సర్గ
రావణుడు అశోకవనికకు రావడం
రాత్రి చివర వేదఘోషం, రావణుని మేల్కొలుపు, స్త్రీలచేత పరివేష్టితుడైన అతడు అశోకవనికలో ప్రవేశించడం, హనుమంతుడు అతనిని చూడటం, అతడు సీత వైపు వెళ్ళడం
ఆ విధంగా పూచిన చెట్లు గల వనాన్ని పరికిస్తూ, వైదేహిని వెదుకుతూ ఉన్న హనుమంతునికి రాత్రి కొంచెం మాత్రమే మిగిలింది — రాత్రి చివరి జాము మాత్రమే మిగిలి ఉంది. ఆ రాత్రి చివరలో అతడు ఆరు అంగాలతో కూడిన వేదాలను ఎరిగినవారూ, శ్రేష్ఠమైన యజ్ఞాలు చేసేవారూ అయిన బ్రహ్మరాక్షసుల వేదఘోషను విన్నాడు. అప్పుడు చెవులకూ మనస్సుకూ ఇంపైన శబ్దాలతో, మంగళవాద్యాలతో మహాబాహువూ మహాబలుడూ అయిన దశగ్రీవుడు మేల్కొలుపబడ్డాడు. మేల్కొని, మహాభాగుడూ ప్రతాపవంతుడూ అయిన ఆ రాక్షసేంద్రుడు జారిన పూలమాలలతో, వస్త్రాలతో ఉండి వైదేహినే తలచుకున్నాడు. మన్మథుడు గట్టిగా ప్రేరేపించగా, మదంతో ఉద్ధతుడైన ఆ రాక్షసుడు ఆమెపై లగ్నమైన కామాన్ని తనలో దాచుకోలేకపోయాడు. ఇక్కడ లంక యొక్క విచిత్రమైన స్వభావం కనిపిస్తుంది — రాక్షసులు కూడా వేదవేత్తలు, యజ్ఞాలు చేసేవారు; వారి ఇళ్ళలో ప్రాతఃకాలంలో వేదఘోషం వినిపిస్తుంది. ‘బ్రహ్మరక్షసామ్’ అంటే బ్రాహ్మణకులంలో పుట్టిన రాక్షసులు; హిందీ భాష్యం ‘బ్రహ్మరాక్షసుల ఇళ్ళలో వేదపాఠధ్వని’ అని చెబుతుంది. రావణుని మేల్కొలుపు రాజోచితంగా ఉంది — మంగళవాద్యాలతో, స్తుతులతో. కానీ మేల్కొన్న అతని మొదటి ఆలోచన సీతే — ‘వైదేహీమన్వచింతయత్’ (వైదేహినే తలచుకున్నాడు). నాలుగవ శ్లోకంలో ‘స్రస్తమాల్యాంబరధరః’ — నిద్రవల్ల సడలిన మాలలూ వస్త్రాలూ; అతని అవస్థ కూడా అస్తవ్యస్తంగా ఉంది. అయిదవ శ్లోకంలో కామం యొక్క బలం — అతడు దానిని దాచుకోలేడు, అందుకే రాత్రి చివరలోనే సీతను చూడటానికి బయలుదేరుతాడు. వేదఘోషనూ రావణుని కామాన్నీ పక్కపక్కనే ఉంచడం కవి సూక్ష్మంగా చూపిన వైరుధ్యం — ధర్మం యొక్క ధ్వనీ, అధర్మం యొక్క ఆరంభమూ ఒకేసారి. నాలుగవ శ్లోకంలో ముద్రణ పాఠం ‘మహాభాగో’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘యథాకాలం’ (సమయానుసారంగా).
సకలాభరణాలతో అలంకరించుకొని, సాటిలేని శోభను ధరించిన ఆ రావణుడు, మణికాంచనాల తోరణాలు గల వీధులను పరికిస్తూ, అశోకవనికలోకే ప్రవేశించాడు — అది అన్ని పూలూ పండ్లూ గల రకరకాల వృక్షాలతో నిండి, పుష్కరిణులతో చుట్టబడి, నానావిధ పుష్పాలతో శోభిస్తూ, ఎప్పుడూ మత్తెక్కి ఉండే పరమాద్భుతమైన పక్షులతో విచిత్రంగా, కన్నులకు ఇంపైన రకరకాల ఈహామృగాలతో (కృత్రిమ మృగాకృతులతో) చుట్టబడి, నానా మృగగణాలతో నిండి, రాలిన పండ్లతో కప్పబడి, దట్టంగా చెట్లు గలదిగా ఉంది. దేవగంధర్వ స్త్రీలు మహేంద్రుని అనుసరించినట్లు, వందమంది స్త్రీలు వెళ్తున్న ఆ పౌలస్త్యుని అనుసరించారు. కొందరు స్త్రీలు బంగారు దీపికలను పట్టుకున్నారు, మరికొందరు చేతుల్లో చామరాలను, ఇంకొందరు తాటాకు విసనకర్రలను. కొందరు బంగారు భృంగారాలతో (కలశాలతో) ముందుగా నీరు తీసుకువెళ్ళారు, మరికొందరు గుండ్రని పైభాగం గల ఆసనాలను పట్టుకొని వెనుకగా నడిచారు. నేర్పరి అయిన ఒక స్త్రీ కుడిచేతితో పానీయంతో నిండిన, మెరుస్తున్న రత్నమయమైన పాత్రను పట్టుకుంది. మరొకామె రాజహంసలా తెల్లగా, పూర్ణచంద్రుని కాంతి గల, బంగారు దండం గల గొడుగును పట్టుకొని వెనుక నడిచింది. నిద్రమత్తుతో నిండిన కన్నులు గల రావణుని ఉత్తమ స్త్రీలు, మెరుపుతీగలు మేఘాన్ని అనుసరించినట్లు, వీరుడైన తమ భర్తను అనుసరించారు. చెదిరిన హారాలూ కేయూరాలూ గలవారు, చెరిగిపోయిన అంగరాగం గలవారు, జారిన కేశాంతాలు గలవారు, చెమట పట్టిన ముఖాలు గలవారు, మిగిలిన మదంవల్లా నిద్రవల్లా తూలుతున్నవారు, చెమటకు వాడిన శరీరపుష్పాలు గలవారు, మాలలతో చిందరవందరైన జుట్టు గలవారు, మదిరాలోచనలు అయిన ఆ ప్రియభార్యలు గౌరవంతోనూ ప్రేమతోనూ వెళ్తున్న నైరృతపతిని అనుసరించారు. కామానికి లొంగిపోయిన వారి భర్త, మహాబలుడు, సీతపై లగ్నమైన మనస్సు గల మందుడు, మెల్లని మనోహరమైన నడకతో ప్రకాశించాడు. ఇక్కడ రావణుని రాజసమైన యాత్ర వర్ణించబడింది — ఇంద్రునికి వలె అతనికి వందలకొద్దీ స్త్రీలు అనుచరులు. ప్రతి ఒక్కరి చేతిలో ఏదో ఒకటి — దీపం, చామరం, విసనకర్ర, జలపాత్ర, ఆసనం, పానపాత్ర, లేదా గొడుగు. పదహారు నుండి పందొమ్మిది వరకు గల నాలుగు శ్లోకాలు (ఎనిమిది అర్ధాలు) వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి — సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; వాటిలో స్త్రీల రాత్రి జాగరణ, మదం చిత్రించబడ్డాయి, రావణుని కామవశత్వం కూడా. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘మందః’ అనేది ద్వ్యర్థకం — మందబుద్ధి, మందగతి కూడా; హిందీ భాష్యం ‘మందబుద్ధి అయిన రావణుడు’ అని చెబుతుంది. పన్నెండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘మండలాగ్రా బృసీశ్చైవ’ (గుండ్రని పైభాగం గల ఆసనాలు) అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మండలాగ్రాన్ అసీంశ్ చైవ’ అని ఉంది — అంటే ఖడ్గాలు; వల్గేట్లో ఆసనాలు. పదమూడవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘భ్రాజతీమ్’ (మెరుస్తున్న), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘భామినీ’ (సుందరి). ఆరు నుండి తొమ్మిదవ శ్లోకం వరకు ఒకే దీర్ఘవాక్యం — ‘తాం … అశోకవనికామేవ ప్రావిశత్’; మధ్యలో వనిక యొక్క విశేషణాలు. ‘ఏవ’ అనే పదంవల్ల — రావణుడు మరెక్కడికీ వెళ్ళకుండా నేరుగా సీత నివాసస్థానానికే వెళ్ళాడని తెలుస్తుంది. పదవ శ్లోకంలో ఇంద్రుని ఉపమ రావణుని ఐశ్వర్యాన్ని చూపుతుంది — అతడు త్రైలోక్యవిజేత, దేవరాజుతో సమానుడు. పదకొండు నుండి పద్నాలుగవ శ్లోకం వరకు సేవాసామగ్రి — దీపాలు చీకటిని పోగొట్టడానికి, చామరాలూ విసనకర్రలూ సుఖానికి, నీరు శౌచానికి, ఆసనాలు విశ్రాంతికి, పానీయం మదానికి, గొడుగు రాజచిహ్నం. పదిహేనవ శ్లోకంలో మెరుపుతీగలు మేఘాన్ని అనుసరిస్తాయి — రావణుడు నల్లని మేఘం, తెల్లని స్త్రీలు మెరుపులు. పదహారు నుండి పదిహేడవ శ్లోకం వరకు రాత్రి విలాసపు చిహ్నాలు — హారాలు చెదిరాయి, అంగరాగం చెరిగింది, కేశాలు జారాయి, ముఖాలు చెమటతో ఉన్నాయి, పూలు వాడిపోయాయి. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘బహుమానాచ్చ కామాచ్చ’ (గౌరవంవల్లా ప్రేమవల్లా) — వారు భయంతో కాక ఆదరంతో, ప్రేమతో అనుసరిస్తున్నారు; రావణుని పత్నులకు అతనిపై అనురాగం కూడా ఉంది. కానీ అతడు సీతపై మనస్సు లగ్నమైనవాడు — తన భార్యలను ఉపేక్షించి పరస్త్రీ వైపు వెళ్తున్నాడు, ఇదే అతని దోషం. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘మందాంచితగతిర్బభౌ’ — కామంవల్ల మందమైన, విలాసంవల్ల సుందరమైన నడక. పన్నెండవ శ్లోకంలో ‘జహ్రుః సలిలమగ్రతః’ (ముందుగా నీరు తీసుకువెళ్ళారు) — ముందుగా నీరు తీసుకువెళ్ళడం దారి తడపడానికో, పాదప్రక్షాళనకో. పదమూడవ శ్లోకంలో ‘దక్షిణా’ అంటే నేర్పరి, కుడిచేతితో పాత్రను పట్టుకున్నది; ఆ పదం యొక్క ఆవృత్తిలో చమత్కారం ఉంది. ఏడవ శ్లోకంలో ‘సదా మత్తైః’ (ఎప్పుడూ మత్తెక్కిన) అనేది పక్షుల విశేషణం.
అప్పుడు మారుతనందనుడైన ఆ కపి శ్రేష్ఠస్త్రీల మొలనూళ్ళ సవ్వడినీ, అందెల రవళినీ విన్నాడు. సాటిలేని కార్యాలు చేసినవాడూ, ఊహించలేని బలపౌరుషాలు గలవాడూ అయిన ఆ రావణుడు ద్వారప్రదేశానికి చేరుకోగా కపి అయిన హనుమంతుడు చూశాడు. సుగంధతైలంతో తడిపి ముందు పట్టుకొని వస్తున్న అనేక దీపికలచేత అతడు అన్నివైపులా ప్రకాశిస్తున్నాడు. కామం, దర్పం, మదం కలిగి, వక్రంగా ఎర్రగా విశాలంగా ఉన్న కన్నులు గల అతడు విల్లును విడిచిపెట్టిన ప్రత్యక్ష కందర్పునిలా ఉన్నాడు. చిలికిన అమృతపు నురుగు వంటి, దుమ్ములేని, ఉత్తమమైన, పూలు అల్లిన, భుజకీర్తిలో చిక్కుకొని జారిపోతున్న వస్త్రాన్ని అతడు లాగుతూ ఉన్నాడు. ఆకుల కొమ్మల్లో దాగి, వందలకొద్దీ ఆకులూ పూలూ కప్పిన హనుమంతుడు దగ్గరకు వచ్చిన అతనిని గుర్తించడానికి ప్రయత్నించాడు. పరికిస్తూ ఆ కపికుంజరుడు రావణుని రూపయౌవనసంపన్నలైన శ్రేష్ఠస్త్రీలను చూశాడు. ఆ సురూపిణులచేత పరివేష్టితుడై మహాయశస్వి అయిన ఆ రాజు మృగాల, పక్షుల కలకలంతో నిండిన ఆ ప్రమదావనంలోకి ప్రవేశించాడు. మత్తెక్కినవాడూ, విచిత్రాభరణాలు ధరించినవాడూ, శంకువుల వంటి చెవులు గలవాడూ, మహాబలుడూ, విశ్రవసుని పుత్రుడూ అయిన ఆ రాక్షసాధిపతి ఆ హనుమంతునిచేత చూడబడ్డాడు. శ్రేష్ఠనారులచేత చుట్టబడి, నక్షత్రాలచేత చుట్టబడిన చంద్రునిలా తేజస్సుతో వెలుగుతున్న అతనిని మహాతేజస్వి అయిన ఆ మహాకపి చూశాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని దృష్టి క్రమంగా రావణుని గుర్తిస్తుంది — మొదట ధ్వని (మొలనూళ్ళు, అందెలు), తరువాత దీపికలు, తరువాత రూపం, తరువాత వస్త్రం, తరువాత స్త్రీలు, చివరకు ‘విశ్రవసుని పుత్రుడు’ అనే పరిచయం. రావణుని సౌందర్యాన్నీ తేజస్సునూ కవి దాచడు — అతడు కందర్పునిలా, చంద్రునిలా ఉన్నాడు; కానీ ‘క్షీబః’ (మత్తెక్కినవాడు), ‘జిహ్మతామ్రాయతేక్షణః’ (వక్రమైన ఎర్రని కన్నులు గలవాడు) అనే దోషాలు కూడా చెప్పబడ్డాయి. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘సపుష్పమవకర్షంతం’ (పూలు గల వస్త్రాన్ని లాగుతున్నవాడు) అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సలీలమ్ అనుకర్షంతం’ (విలాసంగా లాగుతున్నవాడు) అని ఉంది; హిందీ భాష్యం ‘దానిలో ముత్యాల గింజలూ పూలూ కుట్టబడి ఉన్నాయి’ అని చెప్పి పూలు గలదనే పాఠాన్ని సమర్థిస్తుంది. ఇరవై అయిదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘విజ్ఞాతుమ్’ (గుర్తించడానికి), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నిధ్యాతుమ్’ (నిశితంగా చూడటానికి). ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘శంకుకర్ణః’ — హిందీ భాష్యంలో ‘పాతిన గుంజల వంటి (చెవులు)’ అని ఉంది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘అప్రతిమకర్మాణమ్ అచింత్యబలపౌరుషమ్’ (సాటిలేని కార్యాలు చేసినవాడు, ఊహించలేని బలపౌరుషాలు గలవాడు) — హనుమంతుడు శత్రువు గుణాలను కూడా అంగీకరిస్తాడు. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో సుగంధతైల దీపికలు — రాత్రి చివరి చీకటిలో కూడా అతని మార్గం ప్రకాశించింది. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో కందర్పుని ఉపమ — ధనుస్సు లేని కామదేవునిలా సుందరుడు, కామవశుడు కూడా. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘తన్మృగద్విజసంఘుష్టమ్’ (మృగాల, పక్షుల కలకలంతో నిండినది) — అతని రాకతో వనంలోని పశుపక్ష్యాదులు కూడా మేల్కొన్నాయి. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో చంద్రుని ఉపమ — ఇంతకుముందు పదిహేడవ సర్గలో చంద్రుడు హనుమంతునికి సహాయకుడు; ఇక్కడ రావణుడు నక్షత్రాలచేత చుట్టబడిన చంద్రునిలా ఉన్నాడు. ఇరవై అయిదవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు ‘విజ్ఞాతుమ్ ఉపచక్రమే’ (గుర్తించడానికి ప్రయత్నించాడు) — అతడు రావణుని ఇంతకుముందు నిద్రిస్తుండగా చూశాడు, అందుకే ఇప్పుడు మేల్కొన్న అతనిని గుర్తుపట్టడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాడు. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో మళ్ళీ స్త్రీల దర్శనం — దూత కర్తవ్యాన్ని అనుసరించి హనుమంతుడు రావణునితో పాటు అతని పరివారాన్ని కూడా బాగా గమనిస్తాడు.
‘ఇతడే మహాబాహువైన రావణుడు; ఇతడే ఇంతకుముందు నగరమధ్యంలో ఉత్తమమైన భవనంలో నిద్రిస్తూ ఉన్నాడు’ అని ఆలోచించి, మహాతేజస్వీ మారుతాత్మజుడూ అయిన వానరుడు హనుమంతుడు కిందికి దూకాడు — తాను కూర్చున్న కొమ్మ నుండి కొంచెం కిందికి దిగాడు. ఉగ్రమైన తేజస్సు గలవాడైనప్పటికీ, బుద్ధిమంతుడైన అతడు రావణుని తేజస్సుచేత అణచివేయబడినట్లుగా, ఆకుల మధ్య రహస్యమైన చోట చిక్కుకొని కప్పుకొని ఉన్నాడు. రావణుడు నల్లని కేశాంతాలు గల, అందమైన పిరుదులు గల, దగ్గరగా ఉన్న స్తనాలు గల, నల్లని కడకన్నులు గల ఆ సీతను చూడాలని కోరుతూ ఆమె దగ్గరకు వెళ్ళాడు. ముప్పయ్యవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ‘సోఽయమేవ పురా శేతే పురమధ్యే గృహోత్తమే’ (ఇతడే ఇంతకుముందు నగరమధ్యంలో ఉత్తమ భవనంలో నిద్రించాడు) అనే అర్ధం వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది; దానివల్ల పూర్వసర్గలలో వర్ణించిన రావణుని శయనం గుర్తుకు వస్తుంది — హనుమంతుడు అతనిని ఇంతకుముందు నిద్రిస్తుండగా చూశాడు. హిందీ భాష్యం కూడా ‘ఇంతకుముందు ఇతడే నగరంలో ఉత్తమమైన భవనంలో నిద్రిస్తూ ఉన్నాడు’ అని చెబుతుంది. ‘అవప్లుతః’ అంటే — రావణుని చేష్టలను దగ్గరనుండి చూడటానికి హనుమంతుడు కిందికి దిగాడు. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘నిర్ధూతస్తస్య తేజసా’ (అతని తేజస్సుచేత అణచివేయబడినవాడు) — రావణుని తేజస్సు హనుమంతుని తేజస్సును కూడా అధిగమించినట్లుంది; ఇది రావణుని గొప్పతనాన్ని అంగీకరించడం. కానీ ‘మతిమాన్’ (బుద్ధిమంతుడు) అనే విశేషణం హనుమంతుని బుద్ధిని చూపుతుంది — అతడు అనుచితమైన సమయంలో బయటపడడు; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘హనూమాన్’. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో రావణుని లక్ష్యం స్పష్టం — సీత దర్శనం. తరువాతి సర్గలో సీత ప్రతిస్పందన వర్ణించబడుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥