సర్గ
పానభూమి దర్శనం, ధర్మలోపశంక, దాని నివారణ
‘ఈమె సీత కాదు’ అనే నిశ్చయం, పానభూమిలో నిద్రిస్తున్న స్త్రీల దర్శనం, మాంసపాన భోజ్యాల వర్ణన, పరస్త్రీలను చూసినందువల్ల ధర్మలోపం జరిగిందేమో అనే శంక, మనస్సు నిర్వికారంగా ఉండటంచేత దాని నివారణ
అప్పుడు ఆ ఆలోచనను విడిచిపెట్టి మహాకపి స్థిరంగా నిలిచాడు, సీత గురించి మరొక ఆలోచనలో పడ్డాడు. ‘రాముని నుండి వేరైన ఆ భామిని నిద్రించదు, భుజించదు, అలంకరించుకోదు, మద్యం సేవించదు. దేవతలకు అధిపతి అయినా సరే, ఇంకొక పురుషుని ఆమె సమీపించదు; దేవతలలో కూడా రామునితో సమానుడు ఎవ్వడూ లేడు.’ ‘ఈమె వేరొకతె’ అని నిశ్చయించుకొని, సీతను చూడాలనే ఉత్సుకతతో ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు మళ్ళీ ఆ పానభూమిలో సంచరించాడు. పూర్వసర్గ చివర హనుమంతుని సంతోషం వానరస్వభావంతో బయటపడింది; ఇక్కడ మాత్రం అతని వివేకం ప్రకాశిస్తుంది. అతడు సీత శీలాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని తర్కిస్తాడు — రాముని విరహంలో ఉన్నది నిద్రను, భోజనాన్ని, అలంకారాన్ని, మద్యాన్ని సేవించదు. మండోదరి అయితే అలంకరించుకొని ఉంది, సుఖంగా నిద్రిస్తోంది, పానశాలలో ఉంది — కాబట్టి ఆమె సీత కాదు. ఈ తర్కం సీత పాతివ్రత్యానికి మొదటి ప్రమాణం, దాన్ని హనుమంతుడు ఆమెను చూడకముందే నిశ్చయిస్తాడు. ‘న హి రామసమః కశ్చిత్’ (రామునితో సమానుడు ఎవ్వడూ లేడు) అనే వాక్యం హనుమంతుని రామభక్తినీ, సీత రామనిష్ఠనూ ఒకేసారి చూపిస్తుంది. ఈ విధంగా భ్రమ క్షణంలోనే తొలగిపోయింది, అన్వేషణ మళ్ళీ మొదలైంది. ఇక్కడ ముద్రణలో ‘భూయస్తత్ర చచార సః’ (మళ్ళీ అక్కడ సంచరించాడు) అనే పాఠం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పానభూమౌ చచార సః’ (పానభూమిలో సంచరించాడు) అని ఉంది; అలాగే నాలుగవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది. హనుమంతుని ఈ తర్కం కేవలం ఊహ కాదు, సీత స్వభావం గురించిన జ్ఞానంతో సిద్ధమైనది — సుగ్రీవుని సభలో రాముడు చెప్పిన సీత శీలాన్ని అతడు స్మరిస్తున్నాడు. ‘న పానమ్ ఉపసేవితుమ్’ (మద్యం సేవించదు) అనే మాట పానశాల పరిసరాలలో ప్రత్యేకంగా సార్థకమవుతుంది. ఇలా అతడు తన భ్రమను తానే సరిదిద్దుకుంటాడు — ఇదే అతని ఆత్మనిరీక్షణ సామర్థ్యం. మండోదరిని చూసినప్పుడు కలిగిన సంతోషం క్షణికమైనదే, కానీ దానివల్ల హనుమంతుడు మరింత జాగ్రత్తపడతాడు — కేవలం రూపాన్ని బట్టి నిర్ణయం చేయకూడదని అతడు గ్రహిస్తాడు.
అక్కడ కొందరు స్త్రీలు క్రీడతో అలసిపోయి ఉన్నారు, మరికొందరు పాటలతో, మరికొందరు నృత్యంతో అలసిపోయారు, ఇంకొందరు మద్యపానంతో మత్తెక్కి పడిపోయి ఉన్నారు. కొందరు మురజాలపై, మృదంగాలపై, చేలికలపై ఆనుకొని ఉన్నారు, మరికొందరు ఉత్తమమైన పరుపులపై పడుకొని నిద్రిస్తున్నారు. ఆభరణాలతో అలంకరించుకొన్న, రూపం గురించి సంభాషించే స్వభావం గల, పాటల అర్థానికి తగినట్లు మాట్లాడే, దేశకాలాలను ఎరిగిన, సముచితమైన వాక్యాలు పలికే, రతిలో మిక్కిలి ఆసక్తి గల వేలాది అంగనలతో కూడిన ఆ పానభూమిని వానరయూథపతి చూశాడు. మరొకచోట కూడా రూపం గురించి ముచ్చటించుకుంటూ నిద్రలోకి జారిన వేలాది యువతులైన వరస్త్రీలను అతడు చూశాడు. దేశకాలాలను ఎరిగిన, సముచితవాక్యాలు పలికే, రతి ముగిసిన తరువాత గాఢనిద్రలో ఉన్న ఆ స్త్రీబృందాన్ని వానరయూథపతి చూశాడు. వారి మధ్యలో మహాబాహువైన రాక్షసేశ్వరుడు, పెద్ద గోశాలలో ముఖ్యమైన ఆవుల మధ్య ఉన్న వృషభంలా శోభించాడు. వారిచేత చుట్టుముట్టబడిన ఆ రాక్షసేంద్రుడు, అరణ్యంలో ఆడ ఏనుగుల మధ్య ఉన్న మహాగజంలా స్వయంగా ప్రకాశించాడు. ఈ భాగంలో స్త్రీల గుణాలు ప్రత్యేకంగా ఉల్లేఖించబడ్డాయి — వారు పాట అర్థాన్ని తెలిసినవారు, దేశకాలాలను గ్రహించేవారు, సముచితమైన మాట పలికేవారు — వారు కేవలం రూపవతులే కాదు, కళావిదులు, చతురలు కూడా. వృషభ, గజ ఉపమానాలు రావణుని పౌరుషాన్నీ, స్త్రీలపై అతని ఆధిపత్యాన్నీ చూపుతాయి. ఎనిమిదవ, పదవ శ్లోకాలలో ‘దేశకాలాభియుక్త’ అనే పాదం పునరావృతం కావడం వల్గేట్ స్వరూపం; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఒక్కటే ఉంది. స్త్రీల శ్రమకు నాలుగు కారణాలు — క్రీడ, గీతం, నృత్యం, పానం — క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి; ఇలా రాత్రి జరిగిన విందుగోష్ఠి చిత్రం పూర్తవుతుంది. మురజ మృదంగ చేలికలపై పడుకోవడం పూర్వసర్గలోని వాద్యాలను కౌగిలించుకొని పడుకోవడం అనే వర్ణనకు కొనసాగింపు. రావణుడు ఇక్కడ మళ్ళీ కనిపిస్తాడు, కానీ ఈ సర్గలో హనుమంతుని దృష్టి అతనిపై కాదు, అంతఃపురంలోని ప్రతి మూలపైనా ఉంది. వృషభ ఉపమానం, ఆడ ఏనుగులచేత చుట్టుముట్టబడిన గజ ఉపమానం పూర్వసర్గలోని చంద్రతారల ఉపమానానికి అనురూపంగా ఉన్నాయి.
మహాత్ముడైన ఆ రాక్షసపతి గృహంలో అన్ని కోరికలూ తీర్చే వస్తువులతో నిండిన పానభూమిని కపిశార్దూలం చూశాడు. అక్కడ జింకల, దున్నల, అడవిపందుల మాంసాలు విభాగాలుగా అమర్చి ఉండటం అతడు చూశాడు. బంగారు విశాలపాత్రలలో ఇంకా తినని నెమళ్ళనూ కోళ్ళనూ, పెరుగు సౌవర్చల లవణం కలిపిన వరాహ, వాధ్రీణస మాంసాలనూ, ముళ్ళపందులనూ, జింకలనూ నెమళ్ళనూ హనుమంతుడు పరిశీలించాడు. రకరకాల కృకలాలనూ, మేకలనూ, సగం తిన్న కుందేళ్ళనూ, దున్నలనూ, ఏకశల్య మత్స్యాలనూ, చక్కగా వండి సిద్ధంచేసిన గొర్రెలనూ అతడు చూశాడు. పులుపు ఉప్పు ప్రధానంగా గల రకరకాల రాగఖాండవాలతో పాటు నాణ్యతలో హెచ్చుతగ్గులున్న నాకి తినేవీ, తాగేవీ, భుజించేవీ అయిన పదార్థాలను అతడు చూశాడు. విసిరేయబడిన విలువైన పెద్ద అందెలతో, కేయూరాలతో, చెల్లాచెదురుగా పడిన పానపాత్రలతో, రకరకాల పండ్లతో, పుష్పోపహారాలతో ఆ భూమి అధికమైన శోభను పొందుతోంది. అక్కడక్కడ అమర్చిన చక్కని శయ్యాసనాలతో ఆ పానభూమి అగ్ని లేకుండానే ప్రజ్వలిస్తున్నట్లు కనిపించింది. అనేకవిధాలైన శ్రేష్ఠమైన సంస్కారాలతో, నిపుణులచేత తయారుచేయబడి వేర్వేరుగా ఉంచిన మాంసాలతో, దివ్యమైన, స్వచ్ఛమైన, రకరకాల సురలతో, కృత్రిమంగా తయారుచేసిన సురలతో అది నిండి ఉంది. శర్కరాసవాలూ, మాధ్వీకాలూ, పుష్పాసవాలూ, ఫలాసవాలూ రకరకాల సుగంధచూర్ణాలతో వేర్వేరుగా పరిమళింపజేయబడి ఉన్నాయి. ఇక్కడ పాదటిప్పణిలో రాగఖాండవాల అర్థం చెప్పబడింది — ద్రాక్ష దానిమ్మ రసాలలో చక్కెర తేనె కలిపినప్పుడు పలుచని రసం ‘రాగం’, చిక్కనిది ‘ఖాండవం’; అలాగే సురల భేదాలు — చక్కెరతో చేసినది శర్కరాసవం, తేనెతో చేసినది మాధ్వీకం, ఇప్పపూలతో చేసినది పుష్పాసవం, ద్రాక్ష మొదలైన పండ్లతో చేసినది ఫలాసవం. ఈ భాగం రావణుని భోగవిలాసాల పరాకాష్ఠను చూపుతుంది — మాంసం, మద్యం, స్త్రీలు, అన్నీ ఇక్కడే. హనుమంతుని దృష్టి మాత్రం నిర్లిప్తంగా ఉంది; అతడు అన్నిటినీ చూస్తాడు, కానీ దేనినీ తాకడు. మాంసాల వైవిధ్యం — జింకలు, దున్నలు, వరాహాలు, నెమళ్ళు, కోళ్ళు, కుందేళ్ళు, మేకలు, గొర్రెలు, చేపలు — రాక్షసుల ఆహార స్వరూపాన్ని చూపుతుంది. ‘అభక్షితాన్’ (తినని), ‘అర్ధభక్షితాన్’ (సగం తిన్న) అనే పదాలతో భోజనపు మిగుళ్ళు కూడా చిత్రించబడ్డాయి. ‘అగ్ని లేకుండానే ప్రజ్వలిస్తున్నట్లు’ అనే ఉత్ప్రేక్ష ఆభరణాల, పాత్రల కాంతిని సూచిస్తుంది. ఈ వర్ణన రావణుని నగర సమృద్ధినీ, అతని భోగప్రవృత్తినీ ఒకేసారి చూపుతుంది; సీత ఇలాంటి చోట ఉండదు అనే హనుమంతుని నిశ్చయం మరింత దృఢమవుతుంది. దివ్యమైన సురలు, కృత్రిమ సురలు — అంటే స్వాభావికమైనవి, తయారుచేసినవి — అనే భేదం కూడా చెప్పబడింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కదంబం మొదలైన వృక్షాల నుండి సహజంగా పుట్టిన సురలను దివ్యమైనవని వివరిస్తుంది.
అక్కడక్కడ ఉంచిన అనేక మాలలతో, బంగారు కలశాలతో, స్ఫటిక పాత్రలతో, జాంబూనదమయమైన ఇతర కరకాలతో (నీటి కుండలతో) నిండిన ఆ భూమి శోభించింది. వెండి, బంగారు కుంభాలలో శ్రేష్ఠమైన పానీయాలు గల ఆ భూమిని కపి అక్కడ చూశాడు. సీధువుతో (మద్యంతో) నిండిన బంగారు పాత్రలనూ మణిమయ పాత్రలనూ అతడు చూశాడు. కొన్నిచోట్ల సగం మిగిలిన, కొన్నిచోట్ల పూర్తిగా తాగేసిన, కొన్నిచోట్ల అసలు తాగని పానీయాలను అతడు చూశాడు. కొన్నిచోట్ల రకరకాల భక్ష్యాలను, కొన్నిచోట్ల విభాగాలుగా ఉంచిన పానీయాలను, కొన్నిచోట్ల సగం మిగిలినవాటిని చూస్తూ అతడు సంచరించాడు. అక్కడ స్త్రీల శయ్యలు చాలావరకు శూన్యంగా ఉన్నాయి; కొందరు సుందరీమణులు ఒకరినొకరు కౌగిలించుకొని నిద్రిస్తున్నారు. ఒక అబల నిద్రాబలానికి ఓడిపోయి, మరొకామె వస్త్రాన్ని లాక్కొని, దాన్ని హత్తుకొని, ఆమెను సమీపించి నిద్రపోయింది. వారి ఉచ్ఛ్వాసవాయువుకు వస్త్రమూ, శరీరంపై ఉన్న మాలలూ మంద మారుతం తాకినట్లు కొద్దికొద్దిగా కదులుతున్నాయి. చల్లని చందనం, సీధువు, మధురసం, రకరకాల మాలలు పుష్పాలు, స్నానద్రవ్యాలు, చందనాలు, ధూపాలు — వీటి వివిధ గంధాలను మోసుకొంటూ దట్టమైన సుగంధభరితమైన వాయువు అప్పుడు పుష్పకవిమానంలో వీచింది. ఆ రాక్షసాలయంలో కొందరు శ్యామవర్ణ ప్రమదలు, కొందరు తెల్లని వారు, కొందరు నల్లని వారు, కొందరు బంగారు రంగు దేహం గలవారు నిద్రిస్తున్నారు. నిద్రకు వశమైనందువల్లా, మదనునిచేత మూర్ఛితులైనందువల్లా వారి రూపం ముకుళించిన పద్మినుల వలె ఉంది. ఈ విధంగా మహాతేజస్వి అయిన కపి రావణుని అంతఃపురమంతటినీ ఏమీ వదలకుండా చూశాడు, కానీ జానకిని మాత్రం చూడలేదు. ఇరవై తొమ్మిదవ, ముప్పై ఆరవ శ్లోకాలు మూడేసి అర్ధాలతో కూర్చబడ్డాయి. పానపాత్రలు కొన్నిచోట్ల నిండుగా, కొన్నిచోట్ల సగంగా, కొన్నిచోట్ల ఖాళీగా ఉండటం — ఇది రాత్రి ఉత్సవపు అస్తవ్యస్తమైన ముగింపును చిత్రిస్తుంది. స్త్రీల వర్ణభేదం — శ్యామలు, గౌరవర్ణలు, నల్లనివారు, బంగారు కాంతి గలవారు — రావణుడు వారిని అన్ని దేశాల నుండి తెచ్చాడని సూచిస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలోని ‘క్వచిత్ ప్రభిన్నైః కరకైః’ (కొన్నిచోట్ల పగిలిన కరకాలతో) అనే రెండు అర్ధశ్లోకాలు ఇక్కడ లేవు; అవి వల్గేట్లో లేనివే. ‘ఈ విధంగా అంతా ఏమీ వదలకుండా... జానకిని మాత్రం చూడలేదు’ అనే వాక్యం అన్వేషణలో ఒక దశ ముగిసిందని సూచిస్తుంది — అంతఃపురమంతా చూడబడింది, కానీ లక్ష్యం లభించలేదు. గంధవర్ణనలో పుష్పకవిమానం ప్రస్తావన మళ్ళీ వస్తుంది, దీనివల్ల ఈ దృశ్యమంతా విమానం లోపలే అని గుర్తుచేయబడుతుంది. స్త్రీలు వస్త్రాలను మార్చుకోవడం అనే వర్ణన నిద్ర, మదం చూపే ప్రభావాన్ని తెలుపుతుంది. ఈ భాగంలో హనుమంతుని దృష్టి పాత్రల నుండి శయ్యలకు, స్త్రీలకు, గంధానికి క్రమంగా వ్యాపించి అంతఃపురమంతటినీ ఆవరిస్తుంది; ఏ చోటూ పరీక్షించబడకుండా మిగలదు. కాబట్టి ‘అశేషేణ’ (ఏమీ వదలకుండా) అనే పదం అతిశయోక్తి కాదు, అతని పరిశ్రమకు యథార్థమైన వర్ణన. అయినా ఫలం శూన్యం — ఇదే నిరాశకు బీజం, అది తరువాతి సర్గలో విస్తారంగా వ్యక్తమవుతుంది.
ఆ స్త్రీలను పరికిస్తూ ఉన్న మహాకపి ధర్మభయంతో శంకించి గొప్ప సందేహంలో పడ్డాడు. ‘నిద్రిస్తున్న పరస్త్రీల అంతఃపురాన్ని ఇలా పరిశీలించడం నాకు మిక్కిలి ధర్మలోపాన్ని కలిగిస్తుంది. నా దృష్టి ఇంతకుముందెన్నడూ పరస్త్రీలపై పడలేదు; కానీ ఇక్కడ పరుని భార్యల సమూహాన్ని నేను చూశాను.’ అప్పుడు ఏకాగ్రమైన నిశ్చితచిత్తం గల ఆ మనస్వికి కార్యనిశ్చయాన్ని దర్శించే మరొక ఆలోచన కలిగింది. ‘నిస్సంకోచంగా నిద్రిస్తున్న రావణుని స్త్రీలందరినీ నేను చూసిన మాట నిజమే, అయినా నా మనస్సులో కించిత్తు వికారం కూడా కలగలేదు. శుభాశుభ అవస్థలలో అన్ని ఇంద్రియాలనూ ప్రవర్తింపజేసేది మనస్సే; అది నాలో సుస్థిరంగా ఉంది. వైదేహిని మరొకచోట వెదకడం నాకు సాధ్యం కాదు; వెదికేటప్పుడు స్త్రీలు ఎప్పుడూ స్త్రీల మధ్యనే కనిపిస్తారు.’ ఈ భాగం సర్గకు హృదయం. హనుమంతుడు బ్రహ్మచారి, ధర్మజ్ఞుడు; కాబట్టి నిద్రిస్తున్న పరస్త్రీలను చూడటం కూడా తనకు దోషమవుతుందేమో అని అతని శంక. కానీ అతడు ధర్మానికి మూలాన్ని మనస్సులో చూస్తాడు — కర్మ కాదు, కర్మను ప్రేరేపించే భావమే ధర్మాధర్మాలను నిర్ణయిస్తుంది. మనస్సు నిర్వికారంగా ఉంటే దర్శనం కూడా నిర్దోషమే; ముఖ్యంగా ఆ దర్శనం స్వామికార్యం కోసం చేసినప్పుడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా అదే భావాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — దాని మాటల్లో, ‘నా మనస్సు పూర్తిగా స్థిరంగా ఉంది, దానికి ఎక్కడా రాగమూ లేదు ద్వేషమూ లేదు.’ ఈ వివేకం గీతలోని నిష్కామకర్మ సిద్ధాంతానికి పూర్వరూపంలా ఉంది. ‘కామం దృష్టా మయా’ అనే చోట ముద్రణలో ‘దృష్టా’ (చూడబడినవారు, కర్మణి క్త ప్రత్యయం), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘దృష్ట్వా’ (చూసి); రెండు విధాలా అర్థం ఒకటే. ఈ చింతనలోని క్రమం గమనించదగినది — మొదట శంక, తరువాత ఆత్మనిరీక్షణ, తరువాత తత్త్వవిచారం, చివరకు యుక్తితో నిర్ణయం. హనుమంతుడు కేవలం వీరుడే కాదు, ధర్మసూక్ష్మాలు తెలిసిన విచారకుడు కూడా. ‘నిశ్చితైకాంతచిత్తస్య’ (ఏకాగ్రమైన నిశ్చితచిత్తం గలవాని) అనే విశేషణం అతని ఏకాగ్రతను — రామకార్యంలోనే మనస్సు నిలిచి ఉండటాన్ని — చూపుతుంది. కాబట్టి అతని దర్శనం కామప్రేరితం కాదు, కర్తవ్యప్రేరితం. ఇక్కడ చెప్పబడిన సిద్ధాంతం — మనస్సే ఇంద్రియాలను ప్రవర్తింపజేస్తుంది — ఉపనిషత్తులలో కూడా ప్రసిద్ధమే: ‘మన ఏవ మనుష్యాణాం కారణం బంధమోక్షయోః’ (మనుష్యుల బంధానికీ మోక్షానికీ మనస్సే కారణం). హనుమంతుడు ఆ సిద్ధాంతాన్ని తన ఆచరణలో ప్రయోగిస్తాడు. అతని శంక కూడా అతని సదాచారానికి లక్షణమే — ధర్మం తెలియనివాడు శంకించడు. ఈ విధంగా శంకా, దాని నివారణా రెండూ అతని ధర్మనిష్ఠను చూపుతాయి.
‘ఏ ప్రాణి ఏ జాతికి చెందినదో, దాన్ని ఆ జాతిలోనే వెదకుతారు; తప్పిపోయిన స్త్రీని ఆడ జింకల మధ్య వెదకడం సాధ్యం కాదు. కాబట్టి రావణుని ఈ అంతఃపురమంతటినీ నేను శుద్ధమైన మనస్సుతో వెదికాను, కానీ జానకి కనిపించడం లేదు.’ దేవకన్యలనూ, గంధర్వకన్యలనూ, నాగకన్యలనూ పరిశీలిస్తూ వీర్యవంతుడైన హనుమంతుడు జానకిని మాత్రం చూడలేకపోయాడు. ఆమెను చూడకుండా, ఇతర వరస్త్రీలను చూస్తూ, వీరుడైన ఆ కపి అక్కడినుండి తొలగి బయలుదేరడానికి సిద్ధమయ్యాడు. శ్రీమంతుడైన ఆ మారుతి మళ్ళీ అన్నివైపులా ప్రయత్నాన్ని ఆశ్రయించి, ఆ పానభూమిని విడిచి ఆమెను వెదకడం ప్రారంభించాడు. ‘ఏ ప్రాణి ఏ జాతికి చెందినదో’ అనే న్యాయం లోకంలో ప్రసిద్ధం — జింకను జింకల మధ్య, పక్షిని పక్షుల మధ్య వెదకుతారు; కాబట్టి స్త్రీని స్త్రీల మధ్యనే. దీనితో హనుమంతుడు తన కర్మ ఔచిత్యాన్ని యుక్తితో స్థాపిస్తాడు. ‘శుద్ధేన మనసా’ (శుద్ధమైన మనస్సుతో) అనే పదం అతని ఆత్మపరీక్షకు ఫలం. చివరకు అతడు నిరాశపడడు, ‘యత్నమ్ ఆశ్రితః’ (ప్రయత్నాన్ని ఆశ్రయించి) — మళ్ళీ ప్రయత్నిస్తాడు. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; వల్గేట్లో అది తరువాతి సర్గలోని అన్వేషణకు వారధి. నలభై ఏడవ శ్లోకంలో ‘ప్రస్థాతుమ్’ అనేది ముద్రణ పాఠం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ప్రధ్యాతుమ్’ — అర్థం భిన్నం: ముద్రణలో ‘వెళ్ళడానికి’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఆలోచించడానికి’. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘పరిమార్గతే’ అని ముద్రణలో ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పరిమార్గ్యతే’; ముద్రణ రూపమే ఉంచబడింది. ఈ సర్గతో అన్వేషణలోని మొదటి దీర్ఘదశ — రావణుని అంతఃపురం, పానశాల — ముగిసింది. తరువాతి సర్గలో హనుమంతుడు ఇతర స్థలాలను — లతాగృహాలను, చిత్రశాలలను, నిశాగృహాలను — వెదకుతాడు, కానీ అక్కడ కూడా నిరాశ చెందుతాడు. ‘శ్రీమాన్’ అనే విశేషణం నిరాశలో కూడా అతని తేజస్సు క్షీణించలేదని సూచిస్తుంది; ‘యత్నమ్ ఆశ్రితః’ అనే పదం తరువాతి సర్గలోని ‘అనిర్వేదః శ్రియో మూలమ్’ (నిరుత్సాహపడకపోవడమే సంపదకు మూలం) అనే వచనానికి పూర్వసూచన.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥