సర్గ
సీతాదర్శనం
అశోకవనిక శోభ, చైత్యప్రాసాదం, రాక్షసస్త్రీలచేత చుట్టుముట్టబడిన మలినమైన సీత దర్శనం, ఆభరణాలతో గుర్తింపు, రాముడు చేస్తున్నది దుష్కరమైన కార్యం అనే ప్రశంస
శింశుపపై ఉన్న హనుమంతుడు మైథిలిని వెదకుతూ, అక్కడే ఉండి అన్నివైపులా చూస్తూ, భూమి అంతటినీ పరికించాడు. ఆ వనిక సంతానక లతలతో, వృక్షాలతో శోభిల్లుతూ, దివ్యమైన గంధరసాలతో కూడి, అన్నివైపులా అలంకరించబడి, నందనవనంలా, మృగపక్షులతో నిండి, హర్మ్యప్రాసాదాలతో కిక్కిరిసి, కోకిలల సమూహాల కూతలతో మారుమోగుతూ ఉంది. బంగారు కలువలూ పద్మాలూ గల బావులతో శోభిల్లుతూ, అనేక ఆసనాలతో, తివాచీలతో, అనేక భూగృహాలతో కూడిన ఆ వనిక అన్ని ఋతువుల పూలతో, రమ్యమైన, పండ్లు గల వృక్షాలతో ప్రకాశిస్తోంది. పూచిన అశోకాల శోభతో అది మారుతి దృష్టికి సూర్యోదయపు కాంతిలా, ప్రజ్వలిస్తున్నట్లు కనిపించింది. వందలాదిగా ఎగురుతున్న, చిత్రమైన, పూలను శిరోభూషణాలుగా ధరించినట్లున్న పక్షులచేత అది ఆకులు లేని కొమ్మలు గలదిగా చేయబడుతున్నట్లుంది — పక్షులు ఎక్కడ వాలితే అక్కడ పూలూ ఆకులూ రాలుతున్నాయి. మొదళ్ళ దాకా పూలతో నిండిన, శోకాన్ని నశింపజేసే అశోకాలూ, పూలభారపు అతిభారంతో భూమిని తాకుతున్నట్లున్న పూచిన కర్ణికారాలూ, చక్కగా పూచిన మోదుగులూ — వాటి కాంతితో ఆ ప్రదేశం అన్నివైపులా ప్రజ్వలిస్తున్నట్లుంది. పొన్నలూ, ఏడాకులపాలలూ, సంపెంగలూ, ఉద్దాలకాలూ బాగా పెరిగిన వేళ్ళతో, చక్కగా పూచి శోభిల్లుతున్నాయి. వేలాది అశోకాలు — కొన్ని బంగారం వంటివి, కొన్ని అగ్నిశిఖల కాంతి గలవి, కొన్ని నల్లని కాటుక వంటివి. ఆ వనిక దేవతల ఉద్యానమైన నందనంలా, కుబేరుని చైత్రరథంలా, వాటిని మించిపోయినట్లు, అచింత్యమైనదిగా, దివ్యమైనదిగా, రమ్యమైన శోభతో కూడినదిగా, పుష్పాలనే జ్యోతిర్గణాలతో కూడిన రెండవ ఆకాశంలా, వందలాది పుష్పరత్నాలతో చిత్రమైన అయిదవ సాగరంలా ఉంది. అన్ని ఋతువుల పూలతో నిండిన, మధుగంధం గల వృక్షాలతో, రకరకాల నాదాలతో, రమ్యమైన మృగగణాలతో పక్షులతో, అనేక గంధాలను ప్రవహింపజేస్తూ, పవిత్రమైన గంధం గల ఆ ఉద్యానం మనోహరంగా ఉంది. ‘అశోకైః శోకనాశనైః’ (శోకాన్ని నశింపజేసే అశోకాలతో) అనేది నామనిరుక్తి — శోకాన్ని నశింపజేసేవి కాబట్టి అశోకాలు; కానీ ఇక్కడే శోకంలో మునిగిన సీత నివసిస్తోంది, ఈ విరోధాన్ని కవి సూచించాడు. ‘పంచమం సాగరమ్’ (అయిదవ సాగరం) అంటే — నాలుగు సముద్రాల తరువాత అయిదవది అయిన పుష్పసముద్రం. ఈ భాగంలో కవి పూర్వసర్గ వర్ణనను మళ్ళీ విస్తరిస్తాడు, కానీ ఇప్పుడు హనుమంతుడు వృక్షం పైన ఉన్నాడు, కాబట్టి దృష్టి పై నుండి కిందికి వెళుతుంది — ‘మహీమ్ అన్వవైక్షత’ (భూమిని పరికించాడు). రెండవ శ్లోకంలో సంతానకాలు కల్పవృక్ష విశేషాలు, వాటి లతలు; మూడవ శ్లోకంలో నందనం ఇంద్రుని ఉద్యానం. నాలుగవ శ్లోకంలో ‘బహుభూమిగృహాయుతామ్’ అనేదానికి — అనేక భూగృహాలు గలది, లేదా అనేక అంతస్తుల గృహాలు గలది అని రెండు వ్యాఖ్యానాలు. అయిదు, ఆరు శ్లోకాలలో అశోకాల ఎర్రని పూలతో ఆ వనిక ప్రజ్వలిస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది — ఈ వర్ణం సూర్యోదయపు అరుణిమను గుర్తుచేస్తుంది. ఆరు, ఏడు శ్లోకాలలో పక్షులు పూలనూ ఆకులనూ రాల్చడం నిరంతరం జరుగుతోందని ‘అసకృత్’ (మళ్ళీ మళ్ళీ) అనే పదంతో సూచించబడింది. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో అశోకాలు పూలభారంతో వంగి నేలను తాకుతున్నట్లున్నాయి — సమృద్ధికీ వినయానికీ చిత్రం. తొమ్మిది, పది శ్లోకాలలో వృక్షనామాల జాబితా — పొన్నలు, ఏడాకులపాలలు, సంపెంగలు, ఉద్దాలకాలు, కర్ణికారాలు, మోదుగులు. పది, పదకొండు శ్లోకాలలో అశోకాలకు మూడు వర్ణాలు — బంగారం, అగ్ని, నల్లని కాటుక — ఇది వైవిధ్యం. పన్నెండవ శ్లోకంలో పూలు జ్యోతుల వంటివి, వనం రెండవ ఆకాశం వంటిది — ఉపమ పైకి వెళుతుంది; పదమూడవ శ్లోకంలో పూలు రత్నాల వంటివి, వనం అయిదవ సాగరం వంటిది. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో గంధాల, నాదాల బాహుళ్యం. ఈ విధంగా రూపం, వర్ణం, గంధం, ధ్వని — అన్ని ఇంద్రియవిషయాలూ వర్ణించబడ్డాయి. ఏడవ శ్లోకంలో ‘అశోకైః శోకనాశనైః’ అనే వృక్షనామంలో శ్లేష ఉంది; ఈ శ్లేష తరువాతి సర్గలలో కూడా మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది. పదకొండవ శ్లోకంలో చైత్రరథం కుబేరుని ఉద్యానం, నందనం ఇంద్రునిది — అశోకవనిక ఈ రెండు దివ్యోద్యానాలనూ మించినదిగా వర్ణించబడింది; ‘అతివృత్తమివ’ (మించిపోయినట్లు) అనే పదంతో అది స్పష్టమవుతుంది. ఈ విధంగా రావణుని ఐశ్వర్యం దేవతల ఐశ్వర్యాన్ని కూడా అతిక్రమిస్తుంది, కానీ అక్కడ నివసిస్తున్న సీత దుఃఖిని.
ఆ వనం పర్వతరాజంలా సుగంధభరితమై, రెండవ గంధమాదనంలా ఉంది. ఆ అశోకవనికలో వానరశ్రేష్ఠుడు దగ్గరలోనే, మధ్యలో వేయి స్తంభాలపై నిలిచిన, కైలాసంలా తెల్లని, మహోన్నతమైన చైత్యప్రాసాదాన్ని చూశాడు. ఆ ప్రాసాదానికి పగడాలతో చేసిన సోపానాలు, పుటం పెట్టిన బంగారపు వేదికలు ఉన్నాయి; అది తన శోభతో కన్నులను దోచుకుంటున్నట్లు ప్రకాశిస్తూ, నిర్మలంగా, ఎత్తుగా ఉండటంచేత ఆకాశాన్ని గీస్తున్నట్లుంది. చైత్యప్రాసాదం అంటే దేవాలయం, అక్కడ రాక్షసుల కులదేవతలు పూజించబడతారని వ్యాఖ్యానం; హిందీ భాష్యం దీనిని ‘చైత్యప్రాసాదం (మందిరం)’ అని చెబుతుంది. దాని తెల్లదనం కైలాసంతో, ఎత్తు ఆకాశాన్ని తాకడంతో పోల్చబడ్డాయి. ‘ముష్ణంతమివ చక్షూంషి’ (కన్నులను దోచుకుంటున్నట్లు) అంటే — చూసేవారి దృష్టిని హరిస్తున్నట్లు, దాని కాంతి అటువంటిది. ఈ ప్రాసాదానికి సమీపంలోనే సీత తరువాత కనిపిస్తుంది; కాబట్టి ఈ వర్ణనక్రమం దృష్టి సీత వైపు కదలడాన్ని సూచిస్తుంది. పదిహేడవ శ్లోకంలో పగడాలతో చేసిన సోపానాలు, పుటం పెట్టిన బంగారపు వేదిక — దాని సమృద్ధి అపూర్వం.
అప్పుడు హనుమంతుడు మలినవస్త్రం ధరించిన, రాక్షసస్త్రీలచేత చుట్టుముట్టబడిన, ఉపవాసంతో కృశించిన, దీనురాలైన, మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూర్పులు విడుస్తున్న, శుక్లపక్షం మొదట్లో కనిపించే నిర్మలమైన చంద్రరేఖలా క్షీణించిన సీతను చూశాడు. మసకగా గుర్తుపట్టగలిగే రూపంతో, అందమైన కాంతి గల ఆమె పొగతెరలతో కప్పబడిన అగ్నిశిఖలా ఉంది. ఒకే ఒక్క పచ్చని, మాసిపోయిన ఉత్తమవస్త్రాన్ని ధరించి, బురద అంటుకొని, అలంకారాలు లేకుండా ఉన్న ఆమె పద్మాలు లేని తామరకొలనులా ఉంది. పీడితురాలై, దుఃఖంతో తపిస్తూ, పూర్తిగా క్షీణించిన ఆ తపస్విని అంగారకగ్రహంచేత పీడించబడిన రోహిణిలా ఉంది. కన్నీటితో నిండిన ముఖంతో, దీనంగా, అనశనంతో కృశించి, శోకధ్యానంలో మునిగి, నిత్యం దుఃఖంలోనే ఉన్న ఆమె, ప్రియజనాన్ని కానక, రాక్షసస్త్రీల గుంపును చూస్తూ, తన మంద నుండి వేరై కుక్కల గుంపుచేత చుట్టుముట్టబడిన లేడిలా ఉంది. నల్లత్రాచులా ఉన్న, జఘనం వరకు వేలాడుతున్న ఒకే జడతో ఆమె మేఘాలు తొలగిన తరువాత నల్లని వనశ్రేణితో శోభిల్లే భూమిలా ఉంది. సుఖానికి అర్హురాలైన, దుఃఖంతో తపిస్తున్న, కష్టాలంటే ఎరుగని, విశాలనేత్రి, మిక్కిలి మలినంగా కృశించి ఉన్న ఆమెను చూసి హనుమంతుడు సమంజసమైన కారణాలతో ‘ఈమె సీత’ అని తర్కించాడు. కామరూపి అయిన రాక్షసుడు ఆనాడు అపహరించుకుపోతున్నప్పుడు ఏ రూపంలో కనిపించిందో, అదే రూపం గలది ఈ అంగన. ఇక్కడ సీత అవస్థ ఉపమానమాలతో వర్ణించబడుతుంది — చంద్రరేఖ, పొగ కమ్మిన అగ్నిశిఖ, పద్మాలు లేని తామరకొలను, గ్రహపీడిత రోహిణి, కుక్కలు చుట్టుముట్టిన లేడి, వనశ్రేణితో శోభిల్లే భూమి. ప్రతి ఉపమా ఆమె సౌందర్యాన్నీ దుఃఖాన్నీ ఒకేసారి చూపుతుంది — సౌందర్యం దాగి ఉంది, నశించలేదు. ‘ఏకవేణీ’ (ఒకే జడ) భర్త దూరదేశంలో ఉన్న స్త్రీ లక్షణం. ‘హ్రియమాణా తదా తేన’ (ఆనాడు అతడు అపహరించుకుపోతున్నప్పుడు) అనేది హనుమంతుని స్మృతి — ఋష్యమూకంపై ఆకాశంలో అపహరించబడుతున్న సీతను వానరులు చూశారు. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘పీడితాం … పరిక్షీణాం’ (పీడితురాలు … క్షీణించినది) అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వ్రీడితాం … పరిమ్లానాం’ (సిగ్గుపడుతున్నది … వాడిపోయినది) అని ఉంది. ఇరవై అయిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘నీలయా నీరదాపాయే వనరాజ్యా మహీమివ’ (మేఘాలు తొలగినప్పుడు నల్లని వనశ్రేణితో భూమిలా) వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘తతః’ (అప్పుడు) అనే పదంతో దృష్టి మారడం సూచించబడింది — ప్రాసాదం నుండి సీత వైపు. మొదట ఆమె ‘మలినసంవీతా’ (మలినవస్త్రం ధరించినది), ‘రాక్షసీభిః సమావృతా’ (రాక్షసస్త్రీలచేత చుట్టుముట్టబడినది) అని బాహ్యరూపం, తరువాత ‘ఉపవాసకృశా’ (ఉపవాసంతో కృశించినది), ‘నిఃశ్వసంతీ’ (నిట్టూరుస్తున్నది) అని ఆంతరిక అవస్థ. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో శుక్లపక్షం మొదట్లోని చంద్రరేఖ — కృశించినది, కానీ నిర్మలమైనది, పెరుగుతున్నది; సీత భాగ్యం వృద్ధి చెందుతుందనే సూచన కూడా. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో పొగ కమ్మిన అగ్నిశిఖ — ఆమె తేజస్సు దాగి ఉంది, నశించలేదు. ఇరవై మూడు, ఇరవై నాలుగు శ్లోకాలలో ఆమె ఒంటరితనం — ప్రియజనులు లేరు, కేవలం రాక్షసస్త్రీలు మాత్రమే. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘పీతేనైకేన సంవీతాం’ (ఒకే పచ్చని వస్త్రం ధరించినది) — అపహరణ సమయంలో ధరించిన ఒకే ఒక్క పచ్చని వస్త్రం, దాని ఉత్తరీయం దారిలో పడిపోయింది. ‘విపద్మామివ పద్మినీమ్’ (పద్మాలు లేని తామరకొలనులా) — తామరకొలను నీటితో నిండి ఉన్నా పద్మాలు లేక శోభాహీనంగా ఉంటుంది; అలాగే సీత జీవించి ఉంది, కానీ అలంకారాలూ ఆనందమూ లేకుండా. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో రోహిణి చంద్రుని ప్రియురాలు, అంగారకునిచేత పీడించబడింది — రాముని ప్రియురాలు రావణునిచేత పీడించబడుతోందని ధ్వని. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘వ్యసనానామకోవిదామ్’ (కష్టాలంటే ఎరుగనిది) — ఇంతకుముందు దుఃఖం ఎరుగనిది ఇప్పుడు దుఃఖంలో మునిగి ఉంది. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు కేవలం భావనతో కాక, సమంజసమైన కారణాలతో తర్కిస్తాడు — ఇది వివేకం. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలోని ‘స్వగణేన మృగీం హీనాం శ్వగణేనావృతామివ’ (తన మంద నుండి వేరై కుక్కల గుంపుచేత చుట్టుముట్టబడిన లేడిలా) అనే ఉపమ రాక్షసస్త్రీల హింసాప్రవృత్తినీ, సీత భీరుత్వాన్నీ ఒకేసారి చూపుతుంది.
పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం, అందమైన కనుబొమలు, అందంగా గుండ్రనైన స్తనాలు గల, తన కాంతితో అన్ని దిక్కుల చీకటినీ పోగొడుతున్న ఆ దేవి; నల్లని కంఠం, దొండపండు వంటి పెదవులు, సన్నని నడుము, చక్కగా నిలిచిన దేహం, పద్మదళాల వంటి కన్నులు గల సీత మన్మథుని రతీదేవిలా, సర్వజగత్తుకూ ప్రియమైన పూర్ణచంద్రుని కాంతిలా ఉంది. నేలపై కూర్చున్న సుందరశరీరి అయిన ఆమె నియమం గల తాపసిలా, నిట్టూర్పులు ఎక్కువగా విడుస్తున్న భీరువైన ఆమె నాగరాజు భార్యలా ఉంది. విస్తారంగా వ్యాపించిన గొప్ప శోకజాలంతో ఆమె పొగతెరలతో కప్పబడిన అగ్నిశిఖలా ప్రకాశించలేకపోతోంది. ఆమె సందేహాస్పదమైన స్మృతిలా, పతనమైన ఐశ్వర్యంలా, దెబ్బతిన్న శ్రద్ధలా, భంగమైన ఆశలా, విఘ్నాలతో కూడిన సిద్ధిలా, కలుషితమైన బుద్ధిలా, అసత్యమైన అపవాదంతో పతనమైన కీర్తిలా ఉంది. రాముని నుండి వేరుచేయబడినందువల్ల వ్యథ చెంది, రాక్షసగణాలచేత పీడించబడి, అబల, లేడిపిల్ల కన్నుల ఆమె అటూ ఇటూ చూస్తూ, కన్నీటితో నిండిన నల్లని వంకర రెప్పలు గల, ప్రసన్నత లేని ముఖంతో మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూరుస్తోంది. మలినమూ బురదా అంటుకొని, దీనంగా, అలంకారానికి అర్హురాలైనా అలంకారం లేకుండా ఉన్న ఆమె నల్లని మేఘాలచేత కప్పబడిన నక్షత్రరాజు (చంద్రుని) కాంతిలా ఉంది. ఇక్కడ ఉపమలు అమూర్తమవుతాయి — స్మృతి, ఐశ్వర్యం, శ్రద్ధ, ఆశ, సిద్ధి, బుద్ధి, కీర్తి. ఏడు అమూర్త వస్తువులు బాధించబడ్డాయి, నశించలేదు — అలాగే సీత కూడా బాధించబడింది, నశించలేదు. ‘అభూతేనాపవాదేన కీర్తిం నిపతితామివ’ (అసత్యమైన అపవాదంతో పతనమైన కీర్తిలా) అనే ఉపమ ఉత్తరకాండలోని ఘటనను సూచిస్తుందని కొందరు వ్యాఖ్యాతలు అంటారు. ‘రామోపరోధవ్యథితామ్’ — రాముని విరహంతో వ్యథ చెందినది. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘నీలకంఠీం’ (నల్లని కంఠం గలది) అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నీలకేశీం’ (నల్లని కేశాలు గలది). ముప్పై అయిదవ శ్లోకంలో ‘రక్షోగణనిపీడితామ్’ (రాక్షసగణాలచేత పీడించబడినది) అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘రక్షోహరణకర్శితామ్’ (రాక్షసుడు అపహరించడంవల్ల కృశించినది) అని ఉంది. ఇరవై ఎనిమిది, ఇరవై తొమ్మిది శ్లోకాలలో హనుమంతుడు సీత సౌందర్యాన్ని రాముని వర్ణనతో పోల్చుకుంటాడు — పూర్ణచంద్రముఖి, అందమైన కనుబొమలు, దొండపండు పెదవులు, సన్నని నడుము, పద్మదళనేత్రాలు — ఈ లక్షణాలు రాముడు కిష్కింధలో చెప్పి ఉంటాడు. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో రతి కాముని భార్య — సౌందర్యానికి పరమ ఆదర్శం. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘నియతామివ తాపసీమ్’ (నియమం గల తాపసిలా) అంటే — నేలపై కూర్చున్న ఆమె తపస్వినిలా ఉంది, ఆమె వ్రతం పాతివ్రత్యం. ‘భుజగేంద్రవధూమివ’ (నాగరాజు భార్యలా) అనేది దీర్ఘనిశ్శ్వాసానికి ఉపమ. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో అగ్నిశిఖ ఉపమ మళ్ళీ వస్తుంది, కానీ ఇప్పుడు శోకజాలమే పొగ. ముప్పై మూడు, ముప్పై నాలుగు శ్లోకాలలో ఏడు అమూర్త ఉపమలు — ఇది కవి విశిష్టశైలి, ఇందులో మూర్తమైన దుఃఖం అమూర్తమైన భావాలతో పోల్చబడుతుంది. ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో ‘కృష్ణవక్రాక్షిపక్ష్మణా’ అంటే — కన్నీటితో తడిసిన నల్లని వంకర రెప్పలతో. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో చంద్రకాంతిని నల్లని మేఘాలు కప్పడం — అడ్డంకి క్షణికం, చంద్రుడు నాశనం లేనివాడు. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘సుప్రతిష్ఠితామ్’ అంటే — స్థిరమైన పాదాలు గలది, చక్కగా రూపొందిన శరీరం గలది. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘సోపసర్గాం యథా సిద్ధిమ్’ (విఘ్నాలతో కూడిన సిద్ధిలా) — విఘ్నాలతో ఆక్రమించబడిన సిద్ధి, హనుమంతుని స్వకార్యసిద్ధి కూడా ఇప్పుడు విఘ్నాలతో కూడినదే అయినట్లు. ముప్పై అయిదవ శ్లోకంలో ‘వీక్షమాణాం తతస్తతః’ (అటూ ఇటూ చూస్తున్నది) అంటే — ఆమె సహాయం కోసం వెదకుతున్నట్లు అన్నివైపులా చూస్తోంది; ఆమె కన్నులలో ఆశ ఇంకా బ్రతికే ఉంది.
మళ్ళీ మళ్ళీ సీతను పరికించి చూడగా, అభ్యాసం లేకపోవడంవల్ల సడలిపోయిన విద్యలా అతని బుద్ధి సందేహించింది. సంస్కారం లేక వేరే అర్థానికి మళ్ళిన వాక్కులా అలంకారం లేని సీతను హనుమంతుడు కష్టంమీద గుర్తుపట్టాడు. నిందలేని, విశాలనేత్రి అయిన రాజపుత్రిని చూసి, కారణాలతో సమర్థించుకుంటూ ‘ఈమె సీత’ అని అతడు తర్కించాడు. రాముడు వైదేహి అంగాలపై ఉన్నట్లు వర్ణించిన ఆభరణాలను, దేహానికి శోభ కలిగించే ఆ ఆభరణసమూహాలను అతడు గమనించాడు — చక్కగా చేసిన రెండు కర్ణవేష్టాలు (చెవి ఆభరణాలు), చక్కగా అమర్చిన శ్వదంష్ట్రలు (కుక్కపళ్ళ ఆకారపు ఆభరణాలు), చేతులపై మణులతో పగడాలతో చిత్రమైన ఆభరణాలు; చాలాకాలంగా ధరించి ఉండటంచేత నల్లబడినా, అవి తమ ఆకృతిని నిలుపుకున్నాయి. ‘రాముడు వర్ణించినవి ఇవేనని నేను భావిస్తున్నాను. ఆమె విడిచిపెట్టినవి నాకు ఇక్కడ కనిపించడం లేదు; ఆమె విడిచిపెట్టనివి ఇవే అనడంలో సందేహం లేదు. బంగారు పట్టు వంటి, పచ్చని, శుభమైన ఆ వస్త్రం — జారిపడి కొండపై తగులుకున్న ఉత్తరీయం — ఆనాడు వానరులచేత చూడబడింది; శబ్దం చేసే ముఖ్యమైన గొప్ప ఆభరణాలను ఈమెయే నేలపై విసిరివేయగా అవి చూడబడ్డాయి. ఈ వస్త్రం చాలాకాలంగా ధరించడంవల్ల బాగా మాసిపోయింది, అయినా దాని వర్ణం తగ్గలేదు, ఆ ఉత్తరీయంలాగే ఇదీ శోభాయమానంగా ఉంది. బంగారువర్ణం గల దేహం గల ఈమె రాముని ప్రియమైన పట్టమహిషి, కనుమరుగైనా ఆమె అతని మనస్సు నుండి కనుమరుగు కాలేదు.’ ఇక్కడ హనుమంతుని తర్కం ప్రమాణాల మీద ఆధారపడినది — మొదట రూపసామ్యం, తరువాత ఆభరణాలు, తరువాత వస్త్రవర్ణం; ఋష్యమూకంపై విసిరిన ఆభరణాలు ఇక్కడ లేవు, మిగిలినవి ఉన్నాయి — ఇది బలమైన హేతువు. ‘ఆమ్నాయానామయోగేన విద్యాం ప్రశిథిలామివ’ (అభ్యాసం లేకపోవడంవల్ల సడలిపోయిన విద్యలా) — అభ్యాసం లేకపోతే విద్య సడలిపోతుంది, అలాగే దుఃఖంతో సీత రూపం సడలిపోయింది. ముప్పై ఎనిమిది, ముప్పై తొమ్మిది శ్లోకాలలోని రెండు ఉపమలూ శాస్త్రసంబంధమైనవి — అభ్యాసం లేక సడలిన విద్య, సంస్కారం లేక వేరే అర్థానికి మళ్ళిన వాక్కు. హనుమంతుడు వేదవిదుడు, వ్యాకరణవిదుడు అని కిష్కింధాకాండలో రాముడు ప్రశంసించాడు; కాబట్టి ఈ ఉపమలు అతని మనస్సుకు అనురూపమైనవి. నలభై ఒకటవ శ్లోకం నుండి ఆభరణాల పరీక్ష — కర్ణవేష్టాలు, శ్వదంష్ట్రలు, హస్తాభరణాలు. నలభై మూడవ శ్లోకంలో ‘శ్యామాని చిరయుక్తత్వాత్’ (చాలాకాలంగా ధరించడంవల్ల నల్లబడినవి) అంటే — దీర్ఘకాలం ధరించినందువల్ల మలినమైనవి, కానీ ఆకృతి మునుపటిలాగే ఉంది. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో తర్కానికి మూలం — ఋష్యమూకంపై విసిరిన ఆభరణాలు ఇక్కడ లేవు. నలభై అయిదు, నలభై ఆరు శ్లోకాలలో వానరులు చూసిన ఉత్తరీయపు స్మరణ. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘ప్రణష్టాపి సతీ యస్య మనసో న ప్రణశ్యతి’ (కనుమరుగైనా అతని మనస్సు నుండి కనుమరుగు కానిది) — దృష్టి నుండి కనుమరుగైంది, మనస్సు నుండి కాదు. నలభయ్యవ శ్లోకంలో ‘కారణైరుపపాదయన్’ (కారణాలతో సమర్థించుకుంటూ) — ఇంతకుముందు ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘ఉపపాదిభిః’ (సమంజసమైన కారణాలతో) అని, ఇక్కడ మళ్ళీ హేతువులతో సాధిస్తూ — తర్కపు పునరావృత్తి నిశ్చయపు దృఢత్వాన్ని చూపుతుంది. నలభై ఆరవ శ్లోకంలో ‘స్వనవంతి మహాంతి’ (శబ్దం చేసే గొప్పవి) అంటే — అందెలు మొదలైన మోగే ఆభరణాలు. నలభై ఏడవ శ్లోకంలో వస్త్రవర్ణం తగ్గలేదు — సీత శీలం కూడా దుఃఖంతో మలినం కాలేదన్నట్లు.
‘ఎవరి కోసం రాముడు ఇక్కడ నాలుగు విధాలుగా తపిస్తున్నాడో, ఆమె ఈమెయే — కారుణ్యంతో, ఆనృశంస్యంతో (దయాగుణంతో), శోకంతో, మదనంతో. స్త్రీ కనుమరుగైందని కారుణ్యంతో, తనను ఆశ్రయించినదని ఆనృశంస్యంతో, భార్య నష్టమైందని శోకంతో, ప్రియురాలని మదనంతో. ఈ దేవి రూపం, అంగప్రత్యంగాల సౌష్ఠవం ఎలాంటిదో, రాముని రూపం ఎలాంటిదో — ఈ నల్లకన్నుల సుందరి అతనికి అనురూపమైనది. ఈ దేవి మనస్సు అతనిలో, అతని మనస్సు ఈమెలో ప్రతిష్ఠితమై ఉంది; అందువల్లనే ఈమె, ధర్మాత్ముడైన అతడూ ఒక్క ముహూర్తమైనా జీవిస్తున్నారు. ఈమెను కోల్పోయిన ప్రభువు రాముడు తన దేహాన్ని ధరిస్తున్నాడు, శోకంతో కుంగిపోవడం లేదు — అతడు దుష్కరమైన పని చేశాడు.’ ఈ విధంగా ఆ స్థితిలో సీతను చూసి సంతోషించిన పవనసంభవుడు మనస్సుతో రాముని దగ్గరకు వెళ్ళి, ఆ ప్రభువును ప్రశంసించాడు. నలభై తొమ్మిది, యాభై శ్లోకాలు రామాయణంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనవి — రాముని దుఃఖానికి నాలుగు కారణాలు సూక్ష్మంగా విభజించబడ్డాయి; ప్రతి కారణమూ సీతతో ఉన్న ఒక్కొక్క సంబంధంతో ముడిపడి ఉంది — స్త్రీ, ఆశ్రితురాలు, భార్య, ప్రియురాలు. యాభై రెండవ శ్లోకంలో పరస్పరానురాగమే ఇద్దరి జీవనానికీ హేతువు. యాభై మూడవ శ్లోకంలో ముద్రణ పాఠం ‘దుష్కరం కృతవాన్రామో హీనో యదనయా ప్రభుః. ధారయత్యాత్మనో దేహం న శోకేనావసీదతి’ (ఈమెను కోల్పోయిన ప్రభువు రాముడు దుష్కరమైన పని చేశాడు, తన దేహాన్ని ధరిస్తున్నాడు, శోకంతో కుంగిపోవడం లేదు) — సమీక్షిత సంస్కరణలో 5.013.051 వద్ద ‘దుష్కరం కురుతే రామో య ఇమాం మత్తకాశినీమ్ / సీతాం వినా మహాబాహుర్ ముహూర్తమ్ అపి జీవతి’ (మదవతి అయిన ఈ సీత లేకుండా మహాబాహువు ఒక్క ముహూర్తమైనా జీవిస్తున్నాడంటే రాముడు దుష్కరమైన పని చేస్తున్నాడు) అని ఉంది; వల్గేట్ ఉత్తరార్ధం మాత్రం సమీక్షిత సంస్కరణలోని 5.014.027 ఉత్తరార్ధంతో సమానం, అది వల్గేట్లో తరువాతి సర్గలో (16.27) కూడా పునరావృతమవుతుంది. కాబట్టి ఇక్కడ ఉన్నది పాఠభేదం, లోపం కాదు. యాభై నాలుగవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు ‘మనసా రామం జగామ’ (మనస్సుతో రాముని దగ్గరకు వెళ్ళాడు) — శరీరంతో లంకలో, మనస్సుతో రాముని సమీపంలో. యాభైవ శ్లోకంలోని విభజన సౌష్ఠవం — స్త్రీ కాబట్టి కారుణ్యం, శరణాగతురాలు కాబట్టి ఆనృశంస్యం, భార్య కాబట్టి శోకం, ప్రియురాలు కాబట్టి మదనం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चदशः सर्ग॥ १५॥