సర్గ
రాక్షసస్త్రీలచేత చుట్టుముట్టబడిన సీత దర్శనం
చంద్రోదయం, వికృతరూపాలు గల రాక్షసస్త్రీల వర్ణన, వారి మధ్య శింశుపమూలంలో ఉన్న సీత అవస్థ, హనుమంతుని ఆనందబాష్పాలు, రామునికి నమస్కారం
అప్పుడు తెల్లకలువల గుత్తి వంటి కాంతి గల, నిర్మలంగా ఉదయించిన చంద్రుడు, నీలిరంగు నీటిలో హంసలా, నిర్మలమైన ఆకాశంలో పయనించాడు. నిర్మలమైన కాంతి గల చంద్రుడు తన కాంతితో సహాయం చేస్తున్నట్లుగా చల్లని కిరణాలతో పవనాత్మజుని సేవించాడు. అప్పుడు అతడు పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గల, శోకభారాలతో కుంగిపోయిన, బరువులతో నీటిలో మునుగుతున్న నావలా ఉన్న సీతను చూశాడు. వైదేహిని చూడాలని కోరుకుంటున్న మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు ఆమెకు దగ్గరలోనే ఉన్న, భయంకరంగా కనిపించే రాక్షసస్త్రీలను కూడా చూశాడు. చంద్రోదయం హనుమంతునికి సహాయకునిలా ఉంది — ‘సాచివ్యమివ కుర్వన్’ (సహాయం చేస్తున్నట్లుగా); దాని వెలుగుతోనే సీతా రాక్షసస్త్రీలూ స్పష్టంగా కనిపిస్తారు. మొదటి శ్లోకంలోని ఉపమ సౌందర్యం — నీలాకాశం నీరు, తెల్లని చంద్రుడు హంస. మూడవ శ్లోకంలో సీత అవస్థ బరువుతో మునిగిపోతున్న నావతో పోల్చబడింది — ఆమె శోకమే బరువు, ఆమె దుఃఖసాగరంలో మునిగిపోతున్నట్లుంది. కవి దృష్టి ఇద్దరు చంద్రులపై ఉంది — పైన ఆకాశంలో నిర్మలమైన చంద్రుడు, కింద శోకంతో మలినమైన సీత పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం. ‘నిర్మలోదయః’ (నిర్మలంగా ఉదయించినవాడు) అనేది ముద్రణ పాఠం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నిర్మలః స్వయమ్’ (స్వయంగా నిర్మలుడు). పూర్వసర్గ చివర హనుమంతుడు వృక్షంపై కూర్చున్నాడు; ఇప్పుడు రాత్రి గాఢమైంది, చంద్రుడు ఉదయించాడు, దృశ్యం స్పష్టమైంది. నాలుగవ శ్లోకంలో రాక్షసస్త్రీల మొదటి ప్రస్తావన ‘ఘోరదర్శనాః’ (భయంకరంగా కనిపించేవారు) అని — తరువాతి దీర్ఘవర్ణనకు సూచన.
ఆ రాక్షసస్త్రీలు రకరకాల రూపాలు గలవారు — ఒంటికన్ను గలది, ఒకే చెవి గలది, చెవులతో శరీరాన్ని కప్పుకున్నది, చెవులు లేనిది, మేకుల వంటి చెవులు గలది, తల మీద ముక్కురంధ్రాలు గలది; అతిపెద్ద శరీరమూ తలా గలది, సన్నని పొడవైన మెడ గలది, చెదిరిన జుట్టు గలది, జుట్టు లేనిది, జుట్టునే కంబళిలా కప్పుకున్నది; వేలాడే చెవులూ నుదురూ గలది, వేలాడే పొట్టా స్తనాలూ గలది, వేలాడే పెదవి గలది, గడ్డం దాకా పెదవి గలది, వేలాడే ముఖం గలది, వేలాడే మోకాళ్ళు గలది; పొట్టిది, పొడవైనది, గూనిది, వికటమైనది, మరుగుజ్జు, కరాళమైనది, వంకర ముఖం గలది, పింగళవర్ణపు కన్నులు గలది, వికృతమైన ముఖం గలది. వికృతులూ, పింగళవర్ణులూ, నల్లనివారూ, కోపిష్ఠులూ, కలహప్రియులూ అయిన వారు నల్లని ఇనుపశూలాలనూ, సుత్తులనూ, ముద్గరాలనూ ధరించి ఉన్నారు. కొందరికి అడవిపంది, జింక, పులి, దున్న, మేక, నక్కల ముఖాలు; ఏనుగు, ఒంటె, గుర్రపు పాదాలు; తలలు లోపలికి కూరుకుపోయినవారు. ఒంటిచేతివారు, ఒంటికాలివారు, గాడిద చెవులవారు, గుర్రపు చెవులవారు, ఆవు చెవులవారు, ఏనుగు చెవులవారు, సింహపు చెవులవారు. కొందరు పెద్ద ముక్కులవారు, అడ్డ ముక్కులవారు, ముక్కులు లేనివారు, ఏనుగు తొండం వంటి ముక్కులవారు, నుదుటిపై ముక్కురంధ్రాలు గలవారు. ఏనుగు పాదాలవారు, పెద్ద పాదాలవారు, ఆవు పాదాలవారు, పాదాలపై జుట్టు గలవారు, అతిపెద్ద తలలూ మెడలూ గలవారు, అతిపెద్ద స్తనాలూ పొట్టలూ గలవారు, అతిపెద్ద ముఖాలూ కన్నులూ గలవారు, పొడవైన నాలుకలూ ముఖాలూ గలవారు, మేక ముఖాలవారు, ఏనుగు ముఖాలవారు, ఆవు ముఖాలవారు, పంది ముఖాలవారు, గుర్రం ఒంటె గాడిద ముఖాలవారు అయిన ఆ భయంకరంగా కనిపించే రాక్షసస్త్రీలు శూలాలనూ ముద్గరాలనూ చేతబట్టి, కోపిష్ఠులై, కలహప్రియులై ఉన్నారు. కరాళమైన, పొగరంగు జుట్టు గల, వికృతముఖాలు గల వారు నిరంతరం మద్యం తాగుతున్నారు, సురామాంసాలంటే వారికి ఎల్లప్పుడూ ప్రీతి. మాంసరక్తాలు పూసుకున్న అంగాలు గల, మాంసరక్తాలనే భుజించే, చూస్తేనే రోమాలు నిక్కబొడుచుకొనేలా ఉన్న వారిని కపిశ్రేష్ఠుడు చూశాడు. ఇక్కడ కవి వికారాల జాబితాను రచిస్తాడు — చెవులు, ముక్కులు, ముఖాలు, పాదాలు, పొట్టలు అన్నీ వికృతమైనవే. ఈ దీర్ఘవర్ణనకు ప్రయోజనం రెండు విధాలు — సీత పరిస్థితి భీషణత్వాన్ని చూపడం, ఆమె సౌందర్యంతో వైషమ్యాన్ని చూపడం. ‘నిఖాతశిరసః’ అనేదానికి హిందీ భాష్యంలో రెండు వ్యాఖ్యానాలు — కబంధునిలా వక్షస్థలంలో తల గలవారు, లేదా గుంటలు పడిన తలలు గలవారు. పన్నెండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘అతినాసాశ్చ కాశ్చిచ్చ్వ తిర్యఙ్నాసా అనాసికాః’ అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అనాసా అతినాసాశ్ చ తిర్యఙ్ నాసా వినాసికాః’ అని ఉంది; ‘కాశ్చిచ్చ్వ’ అనే రూపం బహుశా ‘కాశ్చిచ్చ’కు ముద్రణదోషం. పదహారవ శ్లోకంలో ‘సురామాంససదాప్రియాః’ (సురామాంసాలు ఎల్లప్పుడూ ప్రియమైనవారు) అనేది ముద్రణలోని సమాసపదం. అయిదవ శ్లోకం నుండి ఏడవ శ్లోకం వరకు ఒక్కొక్క రాక్షసి వికృతమైన ఒక్కొక్క అంగం వర్ణించబడుతుంది, కాబట్టి ద్వితీయా విభక్తిలో స్త్రీలింగ విశేషణాలు — ‘దదర్శ’ (చూశాడు) అనే క్రియకు కర్మలు. తొమ్మిదవ శ్లోకం నుండి ప్రథమా బహువచనం — సామూహిక వర్ణన. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో వారి స్వభావం — కోపిష్ఠులు, కలహప్రియులు; ఆయుధాలు — శూలాలు, సుత్తులు, ముద్గరాలు. పదవ శ్లోకంలో పశువుల ముఖాలు — అడవిపంది, జింక, పులి, దున్న, మేక, శివ (నక్క); పశువుల పాదాలు — ఏనుగు, ఒంటె, గుర్రం. పదకొండవ శ్లోకంలో చెవుల వైవిధ్యం — గాడిద, గుర్రం, ఆవు, ఏనుగు, హరి (సింహం). పన్నెండవ శ్లోకంలో ముక్కుల వైవిధ్యం. పదమూడవ శ్లోకంలో పాదాలూ, తలలూ, స్తనాలూ పొట్టలూ. పద్నాలుగు, పదిహేను శ్లోకాలలో ముఖాలు. పదహారవ శ్లోకంలో వారి ఆహారం — సుర, మాంసం; పదిహేడవ శ్లోకంలో మాంసరక్తాలు పూసుకున్న అంగాలు. ఈ విధంగా కవి తల నుండి పాదాల వరకు, రూపం నుండి ఆహారం వరకు అంతా వర్ణిస్తాడు. ఈ వికారమే సీత సౌందర్యానికి నేపథ్యం — నల్లని తెరపై తెల్లని చిత్రంలా. పదిహేనవ శ్లోకంలో ‘క్రోధనాః కలహప్రియాః’ (కోపిష్ఠులు, కలహప్రియులు) అనే తొమ్మిదవ శ్లోకపు రెండు పదాలు మళ్ళీ వస్తాయి — వారి స్వభావాన్ని దృఢపరచడం. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘దదర్శ కపిశ్రేష్ఠః’ (కపిశ్రేష్ఠుడు చూశాడు) అనే వాక్యపూర్తి — అయిదవ శ్లోకంలో మొదలైన జాబితా ఇక్కడ ముగుస్తుంది. హిందీ భాష్యం కూడా ఈ జాబితాను విస్తారంగా అనుసరిస్తుంది — ‘ఒకదానికి ఒక్క కన్ను ఉంటే మరొకదానికి ఒక్క చెవి’ మొదలైనవి. ఇలాంటివారిచేత చుట్టుముట్టబడిన సీత ఎలా జీవిస్తోంది అనే ప్రశ్న పాఠకుని మనస్సులో కలుగుతుంది.
కొమ్మలు విస్తరించిన ఆ మహావృక్షాన్ని చుట్టుముట్టి కూర్చున్న ఆ రాక్షసస్త్రీలనూ, దాని కింద నిందలేని రాజపుత్రి, దేవి, జనకాత్మజ అయిన సీతనూ కాంతిమంతుడైన హనుమంతుడు గమనించాడు — కాంతిహీనంగా, శోకంతో తపిస్తూ, మలినంతో చిక్కుపడిన జుట్టుతో; పుణ్యం క్షీణించి భూమిపై రాలిపడిన నక్షత్రంలా; చారిత్ర్యమనే కీర్తితో సంపన్నురాలై, భర్తను చూడలేక దుర్గతిలో పడి; ఉత్తమ భూషణాలు లేకుండా, భర్తపై ప్రేమతోనే అలంకరించబడి; రాక్షసాధిపతిచేత నిర్బంధించబడి, బంధువులకు దూరమై; మంద నుండి వేరై, సింహంచేత అడ్డగించబడి, బంధించబడిన ఆడ ఏనుగులా; వర్షాకాలం ముగిసినప్పుడు శరన్మేఘాలచేత కప్పబడిన చంద్రరేఖలా; ఎవరూ తాకకపోవడంవల్ల శ్రుతి చేయని వీణలా బాధాకరమైన రూపంతో; భర్తహితంలో నిమగ్నమై, రాక్షసుల వశానికి అనర్హమై; అశోకవనిక మధ్యలో శోకసాగరంలో మునిగి; వారిచేత చుట్టుముట్టబడి గ్రహంతో కూడిన రోహిణిలా; పూలు లేని లతలా. మలినంతో పూయబడిన అంగాలు గలదైనా శరీరసౌందర్యంతో అలంకరించబడిన ఆమె బురద పూసుకున్న తామరతూడులా ప్రకాశిస్తోంది, ప్రకాశించడమూ లేదు. మలినమైన, బాగా మాసిపోయిన వస్త్రంతో కప్పుకున్న, లేడిపిల్ల కన్నుల ఆ భామినిని కపి హనుమంతుడు చూశాడు. దీనమైన ముఖం గలదైనా భర్త తేజస్సుతో దీనత్వం లేని, తన శీలంతోనే రక్షించబడుతున్న, నల్లకన్నుల సీతను అతడు చూశాడు. ఇక్కడ విరోధాలు అనేకం — ‘భూషణహీనా’ (భూషణాలు లేనిది) కానీ ‘భర్తృవాత్సల్యభూషితా’ (భర్తపై ప్రేమతో అలంకరించబడినది); ‘భర్తృహితే యుక్తా’ (భర్తహితంలో నిమగ్నమైనది) కానీ ‘రక్షసాం వశే అయుక్తా’ (రాక్షసుల వశానికి అనర్హమైనది); ‘దీనవదనా’ (దీనమైన ముఖం గలది) కానీ ‘అదీనా’ (దీనత్వం లేనిది); ‘విభాతి చ న భాతి చ’ (ప్రకాశిస్తోంది, ప్రకాశించడమూ లేదు). ఈ విరోధాలు సీత బాహ్యదైన్యాన్నీ ఆంతరిక తేజస్సునూ ఒకేసారి చూపుతాయి. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో వీణ ఉపమ — వాయించేవాని వేళ్ళ స్పర్శ లేకుండా వీణ మూగబోతుంది, అలాగే సీత రాముని స్పర్శ లేకుండా. ఇరవై అయిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘దదర్శ హనుమాంస్తత్ర లతామకుసుమామివ’ (అక్కడ హనుమంతుడు పూలు లేని లతలా ఉన్న ఆమెను చూశాడు) అనే అర్ధం ఇరవై నాలుగవ శ్లోకపు వాక్యాన్ని పూర్తిచేస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘దదర్శ హనుమాన్ దేవీం లతామ్ అకుసుమామ్ ఇవ’ (పూలు లేని లతలా ఉన్న దేవిని హనుమంతుడు చూశాడు). పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘పరివార్య’ (చుట్టుముట్టి) అంటే — రాక్షసస్త్రీలు వృక్షం చుట్టూ కూర్చున్నారు, సీత మధ్యలో ఉంది, కాబట్టి పారిపోయే మార్గం లేదు. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘లక్ష్మీవాన్’ — హనుమంతుడు స్వయంగా కాంతిమంతుడు; ‘లక్షయామాస’ — సూక్ష్మంగా గమనించాడు. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో పుణ్యం క్షీణించిన నక్షత్రం — పుణ్యం క్షీణించినప్పుడు స్వర్గం నుండి జారిపడుతుంది, సీత అయోధ్య రాజభవనం నుండి జారిపడినట్లు. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ఆడ ఏనుగు మంద నుండి వేరై, సింహంచేత అడ్డగించబడి, బంధించబడింది — మూడు విధాల దుఃఖం; చంద్రరేఖ శరన్మేఘాలచేత కప్పబడింది — వర్షాకాలం ముగిసింది, కాబట్టి త్వరలోనే విముక్తి అని ధ్వని. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో అశోకవనికలో శోకసాగరంలో మునిగింది — అశోక శోకాల మధ్య మళ్ళీ విరోధం. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘పరిక్లిష్టేన’ వస్త్రం — జీర్ణమైనది, మలినమైనది; ‘భామినీ’ — మలినంగా ఉన్నా కాంతిమతి. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘స్వేన శీలేన రక్షితామ్’ (తన శీలంతోనే రక్షించబడుతున్నది) — రాక్షసస్త్రీల రక్షణ బంధనం, శీలం చేసే రక్షణే నిజమైన రక్షణ అని గూఢార్థం. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘బంధుభిశ్చ వినాకృతామ్’ (బంధువులకు దూరమైనది) — తండ్రీ, సోదరుడూ, భర్తా ఎవరూ దగ్గర లేరు; ఆమె పూర్తిగా ఒంటరి. ఇరవై అయిదవ శ్లోకంలో బురద పూసుకున్నా తామరతూడు తెల్లనిదే — బాహ్యమలినంతో అంతఃశుద్ధి నశించదు.
లేడిపిల్ల వంటి కన్నులు గల, భయపడిన లేడికూనలా అన్నివైపులా చూస్తున్న, నిట్టూర్పులతో చిగుళ్ళు గల వృక్షాలను దహిస్తున్నట్లున్న, శోకాల రాశిలా, పైకి లేచిన దుఃఖతరంగంలా ఉన్న, సహనశీలి, చక్కగా విభజించబడిన అంగాలు గల, ఆభరణాలు లేకుండానే శోభిల్లుతున్న ఆ మైథిలి సీతను చూసి మారుతి సాటిలేని ఆనందాన్ని పొందాడు. మదిరాక్షి అయిన ఆమెను చూసి హనుమంతుడు అక్కడ ఆనందబాష్పాలు విడిచాడు, రాఘవునికి నమస్కరించాడు. వీర్యవంతుడైన హనుమంతుడు రామునికీ లక్ష్మణునికీ నమస్కరించి, సీతాదర్శనంతో సంతోషించి, దాగి ఉన్నాడు — వృక్షంలో దాక్కొని రహస్యంగా నిలిచాడు. ఇక్కడ కన్నీళ్ళు రెండు విధాలు — పూర్వసర్గలో శోకంతో పుట్టినవి, ఇక్కడ ఆనందంతో పుట్టినవి. హనుమంతుని ఆనందం సీత దుఃఖం కంటే తక్కువేమీ కాదు; తన కార్యం సిద్ధించిందనే ఆనందమూ, సీత అవస్థ కరుణాజనకమనే భావమూ — రెండూ అతని హృదయంలో ఒకేసారి ఉన్నాయి. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘సంఘాతమివ శోకానామ్’ (శోకాల రాశిలా) — సీత శోకాల మూర్తిలా ఉంది; ‘దుఃఖస్యోర్మిమివోత్థితామ్’ (పైకి లేచిన దుఃఖతరంగంలా) — దుఃఖసాగరం నుండి లేచిన కెరటంలా. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో ‘వినాభరణశోభినీమ్’ (ఆభరణాలు లేకుండానే శోభిల్లుతున్నది) — సహజసౌందర్యానికి భూషణాల అవసరం లేదు. రామునికి నమస్కారం హనుమంతుని మొదటి ప్రతిక్రియ — సిద్ధి శ్రేయస్సును అతడు స్వామికే సమర్పిస్తాడు. ‘సంవృతోఽభవత్’ (దాగి ఉన్నాడు) అంటే — అతడు తనను తాను దాచుకున్నాడు, ఎందుకంటే తరువాతి సర్గలో రావణుడు వస్తాడు. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలోని లేడికూన ఉపమ పూర్వసర్గలలోని ఆడలేడి ఉపమను మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో ‘వీర్యవాన్’ అనే విశేషణం — ఆనందంలో కూడా అతడు సంయమనాన్ని విడువడు, హఠాత్తుగా సీత దగ్గరకూ వెళ్ళడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥