॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 64వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

సముద్రదర్శనంతో వానరుల విషాదం, అంగదుని ఆశ్వాసన

సముద్రతీరంలో విడిది, సముద్రపు భీషణమైన వర్ణన, వానరుల విషాదం, అంగదుడు విషాదాన్ని నిందించడం, లంఘనశక్తి గురించి ప్రశ్న

గృధ్రరాజు సంపాతి ఇలా చెప్పగానే సింహపరాక్రమం గల వానరులు ఎగిరి గంతులువేస్తూ, ప్రీతితో కలిసి గర్జించారు. సంపాతి మాటనూ రావణుని వినాశాన్నీ విని, సీతను చూడాలనే కోరికతో సంతోషించిన వానరులు సముద్రం దగ్గరికి వచ్చారు. భయంకరమైన పరాక్రమం గల వారు ఆ ప్రదేశాన్ని చేరి, మహాలోకానికంతటికీ ప్రతిబింబం వలె నిలిచి ఉన్న సముద్రాన్ని చూశారు. తరువాత దక్షిణసముద్రపు ఉత్తరదిక్కును చేరుకొని మహాబలవంతులైన వానరవీరులు విడిది చేశారు. ‘లోకస్య ప్రతిబింబమ్’ (లోకానికి ప్రతిబింబం) అనే ఉపమానంతో సముద్రపు విస్తారమూ, అద్దం వంటి పోలికతో దాని నిశ్చలత్వమూ ఒకేసారి సూచించబడ్డాయి. గత సర్గ చివర ఉత్సాహంతో బయలుదేరినవారు ఇక్కడ లక్ష్యానికి మొదటి అడ్డంకిని చూస్తున్నారు — కథాగమనం ఇక్కడే మారుతుంది. ‘సముత్ప్లుత్య’ (ఎగిరి గంతులువేసి) అనే పదంతో వానరుల సహజచేష్ట సూచించబడింది — వారిలో ఆనందం మాటతో కాక గంతులతోనే ప్రకటమవుతుంది. ‘సీతాదర్శనకాంక్షిణః’ (సీతను చూడాలనే కోరిక గలవారు) అనేది వారి ప్రయోజనం; రావణుని వినాశం కూడా సీతాదర్శనానికి సాధనమే. ‘ఉత్తరాం దిశం సమాసాద్య’ (ఉత్తరదిక్కును చేరుకొని) అనే పదంతో స్థలం సూక్ష్మంగా నిర్దేశించబడింది — దక్షిణసముద్రపు ఉత్తరతీరం, ఎందుకంటే ముందు లంక దక్షిణాన ఉంది.

ఆ సముద్రం ఒకచోట నిద్రిస్తున్నట్లు, మరొకచోట ఆడుకుంటున్నట్లు కనిపించింది; ఒకచోట పర్వతాలంత జలరాశులతో కప్పబడి ఉంది. పాతాళతలంలో నివసించే దానవేంద్రులతో నిండిన, రోమాంచం కలిగించే ఆ సముద్రాన్ని చూసి కపికుంజరాలు విషాదంలో మునిగారు. ఆకాశం వలె దాటరాని దాన్ని చూసి వానరులందరూ కలిసి విషాదంతో ‘ఏం చేయాలి?’ అని అనుకుంటూ ఉన్నారు. నిద్ర, ఆట అనే రెండు ఉపమానాలతో సముద్రపు శాంతరూపమూ క్షుబ్ధరూపమూ రెండూ వర్ణించబడ్డాయి; ‘ఆకాశమివ దుష్పారమ్’ (ఆకాశం వలె దాటరానిది) అనడంతో దాని అపారత్వం. ఇక్కడ విషాదానికి కారణం శత్రువు కాదు, మార్గమే — ఇదే ఈ సర్గ విశేషం. ‘ఏం చేయాలి?’ అనే ప్రశ్నే తరువాతి రెండు సర్గల విషయం; ఇక్కడ ప్రశ్న పుట్టింది, సమాధానం మాత్రం హనుమంతునిలోనే విశ్రాంతి పొందుతుంది.

సముద్రాన్ని చూడటంతో విషాదంలో మునిగిన సేనను చూసి వానరశ్రేష్ఠుడు అంగదుడు భయంతో బాధపడుతున్న వానరులను ఊరడించాడు — ‘విషాదానికి మనసు ఇవ్వకూడదు; విషాదం అన్నిటికంటె ఎక్కువ దోషం గలది. కోపించిన పాము పిల్లవానిని చంపినట్లు విషాదం మనిషిని చంపుతుంది. పరాక్రమం చూపవలసిన సమయం వచ్చినప్పుడు విషాదానికి లొంగిపోయేవాడు తేజస్సు లేనివాడవుతాడు, అతని పురుషార్థం సిద్ధించదు.’ ఇక్కడ అంగదుడు వయస్సులో యువకుడైనా సేనాపతి మాట మాట్లాడుతున్నాడు; విషాదాన్ని నిందించడం రామాయణంలో మళ్ళీ మళ్ళీ బోధించబడే సిద్ధాంతం. పాము ఉపమానం ప్రత్యేకంగా మర్మస్పర్శి — పాము పిల్లవానిని చంపుతుంది, ఎందుకంటే పిల్లవానికి ప్రతీకారం తెలియదు; అలాగే విషాదం పరిపక్వబుద్ధి లేని మనిషిని నాశనం చేస్తుంది. ‘దోషవత్తరః’ (ఎక్కువ దోషం గలది) అనే తరప్ప్రత్యయంతో విషాదం ఇతర దోషాల కంటె కూడా అధికమైనదని స్థాపించబడింది. సేనాపతి మొదటి కర్తవ్యం ఇక్కడ చూపబడింది — మొదట మనసు స్థిరత్వం, తరువాత ఉపాయచింతన.

ఆ రాత్రి గడిచిపోయాక అంగదుడు వానరులతోనూ వృద్ధవానరులతోనూ కలిసి మళ్ళీ మంత్రాలోచన చేశాడు. అంగదుని చుట్టుముట్టి నిలిచిన ఆ వానరసేన ఇంద్రుని చుట్టుముట్టి నిలిచిన మరుత్తుల సేన వలె ప్రకాశించింది. వాలికుమారుడు తప్ప, హనుమంతుడు తప్ప ఆ వానరసేనను నిలువరించగలవారు మరెవరు ఉన్నారు? అప్పుడు శత్రుదమనుడు, శ్రీమంతుడు అయిన అంగదుడు ఆ వృద్ధవానరులనూ ఆ సైన్యాన్నీ గౌరవించి అర్థవంతమైన మాట అన్నాడు. కవి ఇక్కడ అంగదుని, హనుమంతుని — ఇద్దరి సామర్థ్యాన్నే ప్రత్యేకంగా సూచిస్తున్నాడు — ఇది తరువాతి సుందరకాండకు పూర్వసూచన. ‘అనుమాన్య’ (గౌరవించి) అనే పదంతో అంగదుని వినయం చూపబడింది; అతడు వృద్ధులను అవమానించి ఆజ్ఞాపించడు, గౌరవించి అడుగుతాడు. ‘తస్యాం రాత్ర్యాం వ్యతీతాయామ్’ (ఆ రాత్రి గడిచిపోయాక) అనే పదంతో కవి కాలాన్ని కూడా లెక్కిస్తున్నాడు — నెల గడువు ముగిసిన తరువాత ప్రతి ఒక్కరోజూ ముఖ్యమైనదే. మరుత్తుల సేన ఉపమానంతో వానరసేన శోభా సంఖ్యా రెండూ సూచించబడ్డాయి, అంగదుని స్థానం ఇంద్రుని వంటిది.

‘ఇప్పుడు ఏ మహాతేజస్వి సముద్రాన్ని దాటుతాడు? శత్రుదమనుడైన సుగ్రీవుని ఎవడు సత్యప్రతిజ్ఞునిగా చేస్తాడు? ఏ వీరుడైన వానరుడు వంద యోజనాలు దాటగలడు, ఈ యూథపతులందరినీ మహాభయం నుండి ఎవడు విడిపించగలడు? ఎవని అనుగ్రహంతో మనం కార్యం సిద్ధించినవారమై, సుఖులమై, ఇక్కడినుండి తిరిగివెళ్ళి భార్యలనూ కొడుకులనూ ఇళ్ళనూ చూడగలం? ఎవని అనుగ్రహంతో మనం సంతోషంతో మహాబలుడైన రాముని, లక్ష్మణుని, వనవాసి సుగ్రీవుని సమీపించగలం?’ నాలుగు ప్రశ్నలతో అంగదుడు కార్యపు గురుత్వాన్నీ తమవారిని చూడాలనే ఆశనూ ఒకేసారి ఉంచుతాడు. ‘సుగ్రీవుని సత్యప్రతిజ్ఞునిగా చేస్తాడు’ అనే పదంతో రాజు ప్రతిజ్ఞే సేనకు భారం అని సూచించబడుతుంది; నెల గడువు దాటిపోయిందని గుర్తుచేసుకుంటే భయం పెరుగుతుంది. ‘కస్య ప్రసాదాత్’ (ఎవని అనుగ్రహంతో) అని రెండుసార్లు ఆవృత్తి చేయడంతో అంగదుడు చూపుతున్నాడు — సముద్రాన్ని దాటేవాడు కేవలం తన కార్యాన్నే సాధించడు, అందరి జీవితాలనూ కాపాడుతాడు. ఇల్లూ భార్యాపుత్రులను చూడటం వానరుల హృదయాన్ని తాకే ప్రలోభం; కేవలం కర్తవ్యబుద్ధి అలసిన సేనను ప్రేరేపించదని సేనాపతికి తెలుసు.

‘మీలో ఎవరైనా వానరుడు సముద్రాన్ని దాటడంలో సమర్థుడైతే, అతడు ఇక్కడ మాకు వెంటనే పవిత్రమైన అభయదక్షిణను ఇవ్వాలి.’ అంగదుని మాట విని ఎవరూ ఏమీ మాట్లాడలేదు; ఆ వానరసేనంతా అక్కడ స్తంభించిపోయినట్లు అయింది. అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడు అంగదుడు మళ్ళీ ఆ వానరులతో అన్నాడు — ‘మీరందరూ బలవంతులలో శ్రేష్ఠులు, దృఢపరాక్రములు, ప్రఖ్యాతమైన వంశాలలో పుట్టినవారు, ఎన్నోసార్లు సత్కరించబడినవారు. మీ గమనానికి ఎప్పుడూ ఎక్కడా ఆటంకం లేదు; వానరశ్రేష్ఠులారా, దాటడంలో ఎవరికి ఎంత శక్తి ఉందో చెప్పండి.’ ‘అభయదక్షిణ’ అనే యజ్ఞపదం ఇక్కడ ప్రయోగించబడింది — ఈ కార్యం యజ్ఞం, దాటడం దక్షిణ. సేన మౌనాన్ని కవి ‘స్తిమితేవ’ (స్తంభించిపోయినట్లు) అనే ఒక్క పదంతో చిత్రించాడు; దీనితోనే తరువాతి సర్గలోని శక్తిపరిగణనకు నాంది పడింది. ‘న కశ్చిత్ కించిత్ అబ్రవీత్’ (ఎవరూ ఏమీ మాట్లాడలేదు) అనే రెండు నిషేధాలతో మౌనపు గాంభీర్యం వ్యక్తమైంది. అప్పుడు అంగదుడు మరో ఉపాయం పట్టుకుంటాడు — సామాన్యమైన ప్రశ్నను విడిచి ఒక్కొక్కరి శక్తిని అడుగుతాడు; దీనితోనే తరువాతి సర్గలో గజ గవాక్షాదుల క్రమమైన లెక్క సాధ్యమవుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి