॥वाल्मीकिरामायणम् సుందరకాండ · 13వ సర్గ

సుందరకాండ

సర్గ

హనుమంతుని విషాదం, నిశ్చయం

సీత కనిపించనందువల్ల చింత, ఆమె నశించిందేమో అనే శంక, తిరిగి వెళ్ళడంలోని దోషాలు, ప్రాణాలు నిలుపుకోవాలనే నిశ్చయం, అశోకవనిక వైపు ప్రయాణం

విమానం నుండి దిగి వానరయూథపతి హనుమంతుడు రావణభవనపు ప్రాకారాన్ని ఎక్కాడు; అక్కడ వేగంగా అటూ ఇటూ తిరుగుతూ అతడు మేఘాల మధ్య మెరుపులా ప్రకాశించాడు. హిందీ భాష్యంలో ఒక టిప్పణి ఉంది — నీలమణులతో చేసిన ప్రాకారం మేఘం వంటిది, బంగారు రంగు కపి మెరుపు వంటివాడు అని ఈ ఉపమ భావం. తరువాత రావణుని నివాసాలన్నిటినీ మళ్ళీ చుట్టివచ్చి, జానకిని కానక కపి మనస్సులో ఇలా అనుకున్నాడు — ‘రామునికి ప్రియం చేస్తూ నేను లంకను దాదాపు పూర్తిగా వెదికాను, అయినా సర్వాంగసుందరి అయిన వైదేహిని చూడలేకపోతున్నాను. చిన్న చెరువులూ, తటాకాలూ, సరస్సులూ, సరిత్తులూ, నదులూ, నీటి పక్కనున్న వనాలూ, దుర్గాలూ, పర్వతాలూ — భూమి అంతా గాలించాను, కానీ జానకి కనిపించడం లేదు. గృధ్రరాజు సంపాతి సీత రావణుని నివాసంలోనే ఉందని చెప్పాడు, ఆమె కూడా ఎందుకు కనిపించడం లేదు? జనకాత్మజ అయిన మైథిలి బలవంతంగా అపహరించబడినా, నిస్సహాయురాలై రావణుని సమీపిస్తుందా? ఎన్నటికీ కాదు.’ అయిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో కూర్చబడింది. ఇక్కడ హనుమంతుని మనస్సులో మొదట విస్మయం, తరువాత సందేహం కలుగుతాయి; సంపాతి మాట అబద్ధం కాదనే నమ్మకం, సీత కనిపించడం లేదనే ప్రత్యక్షం — ఈ రెంటి మధ్య విరోధమే అతని చింతకు మూలం. ‘రామస్య ప్రియం చరతా’ (రామునికి ప్రియం చేస్తూ) అనే పదం అతని సేవాభావాన్ని సూచిస్తుంది. పూర్వసర్గలో హనుమంతుడు రావణుని అంతఃపురమంతా వెదికాడు, పానభూమిని, శయనగృహాలను, భూగృహాలను చూశాడు, కానీ సీత అక్కడ లేదు. కాబట్టి ఇక్కడ అతని శ్రమ రెట్టింపైనట్లు అనిపిస్తుంది. ‘న చ సా దృశ్యతే న కిమ్’ (ఆమె ఎందుకు కనిపించడం లేదు) అనే ప్రశ్న అతని ఆశ్చర్యాన్ని సూచిస్తుంది. ఆరవ శ్లోకంలో ప్రశ్నే జవాబును మోసుకొస్తుంది — బలవంతంగా అపహరించబడినా సీత స్వేచ్ఛగా రావణుని సేవించదు. నాలుగవ, అయిదవ శ్లోకాలలో అన్వేషణ వ్యాప్తి లెక్కించబడుతుంది — కేవలం రావణభవనమే కాదు, నగరం చుట్టూ ఉన్న జలాశయాలు, వనాలు, దుర్గాలు, పర్వతాలు కూడా. హిందీ భాష్యం కూడా దీనిని ‘ఈ నగరం చుట్టుపక్కల ఉన్న భూమి అంతా’ అని చెబుతుంది.

అప్పుడు హనుమంతుడు సీతకు ఏమైందో అనేక విధాలుగా తర్కిస్తాడు — ‘రామబాణాలకు భయపడుతున్న రాక్షసుడు సీతను తీసుకొని వేగంగా పైకి ఎగురుతున్నప్పుడు ఆమె మధ్యలోనే పడిపోయి ఉండవచ్చు. లేదా సిద్ధులు సంచరించే ఆకాశమార్గంలో తీసుకుపోబడుతున్న ఆ ఆర్యకు సాగరాన్ని చూసి భయంతో గుండె ఆగిపోయి ఉండవచ్చు. రావణుని తొడల వేగానికీ, భుజాల ఒత్తిడికీ విశాలనేత్రి అయిన ఆ ఆర్య ప్రాణాలు విడిచి ఉండవచ్చు. సాగరం పైపైన దాటుతున్నప్పుడు అతని చేతినుండి గింజుకుంటూ ఆమె సముద్రంలో పడిపోయి ఉండవచ్చు. అయ్యో, తన శీలాన్ని కాపాడుకుంటున్న, బంధువులు లేని, తపస్విని సీతను ఈ నీచుడైన రావణుడు భక్షించి ఉండవచ్చు; లేదా దుష్టభావం గల రాక్షసేంద్రుని భార్యలు దోషరహితురాలైన ఆ నల్లకన్నుల సుందరిని భక్షించి ఉంటారు. పూర్ణచంద్రుని వంటి, పద్మపత్రాల వంటి కన్నులు గల రాముని ముఖాన్ని ధ్యానిస్తూ ఆ దీనురాలు మరణించి ఉండవచ్చు; “హా రామా, హా లక్ష్మణా, హా అయోధ్యా” అని ఎంతో విలపించి ఆమె దేహం విడిచి ఉండవచ్చు. లేదా రావణుని నివాసంలో ఉంచబడిన ఆమె పంజరంలోని గోరువంకలా తీవ్రంగా విలపిస్తూ ఉండవచ్చు. కానీ జనకకులంలో పుట్టిన, రాముని భార్య, సన్నని నడుము గల, కలువరేకుల వంటి కన్నులు గల ఆమె రావణునికి వశమవుతుందా? ఎన్నటికీ కాదు.’ ఈ శంకలన్నీ క్రమంగా పెరుగుతాయి — పడిపోవడం, భయంతో మరణం, ఒత్తిడితో మరణం, భక్షణం, విలపించి ప్రాణత్యాగం, బంధనం. చివరకు సీత శీలం గురించిన దృఢమైన నమ్మకమే అతని మనస్సులో స్థిరంగా నిలుస్తుంది. పదిహేనవ శ్లోకంలోని ‘సారికా’ (గోరువంక) అనే ఉపమ బంధనంలో కేవలం గొంతు మాత్రమే మిగిలిన సీత కరుణచిత్రాన్ని చూపుతుంది; పదహారవ శ్లోకంలో కులగౌరవం ఆమె శీలానికి ప్రమాణంగా ఉంచబడింది. హనుమంతుడు శంకిస్తాడు, కానీ సీత చారిత్ర్యంపై ఎన్నడూ శంకించడు — ఇది ఇక్కడ గమనించవలసినది. ఈ శంకలలో హనుమంతుని కల్పనాశక్తి కూడా కనిపిస్తుంది — అతడు రావణుని ప్రయాణమార్గాన్నీ, ఆకాశాన్నీ, సాగరాన్నీ, రావణుని బలాన్నీ, రాక్షసస్త్రీల క్రౌర్యాన్నీ క్రమంగా స్మరిస్తాడు. ఏడవ శ్లోకంలో ‘రామబాణేభ్యః బిభ్యతః’ (రామబాణాలకు భయపడుతున్న) అనే పదంతో రావణుని భయం కూడా సూచించబడింది — అతడు త్వరగా పారిపోయాడు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘సిద్ధనిషేవితే పథి’ (సిద్ధులు సంచరించే మార్గంలో) అని ఆకాశమార్గం చెప్పబడింది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘ఊరువేగేన భుజాభ్యాం పీడితేన’ (తొడల వేగంతో, భుజాల ఒత్తిడితో) అనే పదాలతో సీత కోమలత్వమూ, రావణుని క్రూరత్వమూ ఒకేసారి వర్ణించబడ్డాయి. పదకొండవ శ్లోకంలో ‘రక్షంతీ శీలమాత్మనః’ (తన శీలాన్ని కాపాడుకుంటూ) అనేది హేతువు — శీలరక్షణలో దృఢంగా ఉన్న ఆమెను కోపించిన రావణుడు భక్షించి ఉండవచ్చని భావం. పన్నెండవ శ్లోకంలో రాక్షసస్త్రీల ‘దుష్టభావాభిః’ (దుష్టభావం గలవారు) అనే విశేషణం సీత ‘అదుష్టా’ (దోషరహితురాలు) అనే విశేషణానికి విరుద్ధంగా నిలుస్తుంది. పదమూడు, పద్నాలుగు శ్లోకాలలో సీత చివరి తలంపు రాముని ముఖమే అని ఊహించబడింది. ఇదంతా హనుమంతుని మనస్సులోని స్వగతభాషణం; బయటకు అతడు ఏమీ పలకడు. కవి అతని చింతను నాటకీయంగా ప్రదర్శిస్తాడు, దీనివల్ల పాఠకుడు కూడా అతని వ్యాకులతను సహానుభూతితో అనుభవిస్తాడు. పదహారవ శ్లోకం ఈ శంకాపరంపరను ఆపేది — కులాన్నీ, పతినీ, సౌందర్యాన్నీ స్మరించి హనుమంతుడు తానే తన చివరి శంకను నిరాకరిస్తాడు.

‘జనకాత్మజ నశించిందో, తప్పిపోయిందో, మరణించిందో — ఈ విషయం భార్యను ప్రేమించే రామునికి నివేదించడం తగదు. నివేదిస్తే దోషం, నివేదించకపోయినా దోషం; ఏమి చేయాలి? నాకు ఇది విషమంగా తోస్తోంది.’ పని ఈ స్థితికి వచ్చినప్పుడు సమయోచితమైనదీ, సమర్థమైనదీ ఏది అని హనుమంతుడు మళ్ళీ బుద్ధితో విచారించాడు. ‘సీతను చూడకుండా ఇక్కడినుండి వానరేంద్రుని పురికి వెళితే, నేను సాధించిన పురుషార్థం ఏమిటి? నేను సాగరాన్ని దాటడం, లంకలో ప్రవేశించడం, రాక్షసులను చూడటం — అంతా వ్యర్థమవుతుంది. కిష్కింధకు చేరుకున్న నన్ను సుగ్రీవుడూ, అక్కడ కూడిన వానరులూ, ఆ దశరథకుమారులిద్దరూ ఏమంటారు?’ ఇక్కడ హనుమంతుని ధర్మసంకటం స్పష్టంగా ఉంది — సత్యం చెప్పాలి, కానీ ఆ సత్యంతో రాముని ప్రాణాలు సంకటంలో పడతాయి; మౌనంగా ఉంటే స్వామిని వంచించినట్లవుతుంది. ‘ప్రాప్తకాలం క్షమం చ’ (సమయోచితమైనదీ సమర్థమైనదీ) అనే రెండు పదాలు వివేకవంతుడైన దూత లక్షణాన్ని సూచిస్తాయి — కాలానికి తగిన, సమర్థమైన పనిని ఆలోచించాలి. ‘పురుషార్థః’ అనే మాటతో అతడు తన శ్రమకు సార్థకత కనిపించడం లేదని చెబుతున్నాడు. దూత కర్తవ్యం కేవలం వెళ్ళి రావడం కాదు, ప్రయోజనాన్ని సాధించడం అని అతని అభిప్రాయం. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘నివేద్యమానే దోషః స్యాద్ దోషః స్యాదనివేదనే’ (నివేదిస్తే దోషం, నివేదించకపోతే దోషం) అనే పంక్తి ద్విధాభావాన్ని తెలిపే సూక్తిలా ప్రసిద్ధమైనది. దూత ఏమి చెప్పాలి — అప్రియమైన సత్యమా, ప్రియమైన అసత్యమా? హనుమంతుడు రెండిటిలోనూ దోషం చూస్తాడు. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో అతని సముద్రలంఘనం మొదలైన కార్యాలన్నీ ‘వ్యర్థం’ అనే ఒక్క పదంతో కొట్టివేయబడతాయి. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో అతడు సుగ్రీవుని, వానరుల, రామలక్ష్మణుల ప్రశ్నలను ముందుగానే ఊహిస్తాడు; అతని మనస్సులో సిగ్గు కూడా కలుగుతుంది. పందొమ్మిదవ శ్లోకం వక్తృమార్పును సూచిస్తుంది — కవి స్వయంగా హనుమంతుని ఆలోచనను వర్ణిస్తాడు, తరువాత మళ్ళీ హనుమంతుని స్వగతం మొదలవుతుంది.

‘కాకుత్స్థుని దగ్గరకు వెళ్ళి “నేను సీతను చూడలేదు” అనే కఠినమైన మాట చెబితే, అతడు ప్రాణాలు విడుస్తాడు. సీత విషయమైన కఠినమైన, దారుణమైన, తీక్ష్ణమైన, క్రూరమైన, ఇంద్రియాలను తపింపజేసే ఆ దుర్వార్త విని అతడు బ్రతకడు. కష్టంలో పడిన, మరణం వైపు మనస్సు మళ్ళిన అతనిని చూసి, అతనిపై మిక్కిలి అనురాగం గల మేధావి లక్ష్మణుడు కూడా బ్రతకడు. సోదరులిద్దరూ నశించారని విని భరతుడు మరణిస్తాడు, భరతుడు మరణించడం చూసి శత్రుఘ్నుడు బ్రతకడు. పుత్రులు మరణించడం చూసి తల్లులు కౌసల్య, సుమిత్ర, కైకేయి కూడా బ్రతకరు. కృతజ్ఞుడూ, సత్యసంధుడూ అయిన సుగ్రీవుడు రాముని ఆ స్థితిలో చూసి ప్రాణాలు విడుస్తాడు; భర్త శోకంతో పీడితురాలై మనస్సు కలతపడిన రుమ కూడా; వాలి వల్ల కలిగిన దుఃఖంతో ఇంతకుముందే కృశించిన తార రాణి కూడా బ్రతకదు. తల్లిదండ్రుల వినాశంతో, సుగ్రీవుని వ్యసనంతో కుమారుడు అంగదుడు ప్రాణాలు విడుస్తాడు. స్వామి వల్ల కలిగిన దుఃఖంతో క్రుంగిపోయిన వనచరులు అరచేతులతో, పిడికిళ్ళతో తలలు బాదుకుంటారు. కపిరాజు చేత ఓదార్పుతో, దానంతో, గౌరవంతో లాలించబడిన వానరులు ప్రాణాలు విడుస్తారు. వారు ఇక వనాలలో, పర్వతాలలో, గుహలలో క్రీడించరు; భార్యాపుత్రులతో, మంత్రులతో కలిసి పర్వతశిఖరాల నుండి సమమైన, విషమమైన నేలలపై దూకుతారు; విషాన్నో, ఉరినో, అగ్నిప్రవేశాన్నో, ఉపవాసాన్నో, శస్త్రాన్నో ఆశ్రయిస్తారు. నేను వెళితే ఘోరమైన రోదన కలుగుతుంది — ఇక్ష్వాకుకుల నాశనమూ, వనచరుల నాశనమూ.’ ఇక్కడ కవి ఒక్క వాక్యపు పరిణామాన్ని గొలుసులాగా చూపుతాడు — రాముని నుండి మొదలుకొని వానరులందరి వరకు. ప్రతి ఒక్కరి మరణానికీ కారణం వేర్వేరుగా నిర్దేశించబడింది — భ్రాతృస్నేహం, పుత్రశోకం, మైత్రి, భర్తృశోకం, తల్లిదండ్రుల నాశనం, స్వామిభక్తి. ఈ విధంగా హనుమంతుని దృష్టిలో రాముని జీవితమే అందరి జీవితానికీ ఆధారం. వానరుల మరణప్రకారాలు కూడా లెక్కించబడ్డాయి — దూకడం, విషం, ఉరి, అగ్నిప్రవేశం, ఉపవాసం, శస్త్రం; దీనితో శోకపు గాఢత వ్యక్తమవుతుంది. ఈ కల్పన హనుమంతుని అతిశయోక్తి కాదు, స్వామిపై అందరికీ ఉన్న స్నేహపు లోతుకు అభివ్యక్తి. కవి ప్రతి పాత్రనూ దాని స్వభావంతో కలిపి స్మరిస్తాడు — లక్ష్మణుడు ‘భృశానురక్తః మేధావీ’ (మిక్కిలి అనురాగం గల మేధావి), సుగ్రీవుడు ‘కృతజ్ఞః సత్యసంధః’ (కృతజ్ఞుడు, సత్యసంధుడు), రుమ ‘దుర్మనాః వ్యథితా దీనా’ (మనస్సు కలతపడిన, వ్యథ చెందిన, దీనురాలు), తార ‘వాలిజేన దుఃఖేన పీడితా’ (వాలి వల్ల కలిగిన దుఃఖంతో పీడితురాలు), అంగదుడు ‘మాతాపిత్రోః వినాశేన’ (తల్లిదండ్రుల వినాశంతో) పీడితుడు. ఈ విధంగా విశేషణాలతోనే ప్రతి ఒక్కరి మరణకారణం సూచించబడుతుంది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలోని అయిదు విశేషణాలు — కఠినమైన, దారుణమైన, తీక్ష్ణమైన, క్రూరమైన, ఇంద్రియాలను తపింపజేసే — ఒక్క వాక్యపు భీషణత్వాన్ని చూపుతాయి. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ముగ్గురు తల్లులూ పేరుపేరునా స్మరించబడ్డారు, కైకేయి కూడా; ఆమెకు కూడా పుత్రస్నేహం తక్కువ కాదని హనుమంతుని అభిప్రాయం. ముప్పై మూడవ శ్లోకంలో సుగ్రీవుని రాజ్యపాలన గుణాలు — ఓదార్పు, దానం, గౌరవం — చెప్పబడ్డాయి, దీనితో వానరులకు అతనిపై ఉన్న స్నేహం కారణసహితంగా చూపబడింది. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో వానరులు క్రీడించకపోవడం కూడా నాశనానికి లక్షణమే. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో అన్నిటి పరిణామం ఒక్క వాక్యంలో — ఇక్ష్వాకుకుల నాశనమూ, వనచరుల నాశనమూ. ఈ విధంగా హనుమంతుడు తన ఒక్క మాట భారాన్ని రెండు వంశాలపై చూస్తాడు; కాబట్టి తిరిగి వెళ్ళడం అతనికి నిషిద్ధమైనట్లే. ముప్పై అయిదవ శ్లోకంలో ‘సమేషు విషమేషు చ’ (సమమైన, విషమమైన నేలలపై) అంటే — స్థలవివేకం లేకుండా ఎక్కడపడితే అక్కడ దూకుతారని భావం. ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో మరణానికి ఆరు విధానాలు చెప్పబడ్డాయి, ఇవి శోకోన్మాదాన్ని సూచిస్తాయి. హనుమంతుడు స్వయంగా వానరుడే, కాబట్టి వారి స్వభావం అతనికి బాగా తెలుసు; వారి నిష్ఠ సుగ్రీవునిపై, సుగ్రీవునిది రామునిపై, రామునిది సీతపై — ఈ గొలుసు సీత కనిపించకపోవడంతో పూర్తిగా తెగిపోతుంది. దీనితో కవి సీతాన్వేషణ మహత్త్వాన్ని మొత్తం కులానికి జీవన్మరణ సమస్యగా స్థాపిస్తాడు. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో భరతుని, శత్రుఘ్నుని భ్రాతృస్నేహం స్మరించబడింది; అయోధ్యాకాండలో వర్ణించిన భరతుని త్యాగం హనుమంతుడు విని ఉంటాడు.

‘కాబట్టి నేను ఇక్కడినుండి కిష్కింధానగరికి వెళ్ళనే వెళ్ళను; మైథిలి లేకుండా సుగ్రీవుని చూడలేను. నేను వెళ్ళకుండా ఇక్కడే ఉంటే ధర్మాత్ములూ మహారథులూ అయిన ఆ ఇద్దరూ, వేగవంతులైన వానరులూ ఆశతో ప్రాణాలు నిలుపుకుంటారు. చేతిలో పడినదాన్ని తింటూ, నోటికి అందినదాన్ని తింటూ, నియమంతో చెట్టుమొదళ్ళలో నివసిస్తూ వానప్రస్థుడనవుతాను, జనకాత్మజను చూడకుండా తిరిగి వెళ్ళను. లేదా కందమూలఫలాలూ నీరూ సమృద్ధిగా ఉన్న సాగరతీరపు జలప్రాయ ప్రదేశంలో చితి పేర్చి, మండుతున్న అరణీసుతునిలో (అగ్నిలో) ప్రవేశిస్తాను. లేదా ప్రాయోపవేశం చేసి కూర్చొని లింగశరీరాన్ని దేహం నుండి వేరుచేయడానికి సాధన చేస్తున్న నా శరీరాన్ని కాకులూ క్రూరమృగాలూ తింటాయి; ఇది కూడా ఋషులు చూపిన నిర్యాణమార్గమే అని నా అభిప్రాయం. జానకిని చూడలేకపోతే, నేను నీటిలో ప్రవేశిస్తాను. సీతను చూడలేని నా — మంచి మూలం గల, శుభమైన, యశస్సుతో కూడిన — కీర్తిమాల శాశ్వతంగా భగ్నమైపోయింది. నియమంతో చెట్టుమొదళ్ళలో నివసించే తాపసుడనవుతాను, నల్లని కన్నుల ఆమెను చూడకుండా ఇక్కడినుండి తిరిగి వెళ్ళను. సీతను కనుగొనకుండా తిరిగి వెళితే, వానరులందరితో పాటు అంగదుడు బ్రతకడు.’ ఇక్కడ హనుమంతుని మనస్సులో నిరాశ అతిశయిస్తుంది — అతని ప్రత్యామ్నాయాలన్నీ ఆత్మత్యాగరూపాలే. ‘హస్తాదానః’ అంటే చేతికి దొరికినదాన్ని మాత్రమే తినేవాడు, ‘ముఖాదానః’ అంటే నోటితో నేరుగా అందుకున్నదాన్ని మాత్రమే తినేవాడు — ఇది తపస్వి ఆహారనియమం. ‘లింగినం సాధయిష్యతః’ అంటే లింగశరీరాన్ని దేహం నుండి వేరుచేయడానికి ప్రాయోపవేశం చేస్తున్నవాని అని హిందీ భాష్యం. కీర్తిమాల అనే రూపకంతో యశస్సు మాలతో పోల్చబడింది — మంచి మూలం గలదైనా అది తెగిపోయింది. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘సోఽహం నైవ గమిష్యామి’ (నేను వెళ్ళనే వెళ్ళను) అనే నిశ్చయం దృఢంగా ఉంది. ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో అతని తర్కం సూక్ష్మమైనది — నేను వెళ్ళనంతవరకు ఆశ బ్రతికే ఉంటుంది, ఆ ఆశతో రామలక్ష్మణులూ వానరులూ జీవిస్తారు. కాబట్టి అతడు తిరిగి వెళ్ళకపోవడం కూడా స్వామి హితం కోసమే. నలభై, నలభై అయిదు శ్లోకాలలో ‘నియతో వృక్షమూలికః’ (నియమంతో చెట్టుమొదళ్ళలో నివసించేవాడు) అనే పదం రెండుసార్లు పునరావృతమవుతుంది, దీనితో అతని నిశ్చయం మళ్ళీ మళ్ళీ దృఢపడటం సూచించబడుతుంది. నలభై మూడవ శ్లోకంలో జలప్రవేశాన్ని కూడా అతడు ఋషులు చూపిన నిర్యాణంగా భావిస్తాడు. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు తన యశస్సుకు హాని కలిగినందుకు కూడా శోకిస్తాడు; అయితే అతని ప్రధానమైన చింత తన కీర్తి కాదు, స్వామికార్యమే. నలభై ఆరవ శ్లోకంలో అంగదుని, వానరుల నాశనం మళ్ళీ స్మరించబడుతుంది — ప్రాయోపవేశం చేసిన వారు అతని రాకకై ఎదురుచూస్తున్నారనే పూర్వకథ ఇక్కడ సూచించబడింది. నలభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘సాగరానూపజే దేశే’ అంటే సముద్రతీరంలో నీరు ఎక్కువగా ఉన్న ప్రదేశంలో; అక్కడ చితి నిర్మించాలని అతని కల్పన.

అప్పుడు హనుమంతుడు మళ్ళీ ఆలోచిస్తాడు — ‘వినాశంలో అనేక దోషాలున్నాయి, బ్రతికి ఉన్నవాడు శుభాన్ని పొందుతాడు; కాబట్టి ప్రాణాలు నిలుపుకుంటాను, బ్రతికి ఉంటే కలయిక నిశ్చయం.’ ఈ విధంగా అనేకవిధాలైన దుఃఖాన్ని మనస్సులో మోస్తూ ఆ కపికుంజరుడు శోకసముద్రపు ఆవలి ఒడ్డును చేరలేకపోయాడు. అప్పుడు పరాక్రమాన్ని ఆశ్రయించి ధైర్యవంతుడైన అతడు ఇలా ఆలోచించాడు — ‘మహాబలుడైన దశగ్రీవుడు రావణుని చంపుతాను; సీత అపహరించబడినా సరే, దానికి ప్రతీకారం జరుగుతుంది. లేదా ఇతనిని ఎత్తుకొని సాగరం పైపైన మోసుకొనిపోయి, పశుపతికి పశువును సమర్పించినట్లు రామునికి సమర్పిస్తాను.’ ఇలా సీతను కనుగొనలేక చింతలో మునిగి, ధ్యానశోకాలతో ఆవరించబడిన మనస్సుతో వానరుడు మళ్ళీ ఆలోచించాడు — ‘యశస్విని అయిన రామపత్నిని చూసేవరకు ఈ లంకను మళ్ళీ మళ్ళీ వెదకుతాను. సంపాతి మాటను నమ్మి రాముని ఇక్కడికి తీసుకువస్తే, భార్యను కానని రాఘవుడు వానరులందరినీ దహించివేస్తాడు. కాబట్టి ఇక్కడే నియతాహారుడనై, ఇంద్రియనిగ్రహంతో నివసిస్తాను, నా కారణంగా ఆ నరులూ వానరులూ అందరూ నశించకూడదు. గొప్ప వృక్షాలు గల ఈ విశాలమైన అశోకవనికను నేను వెదకలేదు; దీనిలోకి వెళతాను. వసువులకూ, రుద్రులకూ, ఆదిత్యులకూ, అశ్వినీదేవతలకూ, మరుత్తులకూ నమస్కరించి రాక్షసుల శోకాన్ని పెంచేవాడనై నేను వెళతాను.’ ఇక్కడ హనుమంతుని మనస్సులో నిరాశ స్థానంలో ధైర్యం ఉదయిస్తుంది; ఇదే సర్గకు మలుపు. నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో ఉంది — ‘తతో విక్రమమాసాద్య’ (అప్పుడు పరాక్రమాన్ని ఆశ్రయించి) అనే అర్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ‘పశుం పశుపతేరివ’ (పశుపతికి పశువులా) అనే ఉపమ రావణుని బంధించడాన్ని యజ్ఞపశువును సమర్పించడంతో పోలుస్తుంది. అశోకవనిక స్మరణకు రావడం దైవప్రేరితమైనట్లుంది. నలభై ఏడవ శ్లోకం సర్గ మధ్యలో ఒక నీతివాక్యం — ‘జీవన్ ప్రాప్నోతి భద్రకమ్’ (బ్రతికి ఉన్నవాడు శుభాన్ని పొందుతాడు). దీనితో హనుమంతుడు ఆత్మత్యాగపు ప్రత్యామ్నాయాలన్నిటినీ తోసిపుచ్చి ప్రాణాలు నిలుపుకోవడాన్ని ఎంచుకుంటాడు. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో మాత్రం అతని శోకం ఇంకా అపారంగానే ఉంది. తరువాత నలభై తొమ్మిది, యాభై శ్లోకాలలో అతని వీరభావం మేల్కొంటుంది — రావణవధ, రావణుని బంధించడం. యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో మళ్ళీ చింత, యాభై రెండవ శ్లోకంలో మళ్ళీ అన్వేషణ సంకల్పం. యాభై మూడవ శ్లోకంలో అతడు సంపాతి మాటను బట్టి రాముని తీసుకురావడం గురించి కూడా ఆలోచిస్తాడు, కానీ అక్కడ కూడా దోషం చూస్తాడు — సీతను కానని రాముడు కోపించి వానరులను దహించవచ్చు. యాభై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘నియతాహారః నియతేంద్రియః’ (నియతాహారుడు, ఇంద్రియనిగ్రహం గలవాడు) అని తపస్వి వ్రతాన్ని స్వీకరిస్తాడు. యాభై అయిదవ శ్లోకంలో అశోకవనిక ‘మహతీ మహాద్రుమా’ (విశాలమైనది, గొప్ప వృక్షాలు గలది) అని వర్ణించబడింది, ‘నహీయం విచితా మయా’ (దీనిని నేను వెదకలేదు) అని తన లోపాన్ని ఒప్పుకోవడం కూడా కనిపిస్తుంది. యాభై ఆరవ శ్లోకంలో వసువులు, రుద్రులు, ఆదిత్యులు, అశ్వినీదేవతలు, మరుత్తులు — వైదిక దేవగణాలు స్మరించబడ్డాయి; ‘రక్షసాం శోకవర్ధనః’ (రాక్షసుల శోకాన్ని పెంచేవాడు) అనే విశేషణంతో అతని భావికర్మ సూచించబడింది. యాభైవ శ్లోకంలోని ‘పశుం పశుపతేరివ’ అనే ఉపమలో రావణుడు పశువు, రాముడు పశుపతి వంటివాడు — దీనితో రాముని మహిమ కూడా ధ్వనిస్తుంది.

‘రాక్షసులను జయించి, ఇక్ష్వాకుకులానికి ఆనందం కలిగించే దేవిని, తపస్వికి సిద్ధిని ఇచ్చినట్లు, రామునికి అప్పగిస్తాను.’ ముహూర్తకాలం ధ్యానించి, చింతతో ముడిపడిన ఇంద్రియాలు గల మహాబాహువు హనుమంతుడు లేచి నిలబడ్డాడు, ఇలా ప్రార్థించాడు — ‘లక్ష్మణసహితుడైన రామునికీ, ఆ జనకాత్మజ అయిన దేవికీ నమస్కారం; రుద్రునికీ, ఇంద్రునికీ, యమునికీ, వాయువుకూ, చంద్రునికీ, అగ్నికీ, మరుద్గణాలకూ నమస్కారం.’ సుగ్రీవునికి కూడా నమస్కరించి, అన్ని దిక్కులనూ పరికించి, మారుతి మనస్సుతో ముందుగానే అశోకవనికకు వెళ్ళి తరువాత చేయవలసినదాన్ని ఆలోచించాడు — ‘అన్ని సంస్కారాలతో తీర్చిదిద్దబడిన ఆ పవిత్రమైన వనిక నిశ్చయంగా రాక్షసులతో నిండి ఉంటుంది; అక్కడ నియమించబడిన రక్షకులు వృక్షాలను కాపాడుతుంటారు; విశ్వాత్మ అయిన భగవాన్ వాయువు కూడా అక్కడ మరీ తీవ్రంగా వీచడు. రాముని కార్యం కోసం, రావణుని దృష్టిని వంచించడం కోసం నేను నా దేహాన్ని కుదించుకున్నాను. ఋషిగణాలతో కూడిన దేవతలందరూ నాకు సిద్ధిని ప్రసాదించుగాక — స్వయంభువు బ్రహ్మ, దేవతలు, తపస్వులు, అగ్ని, వాయువు, వజ్రధారి పురుహూతుడు (ఇంద్రుడు), పాశహస్తుడు వరుణుడు, సోమసూర్యులు, అశ్వినీదేవతలు, మరుత్తులు, సర్వభూతాలు, భూతాలకు ప్రభువు, మార్గంలో సంచరించే ఇతర అదృశ్యదేవతలు. ఎత్తైన ముక్కు, తెల్లని పళ్ళు, మచ్చలేని, నిర్మలమైన చిరునవ్వు గల, పద్మదళాల వంటి కన్నులు గల, ప్రసన్నుడైన చంద్రునితో సమానమైన కాంతి గల ఆ ఆర్య ముఖాన్ని ఎప్పుడు చూస్తానో? నీచుడూ, హీనుడూ, క్రూరరూపుడూ, భయంకరంగా అలంకరించుకున్న వేషధారీ అయినవాని బలానికి లొంగిపోయిన ఆ అబల, తపస్విని, ఈ రోజు నా దృష్టిపథంలోకి ఎలా వస్తుందో?’ చివరి రెండు శ్లోకాలు వంశస్థవృత్తంలో, యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకం ఉపజాతిలో కూర్చబడ్డాయి. ‘సంక్షిప్తోఽయం మయాఽఽత్మా’ (నేను నా దేహాన్ని కుదించుకున్నాను) అంటే — రక్షకులు తనను చూడకుండా ఉండేందుకు హనుమంతుడు చిన్నరూపాన్ని ధరించాడు. దేవతలకు చేసిన నమస్కారం అతని వినయాన్నీ శ్రద్ధనూ చూపుతుంది; ఇది కార్యారంభంలో చేసే మంగళాచరణం వంటిది. చివరకు సీత ముఖాన్ని చూడాలనే ఉత్కంఠయే అతని సర్వప్రయత్నానికీ లక్ష్యం. యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకం రామాయణంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది — ‘నమోఽస్తు రామాయ సలక్ష్మణాయ’; పాఠకులు ఈనాటికీ కార్యారంభంలో దీనిని పఠిస్తారు. అరవయ్యవ శ్లోకంలో సుగ్రీవునికి కూడా నమస్కారం — స్వామిని స్మరించడం. అరవై రెండు, అరవై మూడు శ్లోకాలలో హనుమంతుడు అశోకవనికలోని రక్షణ వ్యవస్థను ముందుగానే ఊహిస్తాడు — రాక్షసుల బాహుళ్యం, రక్షకులు, మందమైన వాయువు. దీనితో అతని జాగ్రత్త సూచించబడుతుంది. అరవై అయిదవ శ్లోకం నుండి అరవై ఏడవ శ్లోకం వరకు దేవతలందరినీ, భూతాలన్నిటినీ స్మరించడం — అన్నివైపుల నుండి సిద్ధి ప్రార్థించబడుతుంది. ‘అదృష్టాః పథి గోచరాః’ (మార్గంలో సంచరించే అదృశ్యులు) అనే పదంతో మార్గంలో కనిపించని దేవతలు కూడా స్మరించబడ్డారు. అరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో సీత ముఖవర్ణన హనుమంతుని స్వకల్పనతోనూ, రాముడు చేసిన వర్ణనను అనుసరించీ ఉంది. అరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో రావణుని ‘సుదారుణాలంకృతవేషధారీ’ (భయంకరంగా అలంకరించుకున్న వేషధారి) అనే విశేషణం విరోధాన్ని చూపుతుంది — భీషణుడు, కానీ అలంకరించుకున్నవాడు. యాభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘చింతావిగ్రథితేంద్రియః’ అంటే — చింతతో ముడివేయబడి బంధించబడినట్లున్న ఇంద్రియాలు గలవాడు, అయినా అతడు ‘ఉదతిష్ఠత్’ (లేచి నిలబడ్డాడు) — ఈ లేచే క్రియ ఒక దృఢమైన సంకేతం. అరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘రామార్థే రావణస్య చ’ అంటే — రాముని కార్యం కోసం, రావణుని దృష్టిని వంచించడం కోసం అతడు సూక్ష్మరూపుడయ్యాడని టీకాకారుల వ్యాఖ్యానం. ఈ విధంగా సర్గ నిరాశతో మొదలై ఆశతో ముగుస్తుంది. అరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘భూతానాం చైవ యః ప్రభుః’ (భూతాలకు ప్రభువైనవాడు) అంటే — సర్వభూతాలకూ అధిపతి అయిన పరమేశ్వరుడు; అతని అనుగ్రహం కూడా ప్రార్థించబడింది. దీనితో హనుమంతుని భక్తి సర్వవ్యాపకమైనదని సూచించబడుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి