॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 63వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

సంపాతికి రెక్కలు మొలవడం, వానరులు దక్షిణదిక్కుకు బయలుదేరడం

నిశాకరుడు ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించడం, వింధ్యంలో వంద సంవత్సరాల నిరీక్షణ, కుమారుని మందలించడం, రెక్కలు మళ్ళీ మొలవడం, వానరుల ప్రస్థానం

‘మాటలలో నిపుణుడైన ఆ ముని ఈ మాటలతోనూ ఇంకా అనేక మాటలతోనూ నన్ను ప్రశంసించి, అనుమతి ఇచ్చి తన నివాసంలోకి ప్రవేశించాడు. ఆ తరువాత నేను పర్వతగుహ నుండి మెల్లమెల్లగా పాకుతూ వచ్చి, వింధ్యపర్వతాన్ని ఎక్కి మీ కోసం ఎదురుచూస్తున్నాను. ఈ కాలానికి ఈనాటికి వంద సంవత్సరాలకు పైగా గడిచిపోయాయి; ముని మాటను హృదయంలో పెట్టుకొని నేను దేశకాలాల కోసం ఎదురుచూస్తున్నాను.’ ‘శనైః శనైః’ (మెల్లమెల్లగా) అనే ద్విరుక్తితో రెక్కలు కాలినవాని గమనంలోని కష్టం సూచించబడింది — ఒకప్పుడు సూర్యమార్గానికి వెళ్ళినవాడు ఇప్పుడు గుహనుండి బయటికి రావడానికే చాలాసేపు ప్రయత్నిస్తున్నాడు. ‘ప్రతిపాలయే’ (ఎదురుచూస్తున్నాను) అనే వర్తమానకాలంతో కవి శ్రోతలైన వానరులనే సాక్షాత్తుగా సంబోధిస్తాడు. ముద్రణలో ఇక్కడ ఒక పాదటిప్పణి ఉంది — మూలంలో ‘సాగ్రశతమ్’ (వందకు పైగా) అని ఉంది, 60వ సర్గలో మాత్రం ఎనిమిది వేల సంవత్సరాలు అని చెప్పబడింది, కాబట్టి రెండింటినీ సమన్వయించడానికి ‘శత’ (వంద) అనే శబ్దం ఉపలక్షణం మాత్రమే అని నిర్ణయం. ‘భవతః ప్రతిపాలయే’ (మీ కోసం ఎదురుచూస్తున్నాను) అనే బహువచనాంతమైన, గౌరవసూచకమైన సంబోధనతో వానరుల పట్ల సంపాతి ఆదరం సూచించబడింది.

‘నిశాకరుడు మహాప్రస్థానం చేసి స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయాక, అనేక సందేహాలతో చుట్టుముట్టబడిన నన్ను సంతాపం దహిస్తోంది. మరణం వైపు వెళ్ళే బుద్ధిని ముని మాటలతో మళ్ళిస్తున్నాను; ప్రాణాలను కాపాడుకోవడానికి అతడు ఇచ్చిన బుద్ధి, మండుతున్న అగ్నిజ్వాల చీకటిని తొలగించినట్లు, నా దుఃఖాన్ని తొలగిస్తోంది. దురాత్ముడైన రావణుని పరాక్రమం తెలిసిన నేను “మైథిలిని ఎందుకు కాపాడలేదు” అని కుమారుని మాటలతో మందలించాను. ఆమె విలాపాన్ని విని, సీతనుండి వేరుపడిన ఆ ఇద్దరినీ చూసి కూడా, దశరథునిపై నాకున్న స్నేహాన్ని బట్టి, నా కుమారుడు నాకు ప్రియం చేయలేదు.’ ఇక్కడ సంపాతికి మూడు విధాల దుఃఖం — ముని వియోగం, తన వైకల్యం, కుమారుని ఉదాసీనత. ‘దీప్తేవాగ్నిశిఖా తమః’ (మండుతున్న అగ్నిజ్వాల చీకటిని వలె) అనే ఉపమానంతో ముని మాట యొక్క సామర్థ్యం చూపబడింది; శోకనివారణ తత్త్వజ్ఞానంతోనే జరుగుతుందని ధ్వని. కుమారుని పేరు ఇక్కడ చెప్పబడలేదు, కానీ ముందు సర్గలలో అతడు సుపార్శ్వుడని ప్రసిద్ధుడు. ‘వాగ్భిః సంతర్జితః’ (మాటలతో మందలించబడ్డాడు) అనే పదంతో తండ్రి అసమర్థతే వ్యక్తమవుతుంది — రెక్కలు లేనివాడు కేవలం మాటలతోనే శిక్షించగలడు. దశరథునితో ఇంతకుముందు ఉన్న స్నేహమే ఇక్కడ ప్రమాణంగా గుర్తుచేయబడింది.

ఇలా మాట్లాడుతూ, గుమిగూడిన వానరులతో కలిసి ఉన్న సంపాతికి ఆ వనచరుల ఎదుటనే అప్పుడు రెక్కలు మొలిచాయి. ఎర్రని ఈకలతో మొలిచిన రెక్కలతో కూడిన తన శరీరాన్ని చూసి అతడు సాటిలేని ఆనందాన్ని పొందాడు, వానరులతో ఇలా అన్నాడు — ‘అపరిమితమైన తేజస్సు గల రాజర్షి నిశాకరుని అనుగ్రహంతో సూర్యకిరణాలతో కాలిపోయిన నా రెక్కలు మళ్ళీ వచ్చాయి.’ ముని మాట యొక్క సత్యం ఇక్కడ ప్రత్యక్షంగా సిద్ధించింది; వంద సంవత్సరాల నిరీక్షణకు ఫలం క్షణంలో వచ్చింది. ‘సమక్షం వనచారిణామ్’ (వనచరుల ఎదుటనే) అనే పదంతో కవి సాక్షులను లెక్కిస్తాడు — వానరులు స్వయంగా చూసినదే వారి ఉత్సాహానికి మూలం. ‘పక్షౌ చ తే ప్రపక్షౌ చ పునరన్యౌ భవిష్యతః’ (నీకు రెక్కలూ చిన్న ఈకలూ మళ్ళీ కొత్తగా వస్తాయి) అని గత సర్గలలో ముని ప్రతిజ్ఞ చేసినదే ఇక్కడ అక్షరాలా ఫలించింది; కథలోని రెండు సూత్రాలూ ఇక్కడ ఒకచోట కలుస్తాయి.

‘యౌవనంలో ఉన్నప్పుడు నాకు ఉన్న పరాక్రమాన్నే, అదే బలాన్నీ పౌరుషాన్నీ ఈనాడు అనుభవిస్తున్నాను. ఎలాగైనా ప్రయత్నం చేయండి, మీరు సీతను కనుగొంటారు; నాకు రెక్కలు లభించడం మీకు సిద్ధి కలుగుతుందనడానికి నమ్మకం కలిగించే గుర్తు.’ ఆ వానరులందరితో ఇలా చెప్పి, పక్షిశ్రేష్ఠుడు సంపాతి తన గమనశక్తిని తెలుసుకోవాలనే కోరికతో, ఆకాశచారియై, పర్వతశిఖరం నుండి ఎగిరాడు. తన శక్తిని పరీక్షించుకోవడమే ఇతరుల ఉత్సాహానికి నిదర్శనం — వంద సంవత్సరాలు కదలకుండా ఉన్నవాడు మళ్ళీ ఎగిరి తన కొత్త గమనాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు. ‘సిద్ధిప్రత్యయకారకః’ (సిద్ధిపై నమ్మకం కలిగించేది) అనే పదంతో తన రెక్కల లాభం వానరుల కార్యసిద్ధికి శకునంగా ఉంచబడింది. ‘గతిం జిజ్ఞాసుః’ (గమనాన్ని తెలుసుకోవాలనుకునేవాడు) అనే పదంతో ఎగరడపు ప్రయోజనం స్పష్టం చేయబడింది — పారిపోవడం కాదు, ప్రదర్శన కాదు, తన సామర్థ్యపు పరీక్ష. ఒకప్పుడు సూర్యుని అనుసరించి రెక్కలు పోగొట్టుకున్నవాడే ఇప్పుడు సంయమంతో పర్వతశిఖరం నుండి మాత్రమే ఎగురుతున్నాడు.

అతని ఆ మాట విని వానరశ్రేష్ఠులు మనసుల్లో మళ్ళీ సంతోషించి, పరాక్రమాభ్యుదయానికి సిద్ధమయ్యారు. ఆ తరువాత వాయువుతో సమానమైన పరాక్రమం గల, పౌరుషాన్ని మళ్ళీ పొందిన వానరశ్రేష్ఠులు జనకసుతను వెదకడానికి సన్నద్ధులై అభిజిత్ వైపు ఉన్న దిక్కుకు బయలుదేరారు. ‘అభిజిత్’ అనే నక్షత్రం ప్రస్థానానికి శుభముహూర్తం; ‘ప్రతిలబ్ధపౌరుషాః’ (పౌరుషాన్ని మళ్ళీ పొందినవారు) అనే పదం ఇంతకుముందు విషాదంలో ఉన్నవారు మళ్ళీ లేచారని సూచిస్తుంది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడింది. ఇలా గృధ్రరాజు కథ ముగిసింది, వానరుల సముద్రతీరయాత్ర మొదలైంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి