సర్గ
సీత మరణించిందేమో అనే శంక, నిర్వేదం లేకుండా మళ్ళీ అన్వేషణ, మళ్ళీ చింత
లతాగృహాలు, చిత్రగృహాలు, నిశాగృహాలలో అన్వేషణ, ‘సీత మరణించి ఉంటుంది’ అనే శంక, తిరిగి వెళ్ళడంలోని కష్టం, ‘అనిర్వేదః శ్రియో మూలమ్’ అనే ఉత్సాహం, నాలుగు అంగుళాల చోటు కూడా వెదకకుండా మిగలకపోవడం, మళ్ళీ శోకం
ఆ భవనం మధ్యలో నిలిచిన హనుమంతుడు సీతను చూడాలనే ఉత్సుకతతో లతాగృహాలకూ, చిత్రగృహాలకూ, నిశాగృహాలకూ వెళ్ళాడు, కానీ చూడముచ్చటైన ఆమెను మాత్రం చూడలేకపోయాడు. అప్పుడు రఘునందనుని ప్రియురాలిని కానక మహాకపి ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ఇంతగా వెదకుతున్నా మైథిలి నాకు కనిపించడం లేదు కాబట్టి, సీత నిశ్చయంగా జీవించి లేదు. తన శీలాన్ని కాపాడుకోవడంలో నిమగ్నమై, శ్రేష్ఠమైన ఆర్యమార్గంలో నిలిచిన ఆ సాధ్వి జానకిని దుష్టకర్ముడైన ఈ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు తప్పక చంపి ఉంటాడు. వికారమైన రూపాలు గల, వికృతంగా ఉన్న, కాంతిహీనులైన, పెద్ద ముఖాలు గల, పొడవైన వికృత దర్శనం గల రాక్షసరాజు స్త్రీలను చూసి జనకరాజు కుమార్తె భయంతో నశించి ఉంటుంది. సీతను చూడకుండా, ఏ పౌరుషమూ సాధించకుండా, వానరులతో కలిసి చాలాకాలం గడిపి, సుగ్రీవుని దగ్గరకు వెళ్ళే మార్గం నాకు లేదు; వానరుడైన సుగ్రీవుడు మిక్కిలి తీక్ష్ణంగా దండించేవాడు, బలవంతుడు కూడా.’ మొదటి అయిదు శ్లోకాలు వంశస్థవృత్తంలో ఉన్నాయి; వాటిలో హనుమంతుని మనస్సులోని ఆందోళన వేగవంతమైన గతితో వ్యక్తమవుతుంది. అతడు మూడు కారణాలను ఊహిస్తాడు — రావణుడు చంపాడు, రాక్షసస్త్రీల భయంతో మరణించింది, లేదా అసలు కనిపించడమే లేదు. అంతటా సీత శీలం ప్రస్తావించబడుతుంది — ‘స్వశీలసంరక్షణతత్పరా’ (తన శీలాన్ని కాపాడుకోవడంలో నిమగ్నమైనది), ‘ఆర్యపథే స్థితా’ (ఆర్యమార్గంలో నిలిచినది) — హనుమంతునికి ఆమె పాతివ్రత్యం గురించి సందేహమే లేదు, అందుకే ఆమె మరణాన్ని శంకిస్తున్నాడు. సుగ్రీవుని తీక్ష్ణదండత్వాన్ని స్మరించడం కిష్కింధాకాండలో నిర్దేశించిన కాలావధిని అతిక్రమించామనే భయాన్ని సూచిస్తుంది. రెండవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ధ్రువం ను సీతా మ్రియతే’ అని, ముద్రణలో ‘ధ్రువం న సీతా ధ్రియతే’ అని ఉంది — అర్థం ఒక్కటే: ఆమె జీవించి లేదు.
‘రావణుని అంతఃపురమంతా చూశాను, రావణుని స్త్రీలను చూశాను, కానీ సాధ్వి అయిన సీత కనిపించడం లేదు; నా శ్రమ వ్యర్థమైపోయింది. నేను తిరిగి వెళ్ళినప్పుడు అక్కడ కూడి ఉన్న వానరులందరూ ఏమంటారు — “వీరా, అక్కడికి వెళ్ళి నువ్వేమి చేశావో మాకు చెప్పు” అని అడగరా? ఆ జనకాత్మజను చూడకుండా నేను ఏమి చెప్పగలను? కాలం మించిపోయినందువల్ల నేను నిశ్చయంగా ప్రాయోపవేశం చేస్తాను. వృద్ధుడైన జాంబవంతుడూ, ఆ అంగదుడూ, అక్కడ కూడిన వానరులూ సముద్రం దాటి వెళ్ళిన నన్ను ఏమంటారు?’ ఈ భాగంలో హనుమంతుని చింత తన గురించి కంటే తన సహచరుల గురించే ఎక్కువ — వారందరూ సముద్రతీరంలో అతని కోసం ఎదురుచూస్తున్నారు, వారి జీవితం కూడా అతని సాఫల్యంపైనే ఆధారపడి ఉంది. కిష్కింధాకాండలో అంగదుడు మొదలైనవారు కాలం మించిపోయినందువల్ల ప్రాయోపవేశం చేయడానికి సిద్ధపడ్డారు; హనుమంతుడు కూడా ఇప్పుడు అదే మార్గాన్ని ఆలోచిస్తున్నాడు. ‘ప్రాయమ్ ఉపాసిష్యే’ (ప్రాయోపవేశం చేస్తాను) అనేది ఉత్తమపురుష రూపం — సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఉపేష్యంతి’ (వారు చేస్తారు) అనే ప్రథమపురుష రూపం ఉంది — ముద్రణలో హనుమంతుడు తానే అనశనం చేస్తానని అంటున్నాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘నేను నిశ్చయంగా ఆమరణ ఉపవాసం చేస్తాను’ అనే అర్థాన్నే ఇస్తుంది. ఇది నిరాశ చేరిన అట్టడుగు బిందువు, దీని తరువాత ఉత్సాహం మళ్ళీ ఉదయిస్తుంది. హనుమంతుని ప్రశ్నలు — ‘ఏమంటారు’ — మూడుసార్లు పునరావృతమవుతాయి; ప్రతి ప్రశ్నతోనూ అతని సిగ్గూ, బాధ్యతాభావమూ పెరుగుతాయి.
అప్పుడు అతడు మళ్ళీ ఇలా ఆలోచించాడు — ‘నిర్వేదం లేకపోవడమే సంపదకు మూలం, నిర్వేదం లేకపోవడమే పరమసుఖం. ఎక్కడ వెదకలేదో, అక్కడ మళ్ళీ వెదకుతాను. నిర్వేదం లేకపోవడమే ఎల్లప్పుడూ అన్ని పనులలోనూ మనిషిని ప్రవర్తింపజేస్తుంది; ప్రాణి చేసే పనిని అదే సఫలం చేస్తుంది. కాబట్టి నిరుత్సాహం లేని ఉత్తమమైన ప్రయత్నాన్ని నేను చేస్తాను; రావణుడు పాలించే, ఇంకా చూడని ప్రదేశాలను కూడా వెదకుతాను. పానశాలలూ, పుష్పగృహాలూ, చిత్రశాలలూ, క్రీడాగృహాలూ, ఉద్యానాల మధ్యనున్న వీధులూ, విమానాలూ అన్నీ అన్నివిధాలా వెదకబడ్డాయి.’ ఇలా ఆలోచించి అతడు మళ్ళీ వెదకడం ప్రారంభించాడు. ఈ భాగం సుందరకాండలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ వచనాలలో ఒకటి — ‘అనిర్వేదః శ్రియో మూలమ్’. నిర్వేదం అంటే నిరాశ, ఖేదం, ఉత్సాహం కోల్పోవడం; దాని అభావమే సర్వ సాఫల్యానికీ మూలం. హనుమంతుడు ఇక్కడ తనకు తానే ఉపదేశకుడవుతాడు — వేరెవ్వరూ అతన్ని ప్రోత్సహించడం లేదు, అతడే తన మనస్సును దృఢపరచుకుంటాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం దీన్ని ‘నిరాశపడకుండా ఉత్సాహాన్ని నిలుపుకోవడమే సంపదకు మూలకారణం’ అని వివరిస్తుంది. ఇంతకుముందు వెదికిన స్థలాలను లెక్కించడం అతని క్రమబద్ధమైన ఆలోచనను చూపుతుంది — చేసినదాన్ని గుర్తుచేసుకొని, చేయనిదాన్ని చేస్తాడు. ఈ శ్లోకం కార్యసిద్ధికి సూత్రంలా లోకంలో సుభాషితంగా ప్రసిద్ధి పొందింది.
అతడు భూగృహాలలో, చైత్యగృహాలలో, ఇళ్ళకు ఆవల ఉన్న ఇళ్ళలో కూడా ఎగురుతూ, దిగుతూ, ఆగుతూ, మళ్ళీ ఎక్కడికో వెళుతూ సంచరించాడు. తలుపులు తెరుస్తూ, కవాటాలను నెట్టుతూ, లోపలికి ప్రవేశిస్తూ, బయటకు దూకుతూ, కిందికి దిగుతూ, పైకి ఎగురుతున్నట్లుగా అతడు ప్రతి చోటా సంచరించాడు. రావణుని ఆ అంతఃపురంలో కపి వెళ్ళని చోటు నాలుగు అంగుళాల మేరైనా లేదు. ప్రాకారాల మధ్యనున్న వీధులూ, చైత్యాలను ఆశ్రయించిన వేదికలూ, గుంటలూ, పుష్కరిణులూ — అన్నీ అతనిచేత చూడబడ్డాయి. అక్కడ రకరకాల ఆకారాలు గల, వికారమైన, వికృతమైన రాక్షసస్త్రీలను హనుమంతుడు చూశాడు, కానీ ఆ జనకాత్మజను మాత్రం చూడలేదు. లోకంలో రూపంలో సాటిలేని శ్రేష్ఠమైన విద్యాధరస్త్రీలను చూశాడు, కానీ రాఘవనందినిని చూడలేదు. చక్కని నితంబాలు గల, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖాలు గల నాగకన్యలను చూశాడు, కానీ ఆ జనకాత్మజను చూడలేదు. రాక్షసేంద్రుడు నాగసేనను మథించి బలవంతంగా అపహరించి తెచ్చిన నాగకన్యలను చూశాడు, కానీ ఆ జనకనందినిని చూడలేదు. పదిహేడవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో కూర్చబడింది. ఈ భాగంలో శతృప్రత్యయాంత క్రియాపదాల బాహుళ్యం — ఎగురుతూ, దిగుతూ, ఆగుతూ, వెళుతూ, తెరుస్తూ, నెట్టుతూ, ప్రవేశిస్తూ, దూకుతూ — హనుమంతుని వేగవంతమైన, విరామం లేని గతిని చిత్రిస్తుంది. ‘దృష్టా హనుమతా తత్ర న తు సా జనకాత్మజా’ (అక్కడ హనుమంతుడు చూశాడు, కానీ ఆ జనకాత్మజను కాదు) అనే పాదం నాలుగుసార్లు పునరావృతమవుతుంది — ప్రతి పునరావృత్తిలోనూ నిరాశ పెరుగుతుంది. ‘రాఘవనందినీ’ అనే విశేషణం సీత రామునికి ఆనందం కలిగించేదని సూచిస్తుంది. ముద్రణలో ఇరవై ఒకటవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘న తు సా జనకాత్మజా’ అనేది పందొమ్మిదవ శ్లోకానికి పునరావృత్తి; సమీక్షిత సంస్కరణలో అక్కడ ‘న తు సీతా సుమధ్యమా’ (కానీ సన్నని నడుము గల సీతను కాదు) అనే భిన్నపాఠం ఉంది. భూగృహాలు, చైత్యగృహాలు, గుంటలు, పుష్కరిణులు — రహస్యమైన స్థలాలను కూడా అతడు వదలడు, ఎందుకంటే సీత ఎక్కడైనా దాచబడి ఉండవచ్చు.
మహాబాహువైన హనుమంతుడు ఆ ఇతర వరస్త్రీలను చూస్తూ, ఆమెను మాత్రం కానక విషాదంలో మునిగిపోయాడు. వానరేంద్రుల ఉద్యోగమూ, సాగరాన్ని దాటడమూ వ్యర్థమైనట్లు చూసి అనిలసుతుడు మళ్ళీ చింతలో పడ్డాడు. అప్పుడు మారుతాత్మజుడైన హనుమంతుడు విమానం నుండి దిగి, శోకంతో దెబ్బతిన్న మనస్సుతో చింతాక్రాంతుడయ్యాడు. ఈ సర్గ గతి వృత్తాకారంగా ఉంది — మొదట చింత, మధ్యలో ఉత్సాహమూ అన్వేషణా, చివరకు మళ్ళీ చింత. కానీ రెండవ చింత మొదటిదానికంటే లోతైనది, ఎందుకంటే ఇప్పుడు అంతా వెదకడం పూర్తయింది. ‘వానరేంద్రాణామ్ ఉద్యోగః’ (వానరేంద్రుల ఉద్యోగం) — సుగ్రీవుని ఆజ్ఞతో అన్ని దిక్కులకూ పంపబడిన వానరుల శ్రమ — అది కూడా వ్యర్థమైందని అతని వేదన. విమానం నుండి దిగడం ప్రతీకాత్మకం — ఉన్నతస్థానం నుండి నేలకు, ఆశ నుండి నిరాశకు. అయినా తరువాతి సర్గలో ఈ విషాదమే అశోకవనికను చూడటానికి పూర్వభూమిక అవుతుంది. ‘వ్యర్థం వీక్ష్య’ (వ్యర్థమైనట్లు చూసి) అనే రెండు పదాలు అతని ప్రయత్నమంతటి విలువ శూన్యమైనట్లు చూపుతాయి; కానీ ఇంతకుముందు చెప్పిన ‘అనిర్వేదం’ అనే సిద్ధాంతమే అతన్ని మళ్ళీ కాపాడుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥