సర్గ
నిద్రిస్తున్న రావణుని, అతని భార్యల దర్శనం, మండోదరిని సీతగా శంకించడం
స్ఫటికపు శయనాసనం, నిద్రిస్తున్న రావణుని రూపం, అతని బాహువులు, నిశ్వాసం, వక్షస్సు, వాద్యాలను కౌగిలించుకుని నిద్రిస్తున్న స్త్రీలు, మండోదరీదర్శనం, సీత అనే శంకతో హనుమంతుని హర్షం
అక్కడ ఇటూ అటూ పరికిస్తూ హనుమంతుడు దివ్యమైనదానిలా ఉన్న, ప్రధానమైన, స్ఫటికంతో చేయబడిన, రత్నాలతో అలంకరించబడిన శయనాసనాన్ని చూశాడు. అది ఏనుగుదంతపు, బంగారపు చిత్రమైన అంగాలు గల, వైడూర్యమయమైన శ్రేష్ఠాసనాలతో, అమూల్యమైన పరుపులు పరచబడిన మహాధనవంతమైన వస్తువులతో కూడి ఉంది. దాని ఒక భాగంలో దివ్యమాలలతో శోభిస్తున్న, తారాధిపతి అయిన చంద్రునిలాంటి తెల్లని ఛత్రాన్ని అతడు చూశాడు. బంగారంతో చుట్టబడిన, చిత్రభానువైన అగ్నితో సమానమైన కాంతి గల, అశోకమాలలతో అలంకరించబడిన పరమాసనాన్ని కూడా చూశాడు. చేతుల్లో వింజామరలు పట్టుకున్న స్త్రీలు అన్ని వైపుల నుండి దానికి వీస్తున్నారు; అది వివిధ గంధాలతో కూడి, శ్రేష్ఠమైన ధూపంతో ధూపితమై ఉంది. శ్రేష్ఠమైన పరుపులతో పరచబడి, గొర్రెచర్మాలతో కప్పబడి, శ్రేష్ఠమైన పూలమాలల దండలతో అన్ని వైపులా శోభిస్తోంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘శయనాసనమ్’ అనే పదాన్ని ‘మంచం పరచబడే వేదిక’ అని వివరిస్తుంది — అంటే స్ఫటికపు వేదికపై అమర్చబడిన పర్యంకం. ఛత్రం, చామరాలు, ధూపం, మాలలు — ఇవి రాజచిహ్నాలు; రావణుని శయ్య కూడా సింహాసనంలా అలంకరించబడింది. ఇక్కడ అశోకమాలల ప్రస్తావన ఉంది — ముందు అశోకవనికలోనే సీత కనిపిస్తుంది అనే కవి యొక్క సూక్ష్మసంకేతంలా ఉంది. కవి మొదట శయ్యనూ, తరువాత దానిపై పడుకున్నవానినీ వర్ణిస్తాడు — ఇలా దృష్టి బాహ్యం నుండి కేంద్రం వైపు సాగుతుంది. గత సర్గలో పానశాలదీ స్త్రీలదీ సామాన్యవర్ణన ఉంది; ఈ సర్గలో హనుమంతుడు శాలలోని ముఖ్యస్థానాన్ని — రావణుని శయ్యను — చేరుకుంటాడు. స్ఫటికపు తెల్లదనం, రత్నాల దీప్తి, దంతపు బంగారపు చిత్రణ ఇక్కడ ఒక్కచోట కలిశాయి. ఛత్రం చంద్రునిలా, ఆసనం అగ్నిలా — ఈ విధంగా శీతల, ఉష్ణ ఉపమానాలు పక్కపక్కనే ఉన్నాయి. చలిని నివారించడానికి గొర్రెచర్మపు పరుపులు, సువాసనకు ధూపం, గాలికి వింజామరలు — ఇలా సర్వేంద్రియసుఖాలకు ఏర్పాటు ఉంది. ఈ విధంగా శయ్య వైభవాన్ని చూసి హనుమంతుడు దాని యజమానిని చూడడానికి ముందుకు సాగుతాడు. శయనాసనం స్ఫటికమయం కావడం దాని పారదర్శకతనూ చల్లదనాన్నీ సూచిస్తుంది; రత్నాలంకారం రాజవైభవాన్ని సూచిస్తుంది. ఇదంతా రావణుని భోగప్రియత్వానికి నిదర్శనం. రెండవ, నాల్గవ శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; వల్గేట్లో ఆసనాల, ఛత్రపు వర్ణన విస్తారంగా ఉంది.
ఆ శయ్యపై మేఘం వంటి, జ్వలిస్తూ ప్రకాశించే కుండలాలు గల, ఎర్రని కన్నులు గల, మహాబాహువైన, బంగారు జరీ వస్త్రం ధరించిన రావణుని అతడు చూశాడు. సుగంధభరితమైన ఎర్రచందనం పూసుకున్న అంగాలు గల అతడు ఆకాశంలో సంధ్యారాగంతో ఎర్రబడిన, మెరుపుతీగలతో కూడిన మేఘంలా ఉన్నాడు. దివ్యాభరణాలు ధరించిన, సురూపుడైన, కోరిన రూపం ధరించగల అతడు వృక్షాలతో, వనాలతో, పొదలతో నిండి నిద్రిస్తున్న మందరపర్వతంలా ప్రకాశించాడు. రాత్రి క్రీడించి విరమించిన, శ్రేష్ఠాభరణాలతో అలంకరించబడిన, రాక్షసకన్యలకు ప్రియుడైన, రాక్షసులకు సుఖం కలిగించే, తాగి విరమించిన, ప్రకాశించే శయ్యపై నిద్రిస్తున్న వీరుడైన రాక్షసాధిపతిని మహాకపి చూశాడు. సర్పంలా బుసలు కొడుతున్న రావణుని సమీపించి ఆ వానరోత్తముడు మిక్కిలి ఉద్విగ్నుడై, భయపడినవానిలా వెనక్కి తొలగాడు. తరువాత ఎక్కే మెట్లను చేరి, ఒక వేదిక చాటున నిలిచి ఆ మహాకపి మత్తుడైన ఆ రాక్షసశార్దూలుని చూడసాగాడు. నిద్రిస్తున్న రాక్షసేంద్రుని ఆ శుభమైన శయ్య, గంధహస్తి (మదగజం) పడుకున్న గొప్ప ప్రస్రవణగిరిలా శోభించింది. ఇక్కడ మేఘం, మందరం, సర్పం, గంధహస్తి — ఈ ఉపమలన్నీ రావణుని విశాలత్వాన్నీ నల్లని వన్నెనూ బలాన్నీ చూపిస్తాయి. హనుమంతుని భయం ‘సుభీతవత్’ — భయపడినవానిలా, నిజంగా భయపడినవాడు కాదు; అతడు జాగ్రత్తగా దూరం వెళ్ళి చూస్తాడు. శత్రువును మొదటిసారి ప్రత్యక్షంగా చూస్తున్నా అతడు దాడి చేయడు, ఎందుకంటే అతని కార్యం సీతాన్వేషణ, యుద్ధం కాదు. ఇది హనుమంతుని బుద్ధిమత్తకూ సంయమానికీ నిదర్శనం. ‘క్షీబమ్’ (మత్తుడైన) అనే పదంతో రావణుని మద్యమత్తత స్పష్టమవుతుంది — సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సుప్తమ్’ (నిద్రిస్తున్న) అనే పాఠం. రావణుని వర్ణనలో ఎరుపు రంగు ప్రధానమైనది — ఎర్రని కన్నులు, ఎర్రచందనం, సంధ్యారాగంతో ఎర్రబడిన మేఘం; ఇది అతని క్రోధానికీ హింసకూ సూచన. ‘కామరూపిణమ్’ (కోరిన రూపం ధరించగలవాడు) అనే విశేషణం అతని మాయాశక్తిని గుర్తుచేస్తుంది; దానితోనే అతడు సీతాపహరణంలో పరివ్రాజకవేషం ధరించాడు. ‘రాక్షసానాం సుఖావహమ్’ (రాక్షసులకు సుఖం కలిగించేవాడు) — అతడు తన జనులకు ప్రియమైన రాజు, వారికి సుఖదాయకుడు. హనుమంతుని దృష్టిలో ఈ శత్రువు కేవలం దుష్టుడు మాత్రమే కాదు, ప్రభావశాలి, సుందరుడు, బలవంతుడు కూడా. ప్రస్రవణగిరి ఉపమ — పర్వతంపై నిద్రిస్తున్న గంధహస్తిలా శయ్యపై రావణుడు — అతని గౌరవాన్నీ మదగంధాన్నీ ఏకకాలంలో సూచిస్తుంది.
మహాత్ముడైన ఆ రాక్షసేంద్రుని, బంగారు భుజకీర్తులు ధరించిన, చాచిపెట్టిన, ఇంద్రధ్వజాల వంటి బాహువులను అతడు చూశాడు. వాటిపై ఐరావతపు దంతాగ్రాలు గుచ్చుకోవడం వల్ల ఏర్పడిన గాయాలు ఉన్నాయి; వాటి బలిసిన భుజాలు వజ్రంతో గీయబడి, విష్ణుచక్రంతో గాయపడి ఉన్నాయి. బలిసిన, సమంగా చక్కగా ఏర్పడిన భుజాలు గల, బాగా అతుకుకున్న, బలంతో కూడిన, శుభలక్షణాలు గల గోళ్ళూ బొటనవేళ్ళూ గల, అందమైన ఉంగరాలతో గుర్తించబడిన, దృఢమైన, పరిఘల (ఇనుపగదల) ఆకారం గల, గుండ్రని, ఏనుగుతొండాల వంటి ఆ బాహువులు తెల్లని శయ్యపై ఐదు పడగల సర్పాల్లా చాచబడి ఉన్నాయి. కుందేలు రక్తం వంటి వన్నె గల, చాలా చల్లని, సుగంధభరితమైన, అమూల్యమైన చందనంతో చక్కగా పూయబడి, చక్కగా అలంకరించబడి, ఉత్తమస్త్రీలచే ఒత్తబడి, ఉత్తమగంధాలతో సేవించబడి, యక్షులనూ నాగులనూ గంధర్వులనూ దేవతలనూ దానవులనూ ఏడిపించే ఆ బాహువులు ఉన్నాయి. శయ్యపై నిలిచిన ఆ బాహువులను మందరపర్వతపు గుహలో నిద్రిస్తున్న కోపించిన రెండు మహాసర్పాల్లా కపి చూశాడు. నిండుగా ఉన్న ఆ రెండు బాహువులతో పర్వతంలాంటి రాక్షసేశ్వరుడు రెండు శిఖరాలతో మందరంలా శోభించాడు. ఇక్కడ టిప్పణిలో ఇలా చెప్పబడింది — శయనాగారంలో రావణునికి ఒకే ముఖమూ రెండే బాహువులూ వర్ణించబడ్డాయి; యుద్ధం వంటి ప్రత్యేక సందర్భాలలో మాత్రమే అతడు తన ఇచ్ఛతో పది ముఖాలూ ఇరవై బాహువులూ గలవాడవుతాడు. బాహువులపై ఉన్న గాయాలు రావణుని పూర్వయుద్ధాలకు సాక్ష్యం — ఇంద్రునితో, ఐరావతంతో, విష్ణువుతో అతడు చేసిన సంగ్రామాలు. ఈ విధంగా కవి రావణుని శౌర్యాన్ని దాచడు; అతడు గొప్ప ప్రతిద్వంద్వి అని పాఠకుడు గ్రహిస్తాడు. ఉపమలలో సర్పం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — సర్పం, ఐదు పడగల సర్పాలు, కోపించిన మహాసర్పాలు — దీనితో రావణుని భయంకరత్వమూ విషపూరితత్వమూ సూచించబడ్డాయి. కవి బాహువుల వర్ణనను ఎనిమిది శ్లోకాలలో చేస్తాడు — ఇది అతని బలపు ప్రాధాన్యాన్ని చూపిస్తుంది; ముందు యుద్ధకాండలో ఈ బాహువులే రామునితో యుద్ధం చేస్తాయి. ‘ఉత్తమస్త్రీవిమృదితౌ’ (ఉత్తమస్త్రీలచే ఒత్తబడినవి) అనే పదంతో అతని భోగమూ, ‘యక్షపన్నగ…రావిణౌ’ (యక్షనాగాదులను ఏడిపించేవి) అనే పదంతో అతని క్రౌర్యమూ ఏకకాలంలో చెప్పబడ్డాయి. మందరపు రెండు శిఖరాల ఉపమ బాహువుల ఉన్నతత్వాన్నీ దృఢత్వాన్నీ చూపిస్తుంది. ఉంగరాలూ గోళ్ళూ బొటనవేళ్ళూ శుభలక్షణాలు గలవి — సాముద్రికశాస్త్రం ప్రకారం ఇవి రాజలక్షణాలు. ఈ విధంగా రావణుడు సర్వలక్షణసంపన్నుడైనా అధర్మం వల్ల నశిస్తాడు — ఇది రామాయణపు గూఢమైన ఉపదేశం. ఐరావతంతో యుద్ధం, వజ్రప్రహారం, విష్ణుచక్రప్రహారం — ఇవి దేవతలతో రావణునికి గల వైరానికి స్మారకాలు.
పడుకున్న ఆ రాక్షసరాజు మహాముఖం నుండి మామిడి, పున్నాగ పుష్పాల సువాసనతో, శ్రేష్ఠమైన పొగడపూల వాసనతో కూడిన, రుచికరమైన అన్నరసపు వాసనతో కలిసిన, ముందుగా మద్యగంధం వ్యాపించే నిశ్వాసం ఆ గృహాన్నంతా నింపుతున్నట్టు వెలువడింది. ముత్యాలతో మణులతో చిత్రించబడి, స్థానం నుండి పక్కకు జారిన బంగారు కిరీటంతో విరాజిల్లుతున్న, కుండలాలతో ప్రకాశించే ముఖం గల అతనిని హనుమంతుడు చూశాడు. ఎర్రచందనం పూయబడిన శోభాయమానమైన హారంతో, బలిసిన, పొడవైన, విశాలమైన వక్షస్సుతో అతడు విరాజిల్లుతున్నాడు. జారిపోయిన తెల్లని పట్టువస్త్రంతో, అమూల్యమైన పసుపుపచ్చని ఉత్తరీయంతో చక్కగా కప్పుకున్న, రక్తం వంటి ఎర్రని కన్నులు గల అతనిని చూశాడు. మినుముల రాశిలా నల్లగా ఉన్న, సర్పంలా బుసలు కొడుతున్న, గంగానదిలోని విశాలమైన నీటి అంచున నిద్రిస్తున్న ఏనుగులా ఉన్న అతనిని చూశాడు. నాలుగు బంగారు దీపాలతో నాలుగు దిక్కులా ప్రకాశిస్తూ, సర్వాంగాలూ వెలుగులో కనిపిస్తున్న అతనిని మెరుపుల సమూహాలతో కూడిన మేఘంలా చూశాడు. ఇరవై ఐదవ, ఇరవై ఆరవ శ్లోకాలలో ‘విరాజితా’, ‘అభివిరాజితా’ అనే స్త్రీలింగరూపాలు ముద్రణలో ఉన్నాయి — సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘విరాజతా’, ‘వక్షసాభివిరాజితమ్’ — అయినా ముద్రణలోని పాఠమే నిలుపబడింది. కిరీటం ‘అపవృత్తః’ — నిద్రలో స్థానం నుండి జారిపోయింది; ఇది సూక్ష్మమైన, వాస్తవికమైన చిత్రణ. మినుముల రాశి అనే ఉపమానం రావణుని నల్లని వన్నెనూ స్థూలకాయాన్నీ సూచిస్తుంది. గంగాజలంలో నిద్రిస్తున్న ఏనుగు అనే ఉపమ అతని విశాలత్వాన్నీ, తెల్లని వస్త్రాల మధ్య నల్లని శరీరాన్నీ చూపిస్తుంది. దీపాలతో మెరుపులతో కూడిన మేఘపు ఉపమ మళ్ళీ వస్తుంది — చుట్టూ వెలుగు, మధ్యలో అతడు నల్లగా. నిశ్వాసపు గంధవర్ణన గత సర్గలోని స్త్రీల నిశ్వాస వర్ణనకు అనురూపమైనది; ఇక్కడ మామిడి, పున్నాగ, పొగడ పుష్పాల గంధమూ, అన్నరసపు గంధమూ, మద్యగంధమూ కలిసిపోయాయి. ‘ఆ గృహాన్ని నింపుతున్నట్టు’ అనే అతిశయోక్తి రావణుని మహాకాయత్వాన్ని సూచిస్తుంది. వక్షస్సు బలిసి, పొడవుగా, విశాలంగా ఉండడం యోధుని లక్షణం. హనుమంతుడు ఇదంతా సూక్ష్మంగా చూస్తాడు — ఎందుకంటే రావణుని స్వరూపాన్ని గురించిన జ్ఞానాన్ని రామునికి నివేదించాలి. పట్టువస్త్రం తెల్లగా, ఉత్తరీయం పసుపుపచ్చగా, శరీరం నల్లగా, కన్నులు ఎర్రగా — ఇది రంగుల చిత్రం.
ప్రియమైన భార్యలు గల, మహాత్ముడైన ఆ రాక్షసపతి గృహంలో అతని పాదాల దగ్గర ఉన్న భార్యలను కూడా అతడు చూశాడు. చంద్రుని కాంతి వంటి ముఖాలు గల, శ్రేష్ఠమైన కుండలాలే భూషణాలుగా గల, వాడని మాలలూ ఆభరణాలూ ధరించిన వారిని వానరయూథపతి చూశాడు. నృత్యంలో, వాద్యాలలో నేర్పరులైన, రాక్షసేంద్రుని భుజాలపై ఒడిలో ఉండే, శ్రేష్ఠాభరణాలు ధరించిన వారు కూర్చుని ఉండగా కపి చూశాడు. ఆ స్త్రీల చెవుల అంచులలో వజ్రాలూ వైడూర్యాలూ పొదిగిన మేలిమి బంగారు కుండలాలనూ, భుజకీర్తులనూ అతడు చూశాడు. చంద్రుని వంటి, శుభమైన, అందమైన కుండలాలు గల వారి ముఖాలతో ఆ విమానం తారాగణాలతో ఆకాశంలా విరాజిల్లింది. మదంతో, వ్యాయామంతో (నృత్యక్రీడలతో) అలసిపోయిన, సన్నని నడుములు గల రాక్షసేంద్రుని ఆ స్త్రీలు ఎక్కడ చోటు దొరికితే అక్కడ నిద్రించారు. భార్యలు ‘పాదమూలగతాః’ (పాదాల దగ్గర ఉన్నవారు) అనే స్థితి వారి సేవాభావాన్నీ రావణునిపై అనురాగాన్నీ సూచిస్తుంది. ‘అమ్లానమాల్యాః’ — వారి మాలలు వాడవు — ఇది దివ్యత్వానికి లక్షణం. గత సర్గలో కూడా తారలతో ఆకాశపు ఉపమ ఉంది; ఇక్కడ అదే ఉపమ మళ్ళీ విమానం విషయంలో ప్రయోగించబడింది. ఈ భాగం తరువాతి వాద్యవర్ణనకు భూమిక — వారు నృత్యవాద్యాలలో నేర్పరులని ముందే చెప్పబడింది. హనుమంతుడు వీరిలో ప్రతి ముఖాన్నీ పరిశీలిస్తాడు — ఎందుకంటే సీతను రావణుడు బలవంతంగా తన భార్యల మధ్య ఉంచి ఉండవచ్చని అతని శంక. కానీ వీరందరూ ప్రసన్నంగా, అలంకరించుకుని, మదమత్తులై ఉన్నారు — సీత శోకపు లక్షణాలు వీరిలో కనిపించవు. కుండలాల, భుజకీర్తుల వర్ణన వారి ఐశ్వర్యాన్ని చూపిస్తుంది; ‘వజ్రవైడూర్యగర్భాణి’ అంటే రత్నాలు పొదగబడినవి అని అర్థం. విమానాన్ని ఆకాశంతో పోల్చడం — భార్యల ముఖాలు తారలు — ఇది ముందటి ఉపమకే పునరుక్తి; దీనితో దృశ్యపు నిరంతరత కాపాడబడుతుంది. వారు ‘తనుమధ్యమాః’ (సన్నని నడుములు గలవారు), ‘మదవ్యాయామఖిన్నాః’ (మదంతో వ్యాయామంతో అలసినవారు) — నృత్యంతో, పానంతో అలసిపోయి, ఎక్కడ చోటు ఉంటే అక్కడే నిద్రించారు; ఇది తరువాతి విస్తృతవర్ణనకు సారం.
నృత్యంలో నైపుణ్యం గల, శ్రేష్ఠమైన వన్నె గల మరొకతె కోమలమైన అంగహారాలతో (నృత్యభంగిమలతో) తన శుభమైన సర్వాంగాలనూ అమర్చుకుని నిద్రిస్తోంది — నిద్రలో కూడా నృత్యాభినయంలో నిలిచినట్టు. ఒకతె వీణను కౌగిలించుకుని నిద్రిస్తూ, మహానదిలో కొట్టుకుపోతూ పడవను ఆశ్రయించిన తామరతీగలా ప్రకాశిస్తోంది. నల్లని కన్నులు గల మరొకతె చంకలో ఉన్న మడ్డుకం (ఒక చిన్న వాద్యం) తో నిద్రిస్తూ, పసిబిడ్డ గల వాత్సల్యమయి అయిన తల్లిలా కనిపిస్తోంది. అందమైన సర్వాంగాలూ శుభమైన స్తనాలూ గల మరొకతె పటహాన్ని (డోలును) పెట్టుకుని పడుకుంది, చాలాకాలానికి ప్రియుని పొంది కౌగిలించుకునే కామినిలా. కమలలోచన అయిన ఒకతె వీణను కౌగిలించుకుని నిద్రిస్తోంది, ప్రియతముడైన వరుని పట్టుకున్న కోరికగల కామినిలా. నియమవతి, నృత్యనిపుణురాలు అయిన మరొకతె విపంచిని (ఒక విధమైన వీణను) పట్టుకుని నిద్రకు లొంగిపోయింది, ప్రియునితో ఉన్న భామినిలా. మత్తెక్కిన కన్నులు గల మరొకతె బంగారు వన్నె గల, మృదువైన, బలిసిన, మనోహరమైన అంగాలతో మృదంగాన్ని హత్తుకుని నిద్రిస్తోంది. సన్నని ఉదరం గల, నిందించరాని, మదంతో అలసిన ఒకతె బాహుపాశాల మధ్య చంకలో ఉన్న పణవంతో కలిసి నిద్రిస్తోంది. మరొకతె డిండిమాన్ని పట్టుకుని, దానిని హత్తుకుని, లేగదూడను కౌగిలించుకున్న భామినిలా నిద్రిస్తోంది. కమలపత్రాల వంటి కన్నులు గల, మదంతో మోహితురాలైన ఒక నారి ఆడంబరమనే వాద్యాన్ని బాహువులతో గట్టిగా హత్తుకుని నిద్రిస్తోంది. మరొకతె కలశిని (మద్యపు కూజాను) దొర్లించి నిద్రిస్తూ, వసంతకాలంలో నీటితో తడిపిన రంగురంగుల పూలమాలలా కనిపిస్తోంది. నిద్ర బలానికి ఓడిపోయిన ఒక అబల బంగారు కలశాల వంటి తన స్తనాలను చేతులతో కప్పుకుని నిద్రిస్తోంది. కమలపత్రాక్షి, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గల మరొకతె మదంతో విహ్వలురాలై చక్కని పిరుదులు గల మరొకతెను కౌగిలించుకుని నిద్రిస్తోంది. మరికొందరు శ్రేష్ఠస్త్రీలు చిత్రవిచిత్రమైన వాద్యాలను కౌగిలించుకుని, కామినులు ప్రియులను స్తనాలతో హత్తుకున్నట్టు వాటిని హత్తుకుని నిద్రిస్తున్నారు. ఈ భాగంలో కవి ప్రతి వాద్యాన్నీ ప్రియుని, శిశువు, లేగదూడ ఉపమలతో వర్ణిస్తాడు — వీణ, మడ్డుకం, పటహం, విపంచి, మృదంగం, పణవం, డిండిమం, ఆడంబరం, కలశి. దీనితో రావణుని అంతఃపురంలో సంగీతనృత్యాల ప్రాధాన్యమూ, అక్కడ నివసించే స్త్రీల కళాకౌశలమూ సూచించబడ్డాయి. ఉపమలన్నీ స్నేహమయమైనవి — ప్రియుడు, పుత్రుడు, లేగదూడ — వీటితో నిద్రిస్తున్న స్త్రీల కోమలత్వమూ నిర్దోషత్వమూ ప్రకాశిస్తాయి. వీరందరిలో హనుమంతుడు సీతను వెదకుతాడు, కానీ వాద్యాన్ని కౌగిలించుకుని నిద్రిస్తున్న ఏ స్త్రీయూ సీత కాజాలదు — ఆమె రామవిరహంలో శోకమగ్నురాలు కదా. ముప్పై ఆరవ, నలభయ్యవ శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; నలభయ్యవ శ్లోకం ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలోని ‘కాచిద్వీణాం పరిష్వజ్య’ (ఒకతె వీణను కౌగిలించుకుని) అనే పాదానికి పునరావృత్తి. నలభై రెండవ శ్లోకంలో ‘పరివిద్ధ్య’ అనేది ముద్రణలోని పాఠం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పరిపీడ్య’; నలభై ఆరవ శ్లోకంలో కూడా ‘అపవిద్ధ్య’ అనేది ముద్రణలోని పాఠం. వీణ తామరతీగలా, మడ్డుకం పసిబిడ్డలా, పటహం చాలాకాలానికి దొరికిన ప్రియునిలా, డిండిమం లేగదూడలా — ఈ విధంగా ప్రతి వాద్యపు ఆకారమూ స్త్రీ భంగిమా ఉపమతో సరిపోతాయి. కలశిని దొర్లించడపు ఉపమ కూడా సుందరమైనది — నీటితో తడిసిన పూలమాలలా ఆమె తడిసిన వస్త్రాలతో నిద్రిస్తోంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘కూజాను దొర్లించి తడిసిన స్థితిలో’ అని చెబుతుంది. ఈ వాద్యాలలో కొన్ని తంత్రీవాద్యాలు — వీణ, విపంచి; కొన్ని చర్మంతో కప్పిన అవనద్ధవాద్యాలు — మృదంగం, పణవం, పటహం, డిండిమం, మడ్డుకం, ఆడంబరం. ఈ విధంగా రాత్రి సంగీతగోష్ఠి తరువాత అందరూ ఎక్కడివారు అక్కడే నిద్రించారనే చిత్రం.
వారికి దూరంగా విడిగా అమర్చబడిన శుభమైన శయ్యపై పడుకున్న, రూపసంపన్నురాలైన ఒక స్త్రీని ఆ కపి చూశాడు. ముత్యాలూ మణులూ పొదిగిన ఆభరణాలతో చక్కగా అలంకరించుకున్న, తన శోభతో ఆ శ్రేష్ఠభవనాన్నే అలంకరిస్తున్నట్టున్న ఆమెను చూశాడు. గౌరవర్ణం గల, బంగారు వన్నె కాంతి గల, ప్రియమైన, అంతఃపురానికి అధీశ్వరి అయిన, అందమైన రూపం గల మండోదరి అక్కడ పడుకుని ఉండగా కపి చూశాడు. అలంకరించుకున్న ఆమెను చూసి మహాబాహువైన మారుతాత్మజుడు ఆమె రూపయౌవనసంపదను బట్టి ‘ఈమె సీత’ అని ఊహించాడు; గొప్ప హర్షంతో కూడిన ఆ వానరయూథపతి ఆనందించాడు. అప్పుడు అతడు భుజాలు చరిచాడు, తోకను ముద్దాడాడు, ఆనందించాడు, ఆడాడు, పాడాడు, అటూ ఇటూ తిరిగాడు, స్తంభాలు ఎక్కాడు, నేలపై దూకాడు — కపుల సహజస్వభావాన్ని ప్రదర్శిస్తూ. యాభై మూడవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో కూర్చబడింది; చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది. మండోదరి విడిగా పడుకోవడం, ఆమె రాజమహిషీత్వం, ఆమె రూపం చూసి హనుమంతునికి భ్రమ కలగడం స్వాభావికమే — సీత కూడా రాజపుత్రి, రూపవతి, విశిష్టురాలు. ఈ క్షణంలో మహాకపి కూడా వానరస్వభావాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు — ఇది కవి యొక్క హాస్యరసానికీ మానవీయతకూ ఉదాహరణ. తరువాతి సర్గలో అతడే తన భ్రమను సరిదిద్దుకుంటాడు. మండోదరి ‘గౌరీ’ (గౌరవర్ణం గలది), ‘కనకవర్ణాభా’ (బంగారు వన్నె కాంతి గలది), ‘ఇష్టా’ (ప్రియమైనది) — రావణునికి ప్రియతమ, అంతఃపురానికి స్వామిని. ఆమె శయ్య ఇతరుల నుండి వేరుగా ‘ఏకాంతవిన్యస్తే’ (విడిగా అమర్చబడిన) శయ్య — ఇది ఆమె పట్టమహిషీత్వాన్ని సూచిస్తుంది. హనుమంతుని తర్కం — ‘రూపయౌవనసంపదా’ (రూపయౌవనసంపద వల్ల) — రాముని నుండి అతడు విన్న సీత వర్ణనతో మండోదరి రూపం సరిపోతున్నట్టు అనిపించింది. కానీ అతడు రూపాన్ని మాత్రమే చూశాడు, స్థితిని చూడలేదు; రామవిరహంలో ఉన్న సీత అలంకరించుకుని సుఖంగా ఎలా నిద్రిస్తుంది అనే ప్రశ్న ముందు పుడుతుంది. యాభై నాల్గవ శ్లోకంలో ఎనిమిది క్రియాపదాలు — ఆస్ఫోటయామాస (భుజాలు చరిచాడు), చుచుంబ (ముద్దాడాడు), ననంద (ఆనందించాడు), చిక్రీడ (ఆడాడు), జగౌ (పాడాడు), జగామ (తిరిగాడు), అరోహత్ (ఎక్కాడు), నిపపాత (దూకాడు) — వేగంగా వరుసగా వచ్చి ఆనందపు ఉద్వేగాన్ని చూపిస్తాయి. ఈ హర్షం క్షణికమైనది, ఎందుకంటే తరువాతి సర్గలో హనుమంతుడు వివేకంతో ఈమె సీత కాజాలదని నిశ్చయిస్తాడు. అయినా ఈ క్షణంలో అతని ఉత్సాహం అతని రామభక్తికీ కార్యనిష్ఠకూ నిదర్శనం — సీత దొరికిందని భావించి అతడు తనను తాను మరచిపోతాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥