సర్గ
హనుమంతుని సీతాప్రశంస, శోకం
సీత శీలసౌందర్యాల ప్రశంస, ఆమె కోసం రాముడు చేసిన కార్యాల స్మరణ, ఆమె దుఃఖం చూసి హనుమంతుని శోకం, శింశుపపైనే ఉండిపోవడం
ప్రశంసించదగిన ఆ సీతనూ, గుణాలతో మనోహరుడైన రామునీ ప్రశంసించి, వానరశ్రేష్ఠుడు మళ్ళీ చింతలో మునిగాడు. ముహూర్తకాలం ధ్యానించి, కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో తేజస్వి అయిన హనుమంతుడు సీతను గురించి ఇలా విలపించాడు — ‘పెద్దలచేత వినయం నేర్పబడిన లక్ష్మణునికి పూజ్యురాలు, గురువైన రామునికి ప్రియురాలు అయిన సీత కూడా దుఃఖార్తురాలైతే, కాలాన్ని అతిక్రమించడం నిజంగా అసాధ్యం. ధీమంతుడైన రాముని, లక్ష్మణుని పట్టుదలను ఎరిగిన దేవి వర్షాకాలంలో గంగలా మరీ ఎక్కువగా కలతపడటం లేదు. శీలంలో, వయస్సులో, నడవడిలో సమానురాలు, వంశంలో లక్షణాలలో సమానురాలు అయిన వైదేహికి రాఘవుడు తగినవాడు, ఈ నల్లకన్నుల సుందరి అతనికి తగినది.’ కొత్త బంగారపు కాంతి గల, లోకానికి ప్రియమైన లక్ష్మీదేవి వంటి ఆమెను చూసి, అతడు మనస్సుతో రాముని దగ్గరకు వెళ్ళి ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని సంతోషం శోకంగా మారుతుంది — సీతను కనుగొన్నా ఆమె దుఃఖాన్ని చూసి అతడు ఏడుస్తాడు. ‘కాలో హి దురతిక్రమః’ (కాలాన్ని అతిక్రమించడం అసాధ్యం) అంటే — ఇలాంటి వ్యక్తి కూడా దుఃఖాన్ని పొందితే, కాలబలాన్ని ఎవరు అతిక్రమించగలరు? నాలుగవ శ్లోకంలో గంగ ఉపమ — వర్షాకాలంలో కూడా గంగ మరీ కలతపడదు, ఎందుకంటే అది గంభీరమైనది; అలాగే సీత కూడా రామలక్ష్మణుల పరాక్రమాన్ని ఎరిగి ధైర్యాన్ని విడువదు. అయిదవ శ్లోకంలో ఇద్దరి అనురూపత — శీలం, వయస్సు, నడవడి, వంశం, లక్షణాలు సమానం. ఆరవ శ్లోకంలో ఆమె లక్ష్మి వంటిది — రాముడు విష్ణువు వంటివాడని ధ్వని. రెండవ శ్లోకంలో ‘సీతామాశ్రిత్య’ అంటే — సీతను ఉద్దేశించి, ఆమె విషయంలో. హనుమంతుని కన్నీళ్ళు అతని కోమల హృదయాన్ని చూపుతాయి; అతడు కేవలం వీరుడే కాదు, సహృదయుడు కూడా. మూడవ శ్లోకంలో ‘గురుప్రియా’ అంటే — అన్నగారైన రాముని ప్రియురాలు; లక్ష్మణుడు ఆమెను తల్లిలా గౌరవించేవాడు.
‘ఈ విశాలనేత్రి కారణంగా మహాబలుడైన వాలి చంపబడ్డాడు, పరాక్రమంలో రావణునితో సమానుడైన కబంధుడు కూడా పడగొట్టబడ్డాడు. వనంలో రాముడు పరాక్రమించి భయంకర పరాక్రమం గల రాక్షసుడు విరాధుని యుద్ధంలో, మహేంద్రుడు శంబరుని చంపినట్లు చంపాడు. జనస్థానంలో భయంకరకర్ములైన పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు అగ్నిశిఖల వంటి బాణాలతో చంపబడ్డారు. ఆత్మజ్ఞాని అయిన రాముడు యుద్ధంలో ఖరుని చంపాడు, త్రిశిరుని పడగొట్టాడు, మహాతేజస్వి అయిన దూషణుని కూడా. వాలి పాలించిన, దుర్లభమైన వానరుల ఐశ్వర్యాన్ని లోకవిశ్రుతుడైన సుగ్రీవుడు ఈమె కారణంగానే పొందాడు. శ్రీమంతుడూ నదనదీపతీ అయిన సాగరాన్ని కూడా నేను దాటాను, ఈ పురిని కూడా ఈ విశాలనేత్రి కోసమే పరిశీలించాను. ఈమె కోసం రాముడు సముద్రం వరకు ఉన్న భూమినైనా, జగత్తునైనా తలక్రిందులు చేసినా, అది తగినదే అని నా అభిప్రాయం. మూడు లోకాల రాజ్యం ఒకవైపు, జనకాత్మజ సీత ఒకవైపు — అని త్రాసులో తూచితే, త్రైలోక్యరాజ్యమంతా కలిసినా సీత కళకు (పదహారవ వంతుకు) కూడా సరిపోదు.’ ఇక్కడ హనుమంతుడు అరణ్యకాండ నుండి కిష్కింధాకాండ వరకు కథనమంతటినీ సంక్షిప్తంగా స్మరిస్తాడు — విరాధుడు, ఖరదూషణత్రిశిరులు, కబంధుడు, వాలి, సుగ్రీవుని రాజ్యం, తన సముద్రలంఘనం. కాలక్రమం పాటించబడలేదు, భావక్రమమే పాటించబడింది. ఈ కార్యాలన్నిటికీ మూలం సీత — కాబట్టి ఆమె విలువ అపరిమితమైనది. ‘నాప్నుయాత్కలామ్’ (కళకు సరిపోదు) — పదహారవ భాగానికి కూడా సరిపోదు; ఈ వాక్ప్రయోగం అతిశయాన్ని తెలుపుతుంది. పదకొండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘లోకవిశ్రుతః’ (లోకప్రసిద్ధుడు) అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘లోకసత్కృతమ్’ (లోకంచేత గౌరవించబడిన) అని ఐశ్వర్యానికి విశేషణంగా ఉంది. పన్నెండవ శ్లోకంలో ‘మయాఽఽక్రాంతః’ (నేను దాటాను) అనేది హనుమంతుడు తన కార్యాన్ని వినయంగా ప్రస్తావించడం. ఏడవ శ్లోకంలో వాలి, కబంధుల ప్రస్తావన మొదట వస్తుంది — ఎందుకంటే వారిద్దరూ హనుమంతుని స్మృతికి సమీపంగా ఉన్నారు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ఇంద్రుడు శంబరాసురుని వధించడం ఉపమానం. తొమ్మిది, పది శ్లోకాలలో జనస్థాన యుద్ధం — ఒక్క రాముడే పద్నాలుగు వేల రాక్షసులను చంపాడు, ఇది అరణ్యకాండలో వర్ణించబడింది. పదమూడవ శ్లోకంలో ‘యుక్తమిత్యేవ మే మతిః’ (అది తగినదే అని నా అభిప్రాయం) — రామునికి కలగబోయే కోపాన్ని కూడా హనుమంతుడు న్యాయమైనదిగా భావిస్తాడు. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో త్రాసు కల్పన — ఒకవైపు త్రైలోక్యరాజ్యం, మరొకవైపు సీత; అయినా సీత వైపే బరువెక్కువ.
‘ఈమె ధర్మశీలుడూ మహాత్ముడూ అయిన జనకుని, మిథిలారాజు కుమార్తె, భర్త విషయంలో దృఢవ్రత అయిన సీత. నాగలి మొన దున్నిన పొలంలో భూమిని చీల్చుకొని పైకి వచ్చింది, పద్మపరాగం వంటి శుభమైన పొలపుధూళితో కప్పబడి ఉంది. పరాక్రమవంతుడూ, ఆర్యశీలుడూ, యుద్ధాలలో వెనుదిరగనివాడూ అయిన దశరథమహారాజుకు ఈమె పెద్ద కోడలు, యశస్విని. ధర్మజ్ఞుడూ, కృతజ్ఞుడూ, ఆత్మజ్ఞానీ అయిన రాముని ప్రియమైన భార్య అయిన ఈమె రాక్షసస్త్రీల వశమైంది. భర్తపై ఉన్న ప్రేమబలంతో అన్ని భోగాలనూ విడిచిపెట్టి, కష్టాలను లెక్కచేయకుండా ఆమె నిర్జనమైన వనంలో ప్రవేశించింది. పండ్లతో దుంపలతో తృప్తిపడుతూ, భర్తను సేవించడంలో నిమగ్నమై, ఆమె భవనంలో ఉన్నట్లే వనంలో కూడా పరమానందాన్ని పొందేది. బంగారువర్ణం గల దేహం గల, నిత్యం చిరునవ్వుతో మాట్లాడే, అనర్థాలకు అర్హురాలు కాని ఆ ఈమె ఈ యాతనను సహిస్తోంది.’ ఇక్కడ సీత జీవితంలోని నాలుగు సంబంధాలు స్మరించబడతాయి — జనకుని కుమార్తె, దశరథుని కోడలు, రాముని భార్య, రావణుని బందీ. మొదటి మూడూ గౌరవప్రదమైనవి, నాలుగవది దుఃఖమయమైనది — ఈ వైషమ్యమే హనుమంతుని శోకానికి హేతువు. పదహారవ శ్లోకంలో అయోనిజ అయిన సీత జన్మకథ — నాగలితో దున్నుతున్న పొలం నుండి ఆమె పైకి వచ్చింది, పొలపుధూళి ఆమె శరీరంపై పద్మపరాగంలా ఉంది. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో వనవాసంలో కూడా ఆమె సంతృప్తి — ‘వనేఽపి భవనే యథా’ (భవనంలో ఉన్నట్లే వనంలో కూడా). ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘అనర్థానామభాగినీ’ — దుఃఖానికి అర్హురాలు కాదు, అయినా దుఃఖిని. పదిహేనవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘జనకస్య … మైథిలరాజస్య’ అనే పదక్రమం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మైథిలస్య … జనకరాజస్య’. పదిహేడవ శ్లోకంలో దశరథుని విశేషణాలు — పరాక్రమవంతుడు, ఆర్యశీలుడు, యుద్ధాలలో వెనుదిరగనివాడు — అతని కోడలి గౌరవాన్ని పెంచుతాయి. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో రాముని మూడు విశేషణాలు — ధర్మజ్ఞుడు, కృతజ్ఞుడు, ఆత్మజ్ఞాని — అటువంటివాని భార్య రాక్షసస్త్రీల వశం కావడం అత్యంత అనుచితం అని భావం. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘భర్తృస్నేహబలాత్కృతా’ — బలాత్కారంతో కాదు, ప్రేమబలంతో ప్రేరేపించబడినది. పదిహేనవ శ్లోకంలోని ‘భర్తృదృఢవ్రతా’ (భర్త విషయంలో దృఢవ్రత) అనే విశేషణమే ఈ ప్రశంసంతటికీ సారం.
‘దాహంతో ఉన్నవాడు చలివేంద్రాన్ని కోరినట్లు, రావణుడు ధ్వంసం చేసిన చలివేంద్రం వంటి, శీలసంపన్న అయిన ఈమెను రాఘవుడు చూడాలని కోరుకుంటున్నాడు. రాజ్యభ్రష్టుడైన రాజు భూమిని మళ్ళీ పొందినట్లు, ఈమెను మళ్ళీ పొందడంతో రాఘవుడు నిశ్చయంగా ఆనందిస్తాడు. కామభోగాలను వదులుకొని, బంధుజనానికి దూరమై, ఈమె అతనితో కలయికను కాంక్షిస్తూ తన దేహాన్ని నిలుపుకుంటోంది. ఈమె రాక్షసస్త్రీలను చూడటం లేదు, ఈ పూలూ పండ్లూ గల వృక్షాలనూ చూడటం లేదు; ఏకాగ్రమైన హృదయంతో ఆమె నిశ్చయంగా రామునే చూస్తోంది. స్త్రీకి భర్తయే ఆభరణం కంటే మిన్నయైన శోభ; అతడు లేని ఈమె శోభకు అర్హురాలైనా శోభించడం లేదు. ఈమెను కోల్పోయిన రాముడు తన దేహాన్ని ధరిస్తున్నాడు, దుఃఖంతో కుంగిపోవడం లేదు — అతడు దుష్కరమైన పని చేస్తున్నాడు.’ ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ఉపమ — దాహంతో ఉన్న బాటసారి చలివేంద్రాన్ని కోరినట్లు రాముడు సీతను కోరుతున్నాడు; చలివేంద్రం రావణునిచేత ధ్వంసం చేయబడింది — విరిగిపోయింది, అయినా అక్కడ నీరు ఉంది. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో రాజ్యభ్రష్టుడైన రాజు మళ్ళీ రాజ్యం పొందడం అనే ఉపమ — రాముడు కూడా స్వయంగా రాజ్యభ్రష్టుడే, కాబట్టి ఈ ఉపమ అతని స్థితిని తాకుతుంది. ఇరవై అయిదవ శ్లోకంలో సీత ధ్యానం — ఆమె రాక్షసస్త్రీలను కూడా చూడదు; ఆమె దృష్టి లోపల రామునిపై నిలిచి ఉంది. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో భర్తయే స్త్రీకి పరమాభరణం అనే సూక్తి. ఇరవై ఏడవ శ్లోకం పూర్వసర్గలోని యాభై మూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధాన్ని మళ్ళీ చెబుతుంది — ‘ధారయత్యాత్మనో దేహం న దుఃఖేనావసీదతి’ (తన దేహాన్ని ధరిస్తున్నాడు, దుఃఖంతో కుంగిపోవడం లేదు); కానీ ఇక్కడ ‘కురుతే’ (చేస్తున్నాడు), ‘దుఃఖేన’ (దుఃఖంతో) అనే పాఠం ఉంది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘తత్సమాగమకాంక్షిణీ’ (అతనితో కలయికను కాంక్షిస్తున్నది) — సీత జీవితానికి ఒకే ప్రయోజనం, రామునితో మళ్ళీ కలవడం. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘శోభనార్హా న శోభతే’ (శోభకు అర్హురాలైనా శోభించడం లేదు) — యోగ్యత ఉంది, కానీ నిమిత్తం లేదు. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు రాముని ధైర్యాన్ని కూడా ప్రశంసిస్తాడు — ప్రియురాలు లేకుండా జీవించడం దుష్కరమైన పని.
‘నల్లని కేశాంతాలు గల, శతపత్రం (తామర) వంటి కన్నులు గల, సుఖానికి అర్హురాలైన ఈమె దుఃఖిస్తోందని తెలిసి నా మనస్సు కూడా వ్యథ చెందింది. భూమివంటి సహనం గల, పద్మం వంటి కన్నులు గల, రాఘవలక్ష్మణులచేత రక్షించబడిన ఆమె ఇప్పుడు చెట్టుమొదట్లో వికృతమైన కన్నులు గల రాక్షసస్త్రీలచేత కాపలా కాయబడుతోంది. మంచుతో దెబ్బతిన్న తామరలా శోభను కోల్పోయి, కష్టపరంపరలచేత పీడించబడుతూ, సహచరుడు లేని చక్రవాకిలా జనకసుత దీనమైన దశను పొందింది. పూలభారంతో కొనకొమ్మలు వంగిన అశోకాలు ఈమెకు తీవ్రమైన శోకాన్ని కలిగిస్తున్నాయి, మంచు తొలగిపోయిన తరువాత ఉదయించిన శీతకిరణుడైన చంద్రుడు కూడా వేలాది కిరణాలు గల సూర్యునిలా తాపాన్ని కలిగిస్తున్నాడు.’ ఈ విధంగా విషయాన్ని పరిశీలించి, ‘ఈమె సీత’ అనే నిశ్చయబుద్ధి కలిగిన బలవంతుడూ, వేగవంతుడూ, వానరశ్రేష్ఠుడూ అయిన కపి ఆ వృక్షాన్నే ఆశ్రయించి కూర్చున్నాడు. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘రక్షితా’ (రక్షించబడినది), ‘సంరక్ష్యతే’ (కాపలా కాయబడుతోంది) అనే పదాల మధ్య విరోధం — ఇంతకుముందు ప్రేమతో రక్షించబడింది, ఇప్పుడు నిర్బంధంతో. క్షితిక్షమా — భూమిలా సహనశీల, భూమిపుత్రి అయిన సీత. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో చక్రవాకి రాత్రి సహచరునికి దూరమవుతుంది — ఇది విరహానికి ప్రసిద్ధమైన ఉపమ; ‘హిమహతనళినీ’ (మంచుతో దెబ్బతిన్న తామర) — శిశిరంలో తామర తన శోభను విడిచిపెడుతుంది. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో విరోధాభాసం — అశోకాలు శోకాన్ని కలిగిస్తాయి, శీతకిరణుడు తాపాన్ని ఇస్తాడు. ఈ చివరి నాలుగు శ్లోకాలూ దీర్ఘవృత్తాలలో ఉన్నాయి — 29, 31, 32 ఇంద్రవజ్రా ఉపజాతులలో, 30 పుష్పితాగ్రలో. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో ‘జాతబుద్ధిః’ (నిశ్చయబుద్ధి కలిగినవాడు) — నిశ్చయం పూర్తయింది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నివిష్టబుద్ధిః’ (బుద్ధి నిలిచినవాడు). కపి అక్కడే దాగి ఉంటాడు — తరువాతి సర్గలో రావణుని రాక జరుగుతుంది. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘మమాపి’ (నాకు కూడా) అంటే — రామునికిలాగే నాకు కూడా; దూత స్వామి దుఃఖాన్ని తానే అనుభవిస్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥