సర్గ
అశోకవనికా ప్రవేశం
ప్రాకారం నుండి అశోకవనికలోకి దూకడం, వసంతశోభ, వృక్షాలను కుదిపివేయడం, బావులు, నది, పర్వతం, బంగారు శింశుపావృక్షం, సీత రాకకై ఎదురుచూపు
ముహూర్తకాలం ధ్యానించి, మనస్సుతో ఆ అశోకవనికను చేరుకొని, మహాతేజస్వి అయిన హనుమంతుడు రావణుని భవనపు ప్రాకారం మీదికి దూకాడు — ప్రాకారం నుండి వనంలోకి దూకడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ప్రాకారం మీద నిలిచి, సర్వాంగాలూ పులకించిన మహాకపి వసంతారంభంలో చివళ్ళవరకూ పూచిన రకరకాల వృక్షాలను చూశాడు — సాలవృక్షాలు, అశోకాలు, అందమైన సంపెంగలు, చక్కగా పూచిన ఉద్దాలకాలు, నాగవృక్షాలు, కోతి ముఖాల రంగుగల మామిడిచెట్లు. మామిడితోపులతో నిండిన, వందలాది లతలతో కూడిన ఆ వృక్షాల వైపు అతడు అల్లెత్రాటి నుండి విడిచిన బాణంలా ఆ వృక్షవాటికలోకి దూకాడు. ‘సంహృష్టసర్వాంగః’ (సర్వాంగాలూ పులకించినవాడు) అనే పదంతో అతని ఉత్సాహం సూచించబడుతుంది — పూర్వసర్గలోని నిరాశ ఇక్కడ ఆశగా మారింది, అందువల్ల అతని అంగాలన్నీ పులకించాయి. వసంతారంభం అనే కాలం కూడా నిర్దేశించబడింది; అందుకే వృక్షాలన్నీ పూచి ఉన్నాయి. ‘జ్యాముక్త ఇవ నారాచః’ (అల్లెత్రాటి నుండి విడిచిన బాణంలా) అనే ఉపమ అతని వేగాన్నీ, లక్ష్యనిష్ఠనూ చూపుతుంది — విల్లు నుండి విడిచిన బాణం సూటిగా లక్ష్యాన్ని చేరినట్లు హనుమంతుడు కూడా. నాలుగవ శ్లోకంలో ‘తథాఽఽమ్రవణసంపన్నాఁల్లతాశతసమన్వితాన్’ అనేది ముద్రణలోని పాఠం; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘అథామ్రవణసంఛన్నాం లతాశతసమావృతామ్’ (మామిడితోపులతో కప్పబడిన, వందలాది లతలతో ఆవరించబడిన) అని వాటికకు స్త్రీలింగ విశేషణంగా ఉంది. వృక్షాల పేర్లను లెక్కిస్తూ కవి వనసమృద్ధిని చూపుతాడు.
పక్షుల కలరవాలతో మారుమోగుతున్న, వెండి బంగారు వృక్షాలతో అన్నివైపులా ఆవరించబడిన, మృగసమూహాలతో విచిత్రంగా ఉన్న, చిత్రమైన కాననాలు గల, ఉదయిస్తున్న సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తున్న ఆ వనికలోకి ప్రవేశించి అతడు చూశాడు. అది పూలు పూచే, పండ్లు కాచే రకరకాల వృక్షాలతో ఆవరించబడి, మత్తెక్కిన కోకిలలతో భృంగరాజాలతో నిత్యం సేవించబడుతూ, సంతోషంగా ఉన్న జనులు గలదై, మృగపక్షుల మదంతో కలకలంగా, మదించిన నెమళ్ళ కేకలతో మారుమోగుతూ, నానావిధ పక్షిగణాలతో కూడి ఉంది. చక్కని నితంబాలు గల, నిందలేని రాజపుత్రిని వెదకుతున్న వానరుడు సుఖంగా నిద్రిస్తున్న పక్షులను మేల్కొలిపాడు. పైకి ఎగురుతున్న పక్షిగణాల రెక్కల గాలులకు తాకబడిన వృక్షాలు అనేకవర్ణాల రకరకాల పుష్పవృష్టులను కురిపించాయి. పూలతో కప్పబడిన హనుమంతుడు అశోకవనిక మధ్యలో పుష్పమయమైన పర్వతంలా శోభించాడు. అన్ని దిక్కులకూ పరుగెడుతూ, వృక్షసమూహాల మధ్య ఉన్న కపిని చూసి సర్వభూతాలూ ‘ఇతడు వసంతుడే’ అని భావించాయి. వృక్షాల నుండి రాలిన రకరకాల పుష్పాలతో కప్పబడిన భూమి అలంకరించుకున్న ప్రమదలా ప్రకాశించింది. ఇక్కడ కవి హనుమంతుని రాకను వసంతంతో సమానం చేస్తాడు — అతడు ఎక్కడికి వెళితే అక్కడ పూలు కురుస్తాయి. ఆరవ శ్లోకంలో ‘బలీ’ (బలవంతుడు) అని ముద్రణలో ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘కపిః’ (కపి). నిద్రిస్తున్న పక్షులను మేల్కొలపడం కూడా హనుమంతుని అన్వేషణలోని సూక్ష్మతను చూపుతుంది — అతడు ప్రతి వృక్షాన్నీ వెదకుతాడు. పదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘పక్షైర్వాతైః సమాహతాః’ (రెక్కల గాలులకు తాకబడినవి) అని చదవబడుతుంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పక్షైః సాలాః సమాహతాః’ (రెక్కలకు తాకబడిన సాలవృక్షాలు). పుష్పమయమైన పర్వతం అనే ఉపమ పూలతో కప్పబడిన హనుమంతుని విశాలశరీరాన్ని చిత్రిస్తుంది. భూమిని ప్రమదతో పోల్చడం తరువాతి వర్ణనకు భూమిక రచిస్తుంది. అయిదవ శ్లోకం నుండి ఎనిమిదవ శ్లోకం వరకు కవి వనిక రూపాన్ని క్రమంగా ఆవిష్కరిస్తాడు — మొదట ధ్వని (పక్షులు), తరువాత వర్ణం (వెండి బంగారు వృక్షాలు), తరువాత గతి (మృగసమూహాలు), తరువాత ప్రకాశం (ఉదయిస్తున్న సూర్యునిలా). ఏడవ శ్లోకంలో కోకిలలూ భృంగరాజాలూ మత్తెక్కి ఉన్నాయి — ఇది వసంతలక్షణం. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘ప్రహృష్టమనుజా కాలే’ అంటే — ఆ ఋతువులో అక్కడి జనులు కూడా సంతోషంగా ఉన్నారు. నెమళ్ళ కేకలూ, పక్షుల కలరవమూ వనాన్ని మారుమోగిస్తాయి. పన్నెండవ శ్లోకంలో భూతాల భ్రమ సుందరమైనది — హనుమంతుని వేగానికి వృక్షాల నుండి పూలు రాలుతాయి, అతడు గాలిలా అంతటా పరుగెడతాడు, కాబట్టి అతడు వసంతుడే అని వాటి అభిప్రాయం. ఈ విధంగా వాయుపుత్రుడు వసంతుని సఖునిలా వర్ణించబడ్డాడు, ఎందుకంటే వసంతంలో మలయానిలం పూలను వెదజల్లుతుంది. పదమూడవ శ్లోకంలో భూమి పూలతో అలంకరించుకున్న నాయికలా ఉంది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘మార్గమాణః’ (వెదకుతూ) అనే పదంతో అన్వేషణ ఉద్దేశ్యం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది — అతడు వనశోభను చూడటానికి కాదు, సీతను వెదకడానికే వనంలో ప్రవేశించాడు. పదవ శ్లోకంలో పక్షులు ఎగరడం వల్లనే పుష్పవృష్టి — కపి పరోక్ష కారణం. పదకొండవ శ్లోకంలోని పుష్పమయ పర్వతం అనే ఉపమ పన్నెండవ శ్లోకంలోని వసంతభ్రమతో పుష్టి పొందుతుంది.
వేగవంతుడైన కపి వేగంగా బాగా కుదిపిన ఆ వృక్షాలు విచిత్రమైన పుష్పాలను రాల్చాయి. ఆకులూ శిఖరాలూ దులిపివేయబడిన, పూలూ పండ్లూ రాలిపోయిన ఆ వృక్షాలు వస్త్రాలూ ఆభరణాలూ విడిచిపెట్టిన, ఓడిపోయిన జూదగాళ్ళలా ఉన్నాయి — జూదంలో ఓడిన జూదరులు వస్త్రాలనూ ఆభరణాలనూ వదులుకున్నట్లు. వేగవంతుడైన హనుమంతుడు కుదిపిన, పండ్లతో నిండిన ఉత్తమ వృక్షాలు పూలనూ ఆకులనూ పండ్లనూ త్వరగా రాల్చాయి. పక్షిసమూహాలు విడిచిపోయి, కేవలం కాండాలు మాత్రమే మిగిలిన ఆ వృక్షాలు గాలికి కుదిపివేయబడిన కొండల్లా అయ్యాయి. జుట్టు చెదిరిన, అంగరాగం చెరిగిపోయిన, అందమైన పళ్ళూ పెదవులూ పానం చేయబడిన, గోళ్ళతో పళ్ళతో గాయపడిన యువతిలా, హనుమంతుని తోకతో, చేతులతో, పాదాలతో నలిపివేయబడిన అశోకవనిక వనవృక్షాలు విరిగిపోయినదయింది. వర్షాకాలంలో గాలి వేగంగా మేఘజాలాలను చెదరగొట్టినట్లు, కపి గొప్ప లతల తీగలను వేగంగా తెంపివేశాడు. ఇక్కడ ఉపమలు క్రమంగా తీవ్రమవుతాయి — మొదట ఓడిపోయిన జూదగాడు, తరువాత నలిగిన యువతి, తరువాత వర్షాకాలంలో గాలికి చెదిరిన మేఘాలు. పద్దెనిమిదవ శ్లోకం శృంగారపరమైన ఉపమను ప్రయోగిస్తుంది, అది రాబోయే వనవిధ్వంసానికి కూడా సూచన. పదిహేనవ శ్లోకంలో ‘ధూర్తా ఇవ పరాజితాః’ (ఓడిపోయిన ధూర్తుల్లా) — ఇక్కడ ధూర్త శబ్దం జూదగాడు అనే అర్థంలో ఉంది. పదహారవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘పుష్పపత్రఫలాని … ఫలశాలినః’ (పూలూ ఆకులూ పండ్లూ … పండ్లతో నిండినవి) అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పుష్పపర్ణఫలాన్య్ … పుష్పశాలినః’ (… పూలతో నిండినవి) అని ఉంది. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘తథైవాశోకవనికా ప్రభగ్నవనపాదపా’ అనేది ముద్రణ పాఠం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘బభూవాశోకవనికా ప్రభగ్నవరపాదపా’ (శ్రేష్ఠమైన వృక్షాలు విరిగిన అశోకవనిక అయింది). హనుమంతుని ఈ వేగం అనుకోకుండానే వనాన్ని నలిపివేస్తుంది; ముందు అతడు కావాలనే వనాన్ని ధ్వంసం చేస్తాడు. పదిహేడవ శ్లోకంలో పక్షులు విడిచిపెట్టిన, ఆకులూ పూలూ లేని వృక్షాలు కేవలం మోళ్ళుగా మిగిలి గాలికి కదిలిన కొండల్లా నిలిచాయి — హిందీ భాష్యంలో కూడా ‘మోడులు’ అనే భావమే ఉంది. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో వర్షాకాలంలో గాలి వింధ్యపర్వతపు మేఘజాలాలను చెదరగొట్టినట్లు హనుమంతుడు లతాజాలాలను తెంపుతాడు; ముద్రణలో ‘వేగేన’ (వేగంతో) అనే పాఠం ఉంది. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో ‘తరస్వినా తే తరవస్తరసా’ అనేది శబ్దాలంకారం (యమకమూ అనుప్రాసమూ) — ‘తర’ అనే వర్ణసమూహపు పునరావృత్తి వేగపు ధ్వనిని అనుకరిస్తుంది. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో తోక, చేతులు, పాదాలు — మూడు అంగాలతోనూ వనం నలిపివేయబడింది.
అక్కడ సంచరిస్తూ ఆ కపి మణులతో కూడిన నేలలనూ, మనోహరమైన వెండి నేలలనూ, బంగారు నేలలనూ చూశాడు. అక్కడక్కడ శ్రేష్ఠమైన నీటితో నిండిన, విలువైన మణిసోపానాలు గల, రకరకాల ఆకారాల బావులను అతడు చూశాడు. వాటి ఇసుక ముత్యాలతో పగడాలతో కూడినది, లోపలి నేలలు స్ఫటికమయమైనవి, తీరాలు చిత్రమైన బంగారు వృక్షాలతో శోభిల్లుతున్నాయి. అవి వికసించిన పద్మాలూ కలువలూ గల వనాలతో, చక్రవాకాలతో శోభిల్లుతూ, నత్యూహపక్షుల కూతలతో మారుమోగుతూ, హంసల సారసాల నాదాలతో నిండి ఉన్నాయి. అన్నివైపులా పొడవైన, వృక్షాలతో కూడిన, అమృతం వంటి నీరు గల, మంగళకరమైన నదులతో అలంకరించబడి, వందలాది లతలతో విస్తరించి, సంతానక పుష్పాలతో ఆవరించబడి, నానావిధ పొదలతో కప్పబడిన వనాలు గలవై, మధ్యమధ్యలో గన్నేరు చెట్లు గలవై ఉన్నాయి ఆ బావులు. ఇక్కడ రావణుని ఐశ్వర్యం వర్ణించబడుతుంది — బావుల సోపానాలు కూడా మణిమయాలు, అడుగుభాగం స్ఫటికమయం, ఇసుక ముత్యాలతో పగడాలతో కూడినది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘బుద్ధపద్మోత్పలవనాః’ అని చదవబడుతుంది — ‘బుద్ధ’ అనేది వికసించిన అనే అర్థంలో; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఫుల్లపద్మోత్పలవనాశ్ చక్రవాకోపకూజితాః’ (వికసించిన పద్మోత్పలవనాలు గలవి, చక్రవాకాల కూతలతో నిండినవి). నత్యూహం ఒక రకమైన నీటికోడి, దాని కూతతో బావులు మారుమోగుతున్నాయి. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘సంతానకుసుమావృతాః’ అంటే కల్పవృక్షపు పూలతో ఆవరించబడినవి అని హిందీ భాష్యం. ఈ వర్ణనంతా హనుమంతుని దృష్టి నుండి జరుగుతుంది — అతడు విస్మితుడై చూస్తాడు, కానీ అతని లక్ష్యం సీత మాత్రమే. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో నేలలు కూడా మూడు విధాలు — మణిమయాలు, వెండివి, బంగారువి; దీనితో లంక అపారమైన సంపద సూచించబడింది. ఇరవై రెండు, ఇరవై మూడు శ్లోకాలలో బావుల సోపానాలూ, అడుగుభాగాలూ, తీరాలూ క్రమంగా వర్ణించబడ్డాయి. ఇరవై అయిదవ శ్లోకంలో ‘శివాభిః’ అంటే — మంగళకరమైన నదులతో బావులు అలంకరించబడ్డాయి. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో చక్రవాకాలు, నత్యూహాలు, హంసలు, సారసాలు — నాలుగు జలపక్షులు లెక్కించబడ్డాయి, వీటిలో చక్రవాకం వియోగదుఃఖానికి ప్రతీక అని కావ్యపరంపర; సీతావిరహానికి ఒక సూక్ష్మ సంకేతాన్ని కూడా ఇక్కడ చూడవచ్చు. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో గన్నేరు పొదలు మధ్యమధ్యలో నాటబడ్డాయి.
అప్పుడు కపిశార్దూలుడు మేఘం వంటి, ఎత్తైన శిఖరం గల, విచిత్రమైన కూటాలు గల, అన్నివైపులా శిఖరాలతో చుట్టుముట్టబడిన, శిలాగృహాలతో నిండిన, నానావృక్షాలతో ఆవరించబడిన, లోకంలో రమ్యమైన ఒక పర్వతాన్ని చూశాడు. ఆ పర్వతం నుండి కిందికి పడుతున్న నదిని కూడా చూశాడు — ప్రియుని ఒడి నుండి ఒక్కసారిగా లేచి పడిపోతున్న ప్రియురాలిలా. నీటిలో కొనలు మునిగిన వృక్షాలతో శోభిల్లుతున్న ఆ నదిని, ప్రియబంధువులు అడ్డగిస్తున్న కోపించిన ప్రమదలా; మళ్ళీ వెనుదిరిగిన నీటితో ఉన్న ఆమెను, ప్రసన్నురాలై కాంతుని దగ్గరకు మళ్ళీ చేరుకున్న కాంతలా మహాకపి చూశాడు. దానికి దగ్గరలోనే నానాపక్షిగణాలతో కూడిన పద్మినులను (తామరకొలనులను), చల్లని నీటితో నిండిన, శ్రేష్ఠమైన మణిసోపానాలు గల, ముత్యాల ఇసుకతో శోభిల్లుతున్న కృత్రిమమైన దీర్ఘికను (కోనేరును) హనుమంతుడు చూశాడు. ఆ దీర్ఘిక రకరకాల మృగసమూహాలతో విచిత్రంగా, చిత్రమైన కాననాలతో, విశ్వకర్మ నిర్మించిన అతిపెద్ద ప్రాసాదాలతో, కృత్రిమ కాననాలతో అన్నివైపులా అలంకరించబడి ఉంది. ఇక్కడ నది వర్ణన పూర్తిగా ప్రణయరూపకంతో జరుగుతుంది — పడటం కలహం, వృక్షాలు అడ్డగించడం బంధువులు వారించడం, వెనుదిరగడం ప్రసన్నత. ఈ వర్ణన సీతారాముల వియోగాన్నీ, రాబోయే సంగమాన్నీ కూడా ధ్వనింపజేస్తుంది. విశ్వకర్మ నిర్మాణం అనే ప్రస్తావనతో లంక దివ్యత్వం గుర్తుచేయబడుతుంది. ముప్పై అయిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘యే కేచిత్పాదపాస్తత్ర పుష్పోపగఫలోపగాః’ (అక్కడ పూలు పూచే, పండ్లు కాచే ఏ వృక్షాలైతే ఉన్నాయో) అనేది తరువాతి వాక్యాన్ని మొదలుపెడుతుంది, అది ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో పూర్తవుతుంది. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో పర్వతం ‘అంబుధరసంకాశః’ — నీలమేఘవర్ణం గలది, ఎత్తైన శిఖరం గలది; ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘రమ్యం జగతి’ అంటే — లోకంలో అత్యంత రమ్యమైనది. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో నది ప్రియుని ఒడి నుండి లేచి పడిపోతున్న ప్రియురాలిలా ఉంది — ప్రణయకలహంలో ప్రియుని విడిచి వెళ్ళే మానిని అయిన నాయికలా. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో నీటిలో కొనలు మునిగిన వృక్షాలు దాని గతిని అడ్డగిస్తాయి, ప్రియబంధువులు కోపించిన నాయికను వారించినట్లు. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో నది నీరు మళ్ళీ పర్వతం దగ్గరకు వెనుదిరుగుతుంది, ప్రసన్నురాలైన కాంత కాంతుని దగ్గరకు మళ్ళీ చేరినట్లు. ఈ మూడు రూపకాలూ శృంగారరసంలోని మానాన్నీ ప్రసాదాన్నీ చిత్రిస్తాయి. ముప్పై రెండు, ముప్పై మూడు శ్లోకాలలో పద్మినులూ దీర్ఘికా — ప్రాకృతిక జలమూ కృత్రిమ జలమూ రెండూ అక్కడ ఉన్నాయి. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో రకరకాల మృగసమూహాలూ, అతిపెద్ద ప్రాసాదాలూ; ముప్పై అయిదవ శ్లోకంలో కృత్రిమ కాననాలు — రాజోద్యానంలో ఉన్నట్లు ఇదంతా కృత్రిమమూ ప్రాకృతికమూ కలిసినది. హనుమంతుడు అంతా చూస్తాడు, కానీ ఎక్కడా ఆగడు. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘దదర్శ స మహాకపిః’ (ఆ మహాకపి చూశాడు), ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో ‘దదర్శ కపిశార్దూలః’ (కపిశార్దూలుడు చూశాడు) — ‘దదర్శ’ (చూశాడు) అనే క్రియాపదపు పునరావృత్తి సర్గ అంతటా కనిపిస్తుంది, దీనితో హనుమంతుని దృష్టే వర్ణనకు సూత్రమని స్పష్టమవుతుంది.
అక్కడ పూలు పూచే, పండ్లు కాచే ఏ వృక్షాలైతే ఉన్నాయో, అవన్నీ గొడుగులతో, అరుగులతో, బంగారు వేదికలతో కూడి ఉన్నాయి. లతాప్రతానాలతో, అనేక ఆకులతో ఆవరించబడిన, అన్నివైపులా బంగారు వేదికలతో చుట్టబడిన ఒక బంగారు శింశుపావృక్షాన్ని మహాకపి చూశాడు. అతడు భూభాగాలనూ, పర్వతాల నుండి ప్రవహించే సెలయేళ్ళనూ, అగ్నిలా ప్రకాశించే ఇతర బంగారు వృక్షాలనూ చూశాడు. మేరుపర్వతాన్ని తాకినట్లు ఆ వృక్షాల కాంతితో వీరుడైన వానరుడు ‘నేను అన్నివైపులా బంగారుమయమయ్యాను’ అని భావించాడు — సుమేరువు దగ్గరకు వెళ్ళిన కాకి కూడా బంగారు రంగు పొందుతుందని లోకప్రసిద్ధి. గాలికి కదులుతూ వందలాది చిరుగంటల నాదం చేస్తున్న ఆ బంగారు వృక్షసమూహాలను చూసి అతడు విస్మయం చెందాడు. అప్పుడు చివళ్ళవరకు చక్కగా పూచిన, అందమైన, లేత చిగుళ్ళు గల వృక్షాలను చూసి, మహావేగుడైన అతడు ఆకులతో దట్టంగా కప్పబడిన ఆ శింశుపావృక్షాన్నే ఎక్కాడు. ముప్పై ఏడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘వృతాం హేమమయీభిస్తు వేదికాభిః సమంతతః’ (అన్నివైపులా బంగారు వేదికలతో చుట్టబడినది) అనేది వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో అది లేదు. నలభయ్యవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘తాన్కాంచనాన్వృక్షగణాన్మారుతేన ప్రకంపితాన్’ (గాలికి కదులుతున్న ఆ బంగారు వృక్షసమూహాలను) అనే పాఠం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘తాం కాంచనైస్ తరుగణైర్ మారుతేన చ వీజితామ్’ (బంగారు వృక్షసమూహాలతో, గాలితో వీచబడుతున్న ఆమెను/ఆ వనికను) — భిన్నమైన పాఠం. ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘కాంచనోఽస్మీతి సర్వతః’ (నేను అన్నివైపులా బంగారుమయమయ్యాను) అనేది ముద్రణ పాఠం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వానరః’. శింశుపను ఎక్కడమే కథలో నిర్ణాయకమైన కర్మ — ఈ వృక్షం కిందనే సీత కూర్చొని ఉండటం ముందు కనిపిస్తుంది. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘శిఖిసంనిభాన్’ అంటే — అగ్ని వంటి, బంగారు కాంతితో ప్రకాశిస్తున్న. నలభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘మహావేగః’ అనే విశేషణం అతడు ఎక్కడంలోని శీఘ్రతను సూచిస్తుంది. ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో వృక్షాలకు గొడుగులూ వేదికలూ — ఇవి రాజోపవన లక్షణాలు. ఆ శింశుప ఒక్కటే అనే విషయం ‘ఏకామ్’ (ఒకదానిని) అనే పదంతో ప్రత్యేకంగా నిర్దేశించబడింది.
శింశుపను ఎక్కిన హనుమంతుడు ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ఇక్కడినుండి నేను రాముని చూడాలనే తపనతో ఉన్న, దుఃఖార్తురాలైన, ఇష్టం వచ్చినట్లు అటూ ఇటూ తిరుగుతున్న వైదేహిని చూస్తాను. దురాత్ముని ఈ అశోకవనిక నిజంగా రమ్యమైనది, చందనాలతో, సంపెంగలతో, పొగడలతో అలంకరించబడినది. పక్షిసమూహాలు సేవించే ఈ తామరకొలను కూడా రమ్యమైనది; ఆ రాజమహిషి జానకి తప్పక దీని దగ్గరకు వస్తుంది. రాఘవుని ప్రియురాలు, సాధ్వి, సుందరి, రాజమహిషి, వనసంచారంలో నేర్పరి అయిన ఆమె నిశ్చయంగా వస్తుంది. లేదా ఈ వనం గురించి బాగా తెలిసిన, రామచింతతో మిక్కిలి కృశించిన, లేడికన్నుల ఆమె ఈ రోజు ఇక్కడ వనానికి వస్తుంది. రామశోకంతో తపిస్తున్న, అందమైన కన్నులు గల, వనవాసంలో ఆసక్తి గల, వనంలో సంచరించే ఆ దేవి నిత్యం ఇక్కడికి వస్తుంది. రాముని ప్రియురాలు, ఆర్య, జనకుని కుమార్తె అయిన ఆ సాధ్వి ఇంతకుముందు ఎల్లప్పుడూ వనచరులపై ప్రేమ చూపేది. సంధ్యాకాలపు ఉపాసనపై మనస్సు గల, యౌవనవతి, శ్రేష్ఠమైన వర్ణం గల జానకి సంధ్యోపాసన కోసం నిర్మలజలం గల ఈ నదికి నిశ్చయంగా వస్తుంది. శుభలక్షణ గల, రాజాధిరాజు భార్య, రామునికి ప్రియమైన ఆమెకు తగినదే ఈ శుభమైన అశోకవనిక. చంద్రుని వంటి ముఖం గల ఆ దేవి బ్రతికి ఉంటే, చల్లని నీరు గల ఈ నదికి తప్పక వస్తుంది.’ ఇలా భావించి మహాత్ముడైన హనుమంతుడు మానవేంద్రుని భార్య కోసం ఎదురుచూస్తూ, చక్కగా పూచిన దట్టమైన ఆకుల మధ్య దాగి, అన్నిటినీ పరికిస్తూ చూస్తూ ఉన్నాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని తర్కం సూక్ష్మమైనది — సీతకు వనం అంటే ప్రీతి, ఆమె సంధ్యోపాసనలో నిష్ఠ గలది; కాబట్టి ఆమె తప్పక నదీతీరానికి వస్తుంది. ‘బ్రతికి ఉంటే’ అనే శంక ఇంకా మిగిలే ఉంది. నలభై అయిదవ శ్లోకంలో ‘ధ్రువమేష్యతి’ (నిశ్చయంగా వస్తుంది), నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో కూడా ‘ధ్రువమేష్యతి’ అనే పునరుక్తితో అతని ఆశ దృఢమవుతుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నూనమ్ ఏష్యతి’ (తప్పక వస్తుంది). చివరి శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో కూర్చబడింది. హనుమంతుని ఎదురుచూపు ధైర్యానికి ఉదాహరణ — అతడు దాగి ఎదురుచూస్తాడు, తొందరపడి ప్రవర్తించడు. సీత సంధ్యోపాసన ప్రస్తావన ఆమె ధర్మనిష్ఠను సూచిస్తుంది — బంధనంలో ఉన్నా ఆమె నిత్యకర్మను విడిచిపెట్టదని హనుమంతుని నమ్మకం. నలభై రెండవ శ్లోకంలో ‘యదృచ్ఛయా సంపతంతీమ్’ అంటే — దుఃఖార్తురాలైన ఆమె నియమం లేకుండా అటూ ఇటూ తిరుగుతూ ఉండవచ్చు. నలభై మూడవ శ్లోకంలో రావణుడు ‘దురాత్మా’, అతని వనం మాత్రం రమ్యం — ఈ వైషమ్యాన్ని కవి మళ్ళీ మళ్ళీ చూపుతాడు. నలభై నాలుగు, నలభై అయిదు శ్లోకాలలో సీత ‘రాజమహిషీ’ అని రెండుసార్లు చెప్పబడింది — బంధనంలో ఉన్నా ఆమె రాణియే. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో సీత పూర్వవృత్తాంతం స్మరించబడుతుంది — దండకారణ్యంలో ఆమె వనంలో తిరిగే మృగపక్షులపై స్నేహం చూపేది. యాభైవ శ్లోకంలో వనికకూ సీతకూ అనురూపత — శుభమైన వనిక శుభలక్షణ గల రాజపత్నికి తగినది. నలభై ఏడవ శ్లోకంలో ‘వనవాసరతా’ (వనవాసంలో ఆసక్తి గలది) అంటే — అయోధ్య నుండి వనానికి వెళ్ళడాన్ని సీత స్వేచ్ఛగా స్వీకరించిందనే స్మృతి. యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘యది జీవతి’ (బ్రతికి ఉంటే) అనేది చివరి శంక — హనుమంతుని ఆశ దృఢమైనదే, అయినా అతడు వాస్తవాన్ని మరచిపోడు. ఈ విధంగా పద్నాలుగవ సర్గ హనుమంతుని ఎదురుచూపుతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో అతడు శింశుప కింద సీతను చూస్తాడు. వర్ణనను దీర్ఘంగా చేయడం ద్వారా కవి పాఠకుని ఔత్సుక్యాన్ని కూడా పెంచుతాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥