాలు గల కూటాగారాలతో అలంకరించబడిన ఆ దివ్యమైన పుష్పకవిమానాన్ని మహాకపి ఎక్కాడు; అక్కడ నిలిచిన అతడు అన్ని వైపుల నుండి పానీయాల, భక్ష్యాల, అన్నపు గంధాన్ని ఆఘ్రాణించాడు. ఇక్కడ పందొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో కూర్చబడింది. పుష్పకం చేతులు మారిన క్రమం — బ్రహ్మ, కుబేరుడు, రావణుడు — రావణుని పరాక్రమాన్నీ అతని అధర్మాన్నీ ఏకకాలంలో చూపిస్తుంది, ఎందుకంటే అతడు సొంత సోదరుని విమానాన్నే అపహరించాడు. గత రెండు సర్గలలో బయటినుండి చూసినదానిని ఇప్పుడు లోపలికి ప్రవేశించి చూస్తున్నాడు. స్తంభాలపై ఈహామృగాలు చెక్కబడ్డాయి — ఇవి తోడేలును పోలిన కల్పితమృగాలు, ప్రాసాదశిల్పంలో తరచుగా కనిపిస్తాయి. ‘ఉల్లిఖద్భిః ఇవ అంబరమ్’ (ఆకాశాన్ని గీకుతున్నట్టు) అనే ఉత్ప్రేక్ష కూటాగారాల ఎత్తును చూపిస్తుంది — అవి ఆకాశంపై గీతలు గీస్తున్నట్టు ఉన్నాయి. విమానపు నేల కూడా రత్నమయమే — పగడాలు, మణులు, ముత్యాలు — ఇలా కవి పైనుండి కిందివరకు అన్నింటినీ వర్ణిస్తాడు: శిఖరాలు, స్తంభాలు, వేదికలు, గవాక్షాలు, మెట్లు, నేల, గంధం. చివరకు హనుమంతుడు దానిని ఎక్కాడు — అన్వేషకుడు ఇప్పుడు శత్రువు యొక్క పరమరహస్యస్థానంలోకి ప్రవేశించాడు. గంధపు ప్రస్తావన తరువాతి దృశ్యానికి భూమిక — పానశాల సమీపంలోనే ఉంది. ఉదయసూర్యుని ఉపమ ఎర్రచందనపు వన్నెనూ తేజస్సునూ ఏకకాలంలో చూపిస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో 17–18 శ్లోకాలలో పగడాల నేల, చందనగంధాల వర్ణన లేదు; వల్గేట్లో అవి అదనంగా ఉన్నాయి. హనుమంతుడు ఎక్కడం సాహసానికి సూచన — రావణుడు స్వయంగా విశ్రమించే, అతనికి అత్యంత ప్రియమైన వాహనాన్ని అతడు స్వయంగా ఎక్కుతాడు. పుష్పకపు కథ ఉత్తరకాండలో విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది; ఇక్కడ దాని సంక్షేపం మాత్రమే. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ముక్తావజ్ర’ అనే పాఠాన్ని ‘ముత్యాలు, వజ్రాలు’ అని అనువదిస్తుంది; దీనితో ముద్రణలోని పాఠం సమర్థించబడుతుంది.
రూపం ధరించిన వాయువులా దట్టంగా వ్యాపించిన దివ్యగంధాన్ని అతడు ఆఘ్రాణించాడు. ఒక బంధువు తన ఉత్తమబంధువును పిలిచినట్టు, ఆ గంధం ఆ మహాసత్త్వుణ్ణి రావణుడు ఉన్న చోటికి ‘ఇటు రా’ అని పిలిచినట్టు అనిపించింది. అక్కడినుండి బయలుదేరిన కపి ఒక గొప్ప, మంగళకరమైన శాలను చూశాడు; అది రావణునికి ప్రియమైన శ్రేష్ఠస్త్రీలా అత్యంత ప్రియమైనది. అది మణిమయమైన మెట్లతో అలంకరించబడి, బంగారు జాలాలతో విరాజిల్లుతూ, స్ఫటికంతో పరచిన నేల కలిగి, ఏనుగుదంతపు ఆకృతులు మధ్యమధ్యలో పొదగబడి, ముత్యాలు, వజ్రాలు, పగడాలు, వెండి, బంగారం, మణిస్తంభాలతో భూషితమై ఉంది. సమంగా, తిన్నగా, మిక్కిలి ఎత్తుగా ఉన్న స్తంభాలనే రెక్కలతో అది ఆకాశానికి ఎగిరిపోతున్నట్టు కనిపించింది. భూమి చిహ్నాలు చిత్రించబడిన పెద్ద తివాసీతో పరచబడిన అది రాష్ట్రాలతో, గృహాలతో కూడిన భూమిలా విశాలంగా ఉంది. మత్తెక్కిన పక్షుల కూతలతో ప్రతిధ్వనిస్తూ, దివ్యగంధాలతో సువాసనభరితమై, అమూల్యమైన పరుపులతో కూడి, రాక్షసాధిపతిచే సేవించబడుతూ, అగరుధూపంతో ధూమ్రవర్ణమై, హంసలా తెల్లగా, పత్రపుష్పాల ఉపహారాలతో రంగురంగులుగా చక్కగా ప్రకాశిస్తూ, మనస్సుకు ఆనందాన్ని కలిగించేదిగా, వన్నెను పెంచేదిగా, శోకాన్ని నశింపజేసేదిగా, సంపదను పుట్టించేదిగా ఆ శాల ఉంది. రావణుడు పాలించే ఆ శాల తల్లిలా ఐదు ఉత్తమ ఇంద్రియవిషయాలతో ఐదు ఇంద్రియాలనూ తృప్తిపరచింది. ‘ఇది స్వర్గమా, ఇది దేవలోకమా, లేక ఇంద్రుని పురమా, లేక పరమసిద్ధియా’ అని మారుతి భావించాడు. అక్కడ ధ్యానిస్తున్నట్టు నిశ్చలంగా నిలిచిన బంగారు దీపాలు మహాధూర్తుల చేతిలో జూదంలో ఓడిపోయిన ధూర్తుల్లా కనిపించాయి. దీపాల వెలుగుతో, రావణుని తేజస్సుతో, ఆభరణాల కాంతులతో ఆ శాల జ్వలిస్తున్నట్టు ఉందని అతడు భావించాడు. ముప్పయ్యవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో కూర్చబడింది. గంధం బంధువులా పిలవడం అనే ఉత్ప్రేక్ష సుందరమైనది — అన్వేషకునికి గంధమే మార్గదర్శి అయింది. నిశ్చలమైన దీపాలను జూదంలో ఓడిన ధూర్తులతో పోల్చడం అపూర్వమైన ఉపమ; అది రాత్రి నిశ్చలతనూ దీపాల మౌనాన్నీ సూచిస్తుంది. శాల వర్ణనలో కవి ఐదు ఇంద్రియాల విషయాలను వరుసగా నిర్దేశిస్తాడు — రూపం మణిస్తంభాలలో, శబ్దం మత్తపక్షులలో, గంధం దివ్యధూపంలో, స్పర్శ పరుపులలో, రసం పానభక్ష్యాలలో. కాబట్టి ‘పంచ పంచభిః ఉత్తమైః’ (ఐదింటిని ఐదు ఉత్తమ విషయాలతో) అనే మాట సార్థకమైనది. తల్లి బిడ్డను అన్నింటితో సంతోషపెట్టినట్టు ఆ శాల వచ్చినవారిని తృప్తిపరుస్తుంది — ఈ ఉపమ వాత్సల్యపూర్ణమైనది, కానీ దాని పాలకుడు రావణుడు అనేది విరోధం. భూమి చిహ్నాలు గల తివాసీ — దానిపై రాష్ట్రాలూ గృహాలూ చిత్రించబడ్డాయి — ఒక మానచిత్రం (పటం) వంటిది; అందుకే అది భూమికి ఉపమానమవుతుంది. ‘ఇది స్వర్గమా’ అనే హనుమంతుని విస్మయం అతని సరళత్వాన్ని చూపిస్తుంది — అతడు కూడా మోహితుడైనట్టు కనిపిస్తాడు, అయినా తన కార్యాన్ని మరచిపోడు. ఇక్కడ ముద్రణలో ‘శివామ్’ అనే పాఠం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘శుభామ్’; అర్థం ఒకటే. శాల వర్ణన స్త్రీ వర్ణనలా చేయబడింది — ‘కాంతామ్ ఇవ వరస్త్రియమ్’ (ప్రియమైన శ్రేష్ఠస్త్రీలా) — కాబట్టి ముందు రాబోయే స్త్రీదర్శనానికి భూమిక ఇక్కడే రచించబడింది. ఇదంతా రావణుని భోగస్థానం; ఇక్కడ సీత ఉండడం అసంభవమని హనుమంతుడు త్వరలోనే గ్రహిస్తాడు. గంధం, దీపాలు, తివాసీ, ధూపం, స్తంభాలు — ఇవన్నీ శాల అంగాలు; వాటిలో ప్రతిదానినీ కవి వేర్వేరు ఉపమలతో సజీవం చేస్తాడు. ఈ విధంగా దీర్ఘవర్ణన కూడా శ్రోతకు నీరసంగా ఉండదు. ఇక్కడ హనుమంతుని దృష్టి ఒక చిత్రకారుని దృష్టిలా ఉంది, కానీ అతని మనస్సు అన్వేషణలోనే నిలిచి ఉంది.
అప్పుడు కపి తివాసీలపై ఆసీనులై ఉన్న, రంగురంగుల వస్త్రాలూ పూలమాలలూ ధరించిన, అనేక వేషాలతో అలంకరించుకున్న వేయిమంది వరనారులను చూశాడు. అర్ధరాత్రి గడిచిపోగా, పానమత్తతతో నిద్రకు లొంగిపోయి, రాత్రి క్రీడించి విరమించిన ఆ వేయిమంది స్త్రీలు అప్పుడు గాఢంగా నిద్రిస్తున్నారు. ఆభరణాల సవ్వడి లేని ఆ నిద్రిస్తున్న స్త్రీబృందం, హంసలూ తుమ్మెదలూ నిశ్శబ్దంగా ఉన్న గొప్ప పద్మవనంలా ప్రకాశించింది. మూసుకున్న పళ్ళూ, మూసుకున్న కన్నులూ, పద్మగంధమూ గల ఆ సుందరీమణుల ముఖాలను మారుతి చూశాడు. పగలు వికసించి రాత్రి మళ్ళీ రేకులు ముడుచుకున్న పద్మాల్లా ఆ ముఖాలు శోభించాయి. ‘మదించిన తుమ్మెదలు వికసించిన పద్మాలను కోరినట్టే ఈ ముఖపద్మాలను కూడా నిశ్చయంగా మళ్ళీ మళ్ళీ కోరుకుంటాయి’ అని శ్రీమంతుడైన మహాకపి యుక్తిపూర్వకంగా భావించాడు; గుణాలలో అవి జలజాలకు సమానమని కూడా తలచాడు. ఆ స్త్రీలతో విరాజిల్లుతున్న ఆ శాల తారలతో శోభిస్తున్న నిర్మలమైన శరదాకాశంలా శోభించింది. వారితో చుట్టుముట్టబడిన రాక్షసాధిపతి కూడా తారలతో చుట్టుముట్టబడిన శ్రీమంతుడైన చంద్రునిలా శోభించాడు. ‘పుణ్యం మిగిలి ఉండగానే ఆకాశం నుండి జారిపడే తారలన్నీ ఇక్కడ ఈ స్త్రీలుగా చేరాయి’ అని అప్పుడు హరి భావించాడు. గొప్ప, శుభమైన కాంతులు గల తారల్లాగే అక్కడ స్త్రీల ప్రభా, వర్ణం, ప్రసన్నత స్పష్టంగా విరాజిల్లాయి. ఇక్కడ ఉపమానాలు వరుసగా మారుతాయి — పద్మవనం, పద్మాలు, తారలు — కానీ అంతటా భావం ఒక్కటే: సౌందర్యం ఉంది, చైతన్యం మాత్రం నిద్రలో లుప్తమైంది. పుణ్యం క్షీణించగా జారిపడిన తారలు అనే కల్పన పురాణప్రసిద్ధమైనది — స్వర్గం నుండి పతనమైన జీవులు తారల రూపంలో. హనుమంతుడు ఇక్కడ ‘ఉపపత్త్యా’ (యుక్తితో) భావించాడు — అతడు కేవలం భావంతో కాక తర్కంతో నిర్ణయిస్తాడు; ముఖాలు గుణాలలో పద్మాలకు సమానం — గంధంలో, వర్ణంలో, ముడుచుకుని ఉండడంలో. రావణుని చంద్రునితో పోల్చడం ప్రత్యేకంగా గమనించదగినది — కవి శత్రువు సౌందర్యాన్నీ తేజస్సునూ కూడా దాచడు. ఇది వాల్మీకి నిష్పక్షపాతానికి లక్షణం. స్త్రీలు వేయిమంది అనే సంఖ్య — ఇన్ని ముఖాలలో సీత ముఖం ఒక్కదానిని వెదకాలి; అందుకే హనుమంతుడు ప్రతి ముఖాన్నీ సూక్ష్మంగా చూశాడు. నిద్ర వర్ణన ‘నిఃశబ్ద’ (నిశ్శబ్దమైన) అనే పదంతో మళ్ళీ మళ్ళీ చేయబడింది — హంసలూ తుమ్మెదలూ ఆభరణాలూ నిశ్శబ్దంగా ఉన్నాయి; ఈ విధంగా రాత్రి గాఢతా ప్రశాంతతా చిత్రించబడ్డాయి. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సుష్వాప’ (నిద్రించింది) అనే క్రియాపదం, ముద్రణలో మాత్రం ‘ప్రసుప్తమ్’ (నిద్రిస్తున్న) అనే విశేషణం — వాక్యరచన భిన్నం, అర్థం ఒకటే. ముఖాలను పద్మాలతో పోల్చడం రెండు విధాలుగా ఉంది — ఉదయం వికసించిన పద్మాలు, రాత్రి ముడుచుకున్న పద్మాలు; నిద్రిస్తున్న స్త్రీల ముఖాలు ముడుచుకున్న పద్మాలు. తుమ్మెదలు వాటిని మళ్ళీ మళ్ళీ కోరుకుంటాయనే హనుమంతుని కల్పన ముఖాల సుగంధాన్ని సూచిస్తుంది. తారలతో చంద్రుని, స్త్రీలతో రావణుని పోల్చడం ద్వారా రావణుడే శాలకు కేంద్రమని చూపబడింది.
పానం, వ్యాయామం (నృత్యక్రీడలు) జరిగిన సమయాల తరువాత నిద్రతో చైతన్యం కోల్పోయిన ఆ స్త్రీలు జుట్టు చెదిరిపోయి, మాలలు నలిగిపోయి, శ్రేష్ఠమైన ఆభరణాలు చెల్లాచెదురై ఉన్నారు. కొందరి తిలకాలు చెరిగిపోయాయి, కొందరి అందెలు జారిపోయాయి, కొందరి హారాలు పక్కకు జారిపడ్డాయి. మరికొందరు ముత్యాలహారాలతో చుట్టుకుని ఉన్నారు, కొందరి వస్త్రాలు జారిపోయాయి, ఒడ్డాణపు దారాలు తెగిపోయి, బరువు మోసి అలసిపోయిన పడుచు ఆడగుర్రాల్లా ఉన్నారు. మరికొందరు కుండలాలు లేకుండా, మాలలు తెగి నలిగిపోయి, మహావనంలో గజేంద్రుడు నలిపివేసిన పుష్పించిన లతల్లా ఉన్నారు. కొందరి స్తనాల మధ్య పైకి లేచిన, చంద్రకిరణాల కాంతి గల హారాలు నిద్రిస్తున్న హంసల్లా ప్రకాశించాయి. మరికొందరి వైడూర్యహారాలు కాదంబపక్షుల్లా, ఇంకొందరి బంగారు గొలుసులు చక్రవాకాల్లా ఉన్నాయి. హంసలూ కారండవాలూ కలిగి, చక్రవాకాలతో శోభిస్తూ, జఘనాలనే ఇసుకతిన్నెలు గల వారు నదుల్లా విరాజిల్లారు. చిరుగంటల జాలాలే అలలుగా, బంగారు ఆభరణాలే విశాలమైన పద్మాలుగా, భావాలే మొసళ్ళుగా, యశస్సే తీరంగా గల ఆ నిద్రిస్తున్న స్త్రీలు నదుల్లా ప్రకాశించారు. కొందరి మృదువైన అంగాలపై, స్తనాగ్రాలపై నిలిచిన ఆభరణాల గుర్తుల వరుసలు ఆభరణాల్లాగే ప్రకాశించాయి. కొందరి పైటకొంగులు ముఖపు ఊపిరిగాలికి కదలి మాటిమాటికీ ముఖాలపై ఎగురుతున్నాయి; అవి రంగురంగుల, మేలిమి వన్నెల ఆ భార్యల ముఖాల వద్ద ఎగురుతున్న పతాకాల్లా ప్రకాశించాయి. శుభమైన కాంతులు గల ఆ స్త్రీల కుండలాలు ముఖపు ఊపిరిగాలి కంపనాలతో మెల్లమెల్లగా ఊగాయి. స్వభావసిద్ధంగా సుగంధభరితమైన, సుఖకరమైన, చక్కెర ఆసవపు వాసన గల వారి ముఖనిశ్వాసం అప్పుడు రావణుని సేవించింది. ఇక్కడ నదీరూపకం విస్తరించబడింది — హారాలు హంసలు, జఘనాలు ఇసుకతిన్నెలు, భావాలు మొసళ్ళు, యశస్సు తీరం. నిద్రలో శిథిలమైన ఆభరణాలను కవి సౌందర్యదృష్టితో వర్ణిస్తాడు, నిందతో కాదు; హనుమంతుని దృష్టి కూడా నిర్వికారమైనదని ముందు స్పష్టమవుతుంది. ఇక్కడ స్త్రీల అలసటకు కారణం ‘పానవ్యాయామకాలేషు’ అని చెప్పబడింది — పానం, నృత్యం, క్రీడ. పడుచు ఆడగుర్రాల ఉపమ వారి అలసటనూ అంగాల శైథిల్యాన్నీ చూపిస్తుంది. గజేంద్రుడు నలిపిన లతల ఉపమ మాత్రం కరుణను కలిగిస్తుంది — సుందరులైనా వారు నలిగిపోయినట్టు ఉన్నారు. హారాలను పక్షులతో పోల్చడం వర్ణభేదాన్ని బట్టి చేయబడింది — తెల్లని ముత్యాలహారాలు హంసలు, నీలవర్ణపు వైడూర్యహారాలు కాదంబాలు, పసుపుపచ్చని బంగారు గొలుసులు చక్రవాకాలు. ఈ సూక్ష్మమైన వర్ణవివేచన కవి యొక్క చిత్రకారదృష్టిని ప్రకటిస్తుంది. పైటకొంగులను పతాకాలతో పోల్చడం — నిశ్వాసంతో కదిలే అవి పతాకాల్లా ఉన్నాయి. చివరలో నిశ్వాసపు గంధం రావణుని సేవిస్తుంది — నిద్రలో కూడా స్త్రీల సేవ ఆగదు అనే ఉత్ప్రేక్ష. యాభై ఐదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘ముఖమారుతసంకంపైః’ (ముఖపు ఊపిరిగాలి కంపనాలతో), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సంసర్గాత్’ (స్పర్శ వల్ల). నదీరూపకంలో ‘యశస్తీరాః’ (యశస్సే తీరంగా గలవారు) అనే విశేషణం గమనార్హమైనది — నది తీరం దాని హద్దు అయినట్టే యశస్సే ఆ స్త్రీలకు మర్యాద. ఈ విధంగా కవి వారిని నిందించడు, పైగా వారి గౌరవాన్ని కాపాడుతాడు. ‘భూషణరాజయః భూషణాని ఇవ’ (ఆభరణాల గుర్తుల వరుసలు ఆభరణాల్లాగే) అనే మాటలో అలంకారాల గుర్తులు కూడా అలంకారాల్లా ఉన్నాయి — ఇది సౌందర్యపు పరాకాష్ఠ. ఈ భాగంలో కవి దృష్టి క్రమంగా సూక్ష్మమవుతుంది — మొదట జుట్టు, తిలకాలు, అందెలు; తరువాత హారాలు, వస్త్రాలు, ఒడ్డాణాలు; తరువాత అంగాలపై ఆభరణాల గుర్తులు; చివరికి నిశ్వాసపు గంధం కూడా. సీత కూడా వీరి మధ్యలో నిద్రిస్తూ ఉండవచ్చనే శంకతో, సీతాన్వేషణలో భాగంగానే హనుమంతుడు ఇదంతా చూస్తాడు. కాబట్టి ఈ సూక్ష్మపరిశీలన ప్రయోజనం కార్యమే, కుతూహలం కాదు.
రావణుని స్త్రీలలో కొందరు, అది రావణుని ముఖమే అని భ్రమించి, సవతుల ముఖాలను మళ్ళీ మళ్ళీ వాసన చూశారు. రావణునిపై అత్యధికంగా లగ్నమైన మనస్సులు గల, స్వతంత్రత లేని ఆ శ్రేష్ఠస్త్రీలు అప్పుడు సవతులకు ప్రియమైనదే ఆచరించారు. మరికొందరు స్త్రీలు కడియాలతో అలంకరించబడిన బాహువులనూ అందమైన వస్త్రాలనూ తలగడలుగా చేసుకుని అక్కడ పడుకున్నారు. ఒకతె మరొకతె వక్షస్సుపై, ఒకతె ఆమె భుజంపై, మరొకతె ఇంకొకతె ఒడిలో, మరొకతె ఆమె స్తనాలపై తల పెట్టి నిద్రించారు. తొడలూ పక్కలూ నడుములూ వీపులూ ఒకరినొకరు ఆశ్రయించి, ఒకరి అంగాలలో మరొకరి అంగాలు చొచ్చుకుపోయి, మదానికీ స్నేహానికీ వశులై, అంగస్పర్శతో ఆనందిస్తూ, బాహువులను పెనవేసుకుని, సన్నని నడుములు గల ఆ స్త్రీలందరూ అక్కడ నిద్రించారు. ఒకరి బాహువులనే దారంతో మరొకరు గుచ్చబడిన ఆ స్త్రీమాల దారంలో గుచ్చబడి మదించిన తుమ్మెదలు వాలిన పూమాలలా శోభించింది. మాధవమాసంలో (వసంతంలో) గాలి తాకి పుష్పించిన లతలు ఒకదానితో ఒకటి మాలల్లా పెనవేసుకుని, పుష్పగుచ్ఛాలు అంటుకుని, చక్కని కొమ్మలు చుట్టుకుని, ఒకదాని తుమ్మెదలతో మరొకటి నిండి, గాలికి ఊగే వనంలా రావణుని ఆ స్త్రీవనం ఉంది. తగిన స్థానాలలోనే ఉన్నా, అప్పుడు వారి ఆభరణాలనూ అంగాలనూ వస్త్రాలనూ మాలలనూ వేరుచేసి గుర్తించడం సాధ్యం కాలేదు — ఇక్కడ భ్రాంతిమాన్ అలంకారం ఉందని టిప్పణిలో చెప్పబడింది. రావణుడు సుఖంగా పడుకుని ఉండగా, జ్వలిస్తున్న బంగారు దీపాలు రకరకాల కాంతులతో ఆ స్త్రీలను రెప్పవేయకుండా చూస్తున్నట్టు ఉన్నాయి. స్త్రీవనపు రూపకం సూక్ష్మమైనది — స్త్రీలు లతలు, బాహువులు కొమ్మలు, జుట్టులోని పూలు పుష్పాలు, నిశ్వాసం గాలి. దీపాలు ‘చూస్తున్నాయి’ అనే ఉత్ప్రేక్ష హనుమంతుని సొంత దృష్టినే ప్రతిబింబిస్తుంది. రావణుని ముఖమని భ్రమించి సవతి ముఖాన్ని వాసన చూడడం — ఇక్కడ స్త్రీలకు రావణునిపై గల అనురాగపు ఆధిక్యమూ, నిద్ర మదాల ప్రభావమూ సూచించబడ్డాయి; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా దానినే స్పష్టం చేస్తుంది. ‘అస్వతంత్రాః’ (స్వతంత్రత లేనివారు) అనే పదం వారు రావణునికి వశులని చూపిస్తుంది. శయన వర్ణన — వక్షస్సు, భుజం, ఒడి, స్తనాలు — ఒకరికొకరు తలగడలు; ఇలా అందరూ ఒకే మాలలా ఏకమయ్యారు. మాలోపమా, లతావనరూపకమూ క్రమంగా పెరుగుతాయి — మొదట దారంలో గుచ్చిన మాల, తరువాత గాలికి ఊగే వసంతవనం. తుమ్మెదలు జుట్టులోని పూలకు ఆకర్షితమయ్యాయి. ఈ సమ్మిశ్రణంలో ఏ ఆభరణం ఎవరిదో వివేచించడం అశక్యం — ఇదే టిప్పణిలో నిర్దేశించబడిన భ్రాంతిమాన్ అలంకారం. అరవయ్యవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘అపరా కుచౌ’ (మరొకతె స్తనాలపై), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘భుజౌ’ (భుజాలపై). చివరకు దీపాలు కూడా రెప్పవేయకుండా వారిని చూస్తున్నాయి — ఇది హనుమంతుని ఒంటరి జాగరణకు సంకేతం. అందరూ నిద్రిస్తున్నారు, దీపాలూ హనుమంతుడూ మాత్రమే మేలుకొని ఉన్నారు — ఈ వైరుధ్యం దృశ్యపు నాటకీయతను పెంచుతుంది. స్త్రీలు ఒకరినొకరు పెనవేసుకోవడం వారి సఖ్యాన్నీ, ఒకే భర్తపై అందరికీ గల స్నేహాన్నీ సూచిస్తుంది; సవతులకు ప్రియమైనది ఆచరించడం కూడా దానినే చూపిస్తుంది. రావణుని అంతఃపురంలో కలహం లేదు, సౌహార్దమే ఉంది — ఇది కూడా అతని ఐశ్వర్యంలో ఒక అంగం. అయినా ఈ సుఖసముదాయంలో సీత లేదు; కాబట్టి హనుమంతుని అన్వేషణ ముందుకు సాగుతుంది.
రాజర్షుల, బ్రాహ్మణుల, దైత్యుల, గంధర్వుల, రాక్షసుల కన్యలు అతని కామానికి వశులై అతని భార్యలయ్యారు. యుద్ధాన్ని కోరే రావణుడు ఆ స్త్రీలందరినీ అపహరించాడు; కొందరు మాత్రం మదనునిచే మోహితులై మదంతో తమంతట తామే వచ్చారు. అక్కడ ఏ స్త్రీనీ బలవంతంగా పొందలేదు — పరాక్రమంతో కూడిన గుణం చేతనే వారిని పొందాడు; శ్రేష్ఠుడైన వరునికి తగిన జనకాత్మజను తప్ప, మరొకరిని కోరేదిగానీ, ఇంతకుముందు మరొకరికి చెందినదిగానీ ఒక్కతె కూడా లేదు. అకులీనురాలుగానీ, రూపహీనురాలుగానీ, నేర్పులేనిదిగానీ, సేవాచతురత లేనిదిగానీ, సత్త్వహీనురాలుగానీ, ప్రియునికి ఇష్టంలేనిదిగానీ అతనికి భార్యగా లేదు. అప్పుడు సద్బుద్ధి గల ఆ వానరేశ్వరునికి ఈ ఆలోచన కలిగింది: ‘ఈ మహారాక్షసరాజు భార్యలు ఎలా ఉన్నారో, అలాగే రాఘవుని ధర్మపత్ని కూడా తన భర్తతో ఉంటే, ఇతనికి శుభం జరిగేది.’ మళ్ళీ స్వస్థచిత్తుడై అతడు ఇలా ఆలోచించాడు: ‘నిశ్చయంగా సీత గుణాలలో విశిష్టమైనది; అయినా ఈ మహాత్ముడైన లంకేశ్వరుడు ఆమె విషయంలో కష్టమైన, అనార్యమైన కర్మ చేశాడు.’ చివరి నాలుగు శ్లోకాలు ఉపజాతి వృత్తంలో ఉన్నాయి. ఇక్కడ హనుమంతుని చింతన రెండు విధాలుగా సాగుతుంది. మొదట అతడు రావణుని భార్యల స్వరూపాన్ని వివేచిస్తాడు — వారందరూ స్వేచ్ఛగా, రావణుని గుణాలకు ఆకర్షితులై వచ్చినవారు, కులీనలు, రూపవతులు, నేర్పరులు, సత్త్వవంతులు; సీత ఒక్కతే ఇంతకుముందే మరొకరికి చెందినది, బలవంతంగా అపహరించబడినది. కాబట్టి సీతాపహరణం రావణుని ఇతర వివాహాల నుండి సర్వథా భిన్నమైనది. తరువాత అతడు సదుద్దేశంతో ఆలోచిస్తాడు — సీత కూడా తన భర్తతో అలా సుఖంగా ఉంటే రావణునికి కల్యాణం కలుగుతుంది; అంటే సీతను తిరిగి అప్పగించడమే రావణునికి హితం. చివరకు ‘ఆత్తరూపః’ అయి — స్వస్థచిత్తుడై — అతడు నిశ్చయిస్తాడు: సీత గుణాలలో అందరికంటే విశిష్టమైనది, రావణుడు మాత్రం ఆమె విషయంలో అనార్యమైన కర్మ చేశాడు. రావణుని విషయంలో ‘మహాత్మా’ అనే విశేషణం వ్యంగ్యంగా ప్రయోగించబడింది — గొప్పవాడైనా అతడు నీచమైన కర్మ చేశాడు. ‘యుద్ధకామేన హృతాః’ (యుద్ధాన్ని కోరేవానిచే అపహరించబడ్డారు) అనే శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, ఇక్కడ వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది; అది ‘న ప్రసహ్య లబ్ధాః’ (బలవంతంగా పొందబడలేదు) అనే తరువాతి శ్లోకంతో కొంచెం విరుద్ధంగా ఉంది, అది ముద్రణ స్వరూపం. ‘రాఘవధర్మపత్నీ’ అనే పదంతో హనుమంతుడు సీత ధర్మపత్నీత్వాన్ని దృఢపరుస్తాడు — ఆమె రాముడు ధర్మబద్ధంగా వివాహమాడినది, కాబట్టి ఆమె పట్ల రావణుని ఆకర్షణ ధర్మవిరుద్ధం. ఈ విధంగా సర్గ వైభవపు దీర్ఘవర్ణన నుండి ధర్మచింతన వైపు మళ్ళుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥