॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 59వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

సంపాతి సుపార్శ్వుని వృత్తాంతం నివేదించడం

జాంబవంతుని ప్రశ్న, సంపాతి దురవస్థ, సుపార్శ్వుడు రావణుని చూడటం, సిద్ధుల మాట, మాటమాత్రంతో సహాయం చేస్తానని ప్రతిజ్ఞ

గృధ్రరాజు పలికిన అమృతం వంటి రుచి గల ఆ మాట విని ఆ వానరశ్రేష్ఠులు సంతోషించారు. ఇంతకుముందు శంకించబడినవాడే ఇప్పుడు విశ్వాసపాత్రుడయ్యాడు — ఈ మార్పు వానరుల ముఖాలలో ప్రకటమైంది. అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడు జాంబవంతుడు వానరులందరితో కలిసి నేలమీదినుండి హఠాత్తుగా లేచి గృధ్రరాజుతో అన్నాడు. ‘సహసా ఉత్థాయ’ (హఠాత్తుగా లేచి) అనే పదంతో వారి త్వర చూపబడింది — ప్రాయోపవేశం చేసి కూర్చున్నవారైనా విన్న వెంటనే లేస్తున్నారు. అతని ప్రశ్న నాలుగు భాగాలుగా కూర్చబడింది — ‘సీత ఎక్కడ? ఎవరు చూశారు? మైథిలిని అపహరించినది ఎవరు? అదంతా మీరు చెప్పండి, వనవాసులకు మీరే గతి కండి.’ ‘గతిర్భవ’ (గతి కండి) అనే యాచనతో జాంబవంతుడు వృద్ధుడైన పక్షిని తమకు శరణంగా చేసుకుంటున్నాడు; దీనితో అతని వినయమూ నాయకత్వమూ ఒకేసారి కనిపిస్తాయి.

‘వజ్రవేగంతో పడే దశరథకుమారుని బాణాల, స్వయంగా లక్ష్మణుడు విడిచే బాణాల పరాక్రమాన్ని లెక్కచేయని ఈ దుస్సాహసి ఎవడు?’ అనేది జాంబవంతుని రెండవ ప్రశ్న. ఇక్కడ ప్రశ్నే నింద — రామలక్ష్మణుల బాణాలను లెక్కచేయనివాడు తప్పకుండా మూఢుడని ధ్వని. అప్పుడు సీత వార్తను వినడంలో ఏకాగ్రులై, (ప్రాయోపవేశాన్ని) విడిచిపెట్టిన వానరులను సంతోషించిన సంపాతి మళ్ళీ ఊరడిస్తూ ఈ మాట అన్నాడు. ‘ప్రతిసమ్ముక్తాన్’ (విడిచిపెట్టినవారిని) అనే పదంతో వారు ప్రాయోపవేశాన్ని విడిచిపెట్టారని తెలుస్తుంది; ‘సీతాశ్రుతిసమాహితాన్’ (సీత వార్తలో ఏకాగ్రులైనవారిని) అనే పదం వారి ఏకాగ్రతను చెబుతుంది. ‘వైదేహి అపహరణ గురించి నేను ఎలా విన్నానో, ఎవరు నాకు చెప్పారో, ఆ విశాలనేత్రి ఎక్కడ ఉందో వినండి’ అని అతడు కథ మొదలుపెడతాడు. ఇలా వక్త శ్రోతల కుతూహలాన్ని ముందే మూడు విషయాలుగా విభజిస్తాడు. ‘పునః ఆశ్వాసయన్’ (మళ్ళీ ఊరడిస్తూ) అనే పదంతో తెలుస్తుంది — ఇంతకుముందు కూడా అతడు వారిని ఊరడించాడు, ఇప్పుడు విస్తారంగా చెబుతున్నాడు.

‘అనేక యోజనాల విశాలమైన ఈ దుర్గమపర్వతంపై చాలాకాలం క్రితం పడిపోయిన నేను వృద్ధుడను, ప్రాణమూ పరాక్రమమూ క్షీణించినవాడను’ అని అతడు తన స్థితిని చెబుతాడు. ‘ఇలాంటి స్థితిలో ఉన్న నన్ను పక్షులలో శ్రేష్ఠుడైన సుపార్శ్వుడు అనే నా కుమారుడు సమయానికి ఆహారం తెచ్చి పోషిస్తున్నాడు.’ తండ్రిని పోషించడం కుమారుని ధర్మం అని కవి ఇక్కడ శాంతమైన స్వరంతో స్థాపిస్తున్నాడు. తరువాత తన జాతి స్వభావాన్ని దృష్టాంతంతో చూపుతాడు — ‘గంధర్వులకు కామం తీక్ష్ణం, సర్పాలకు కోపం తీక్ష్ణం, మృగాలకు భయం తీక్ష్ణం, మాకు మాత్రం ఆకలి తీక్ష్ణం.’ ఈ నాలుగు భాగాల ఉపమానం గృధ్రాల ఆకలి స్వాభావికమైనదని, క్షమించదగినదని చేస్తుంది. ‘ఒకసారి ఆకలితో బాధపడుతూ ఆహారం కోసం ఎదురుచూస్తున్న నా దగ్గరికి నా కుమారుడు సూర్యుడు అస్తమించిన తరువాత మాంసం లేకుండానే వచ్చాడు. ఆహారం ఆగిపోయినందుకు నేను అతనిని బాధించాను; ప్రీతిని పెంచే ఆ కుమారుడు నన్ను యథోచితంగా గౌరవించి, ఉన్నది ఉన్నట్లు ఈ మాట చెప్పాడు.’ తండ్రి కోపం, కుమారుని వినయం — రెండింటి చిత్రణా సంక్షేపంగా చేయబడింది. ‘తీక్ష్ణ’ అనే పదం నాలుగుసార్లు పునరుక్తమైంది — దానితో కవి స్వభావపు అనివార్యతను ద్యోతకం చేస్తున్నాడు; ఆకలి గృధ్రం యొక్క దోషం కాదు, జాతిధర్మం. తండ్రి కోపాన్ని వర్ణిస్తూ సంపాతి నిజానికి ఆత్మనిందనే చేస్తున్నాడు, దానితో శ్రోతల విశ్వాసాన్ని పెంచుతున్నాడు. ‘ప్రీతివర్ధనః’ (ప్రీతిని పెంచేవాడు) అనే కుమారుని విశేషణం తండ్రి పశ్చాత్తాపాన్ని సూచిస్తుంది — ప్రీతిని పెంచేవాడే బాధించబడ్డాడు. వృద్ధునికి ఆశ్రయం కుమారుడే, అతని కథ ఆరంభం కూడా కుమారుని నుండే — ఇది కవి ఉద్దేశపూర్వకంగా చేసినది.

‘నాన్నా, సమయానికి మాంసం కోసం నేను ఆకాశంలోకి ఎగిరి, మహేంద్రపర్వతపు ద్వారాన్ని ఆవరించి నిలిచాను. అక్కడ కిందికి ముఖం పెట్టి ఒంటరిగా, సముద్రం మధ్యలో తిరిగే వేలాది ప్రాణుల మార్గాన్ని అడ్డగించాలని నిశ్చయించుకున్నాను.’ మహేంద్రగిరి ద్వారంలో నిలిచి సముద్రజంతువుల మార్గాన్ని అడ్డగించడం — ఇదే గృధ్రాల వేటపద్ధతి. ‘అక్కడ చిదిమిన కాటుకరాశి వంటి ఒకనిని చూశాను, అతడు సూర్యోదయకాంతి వంటి కాంతి గల ఒక స్త్రీని తీసుకొని వెళుతున్నాడు.’ అతడు నల్లని కాటుకరాశి వంటివాడు, ఆమె అరుణకాంతి వంటిది — రంగుల విరోధంతో కవి చిత్రాన్ని నిలుపుతాడు. ‘వారిద్దరినీ చూసి ఆహారంగా చేసుకోవాలని నిశ్చయించుకున్నాను; కానీ అతడు వినయంగా, సామంతో దారి ఇవ్వమని యాచించాడు.’ తరువాత సుపార్శ్వుడు తాను వెనుదిరగడానికి కారణం చెబుతాడు — ‘సామంతో (మంచిమాటతో) సమీపించినవారిని కొట్టేవాడు భూమిమీద ఎవడూ లేడు; నీచులలో కూడా ఎవరో ఒకడే అలా చేస్తాడు, ఇక నా వంటివాని సంగతి చెప్పేదేమిటి?’ ఈ ఆర్యత్వమే కథకు మర్మం — సామంతో యాచించబడినవాడు చంపడు. ‘అతడు తన తేజస్సుతో ఆకాశాన్ని కుదించివేస్తున్నట్లు వేగంగా వెళ్ళిపోయాడు; ఆ తరువాత ఆకాశంలో సంచరించే ప్రాణులు నా దగ్గరికి వచ్చి నన్ను అభినందించాయి.’ ‘అధ్యవసమ్’ (నిశ్చయించుకున్నాను) అనే క్రియాపదంతో ఒంటరివాని సంకల్పం చూపబడింది — వేలాది జంతువులకు అతనొక్కడే అడ్డగించేవాడు. వర్ణనక్రమం కూడా మనోహరంగా ఉంది — మొదట స్థలం, తరువాత క్రియ, తరువాత దృశ్యం, ఆ తరువాత సంవాదం. రావణుని పేరు ఇక్కడ చెప్పబడలేదు, కేవలం ‘ఒకడు’ అని మాత్రమే — ఎందుకంటే అప్పుడు సుపార్శ్వునికి అతడెవరో తెలియదు; పేరును తరువాత సిద్ధులు చెబుతారు. ఈ కథనపద్ధతి రహస్యాన్ని క్రమంగా బయటపెడుతుంది. ఇక్కడ సుపార్శ్వుని మాట సర్గలో కూర్చబడిన ఒక ఉపకథ వలె కనిపిస్తుంది.

‘“అదృష్టవశాత్తూ సీత బ్రతికే ఉంది” అని మహర్షులు నాతో అన్నారు; “ఎలాగో అతడు భార్యతో సహా వెళ్ళిపోయాడు, నీకు నిస్సందేహంగా క్షేమమే.”’ ఋషుల మాటలో రెండు అర్థాలు — సీత జీవించి ఉండటం, సుపార్శ్వుని క్షేమం; ఎందుకంటే రావణునితో విరోధం అతనికి ఆపదే. ‘పరమశోభనులైన ఆ సిద్ధులు నాతో ఇలా అన్నారు; అతడు రాక్షసరాజు రావణుడు అని వారే నాకు తెలియజేశారు.’ తరువాత సుపార్శ్వుడు తాను చూసినదాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘దశరథకుమారుడు రాముని భార్య, జనకుని కుమార్తె, ఆభరణాలూ పట్టువస్త్రమూ జారిపోయినది, శోకవేగానికి లొంగిపోయినది, రామలక్ష్మణుల పేర్లు పెట్టి అరుస్తున్నది, జుట్టు విరబోసుకున్నది అయిన ఆమెను చూస్తూ ఉండగా — నాన్నా, ఇదే ఆలస్యానికి కారణం’ అని మాటల నేర్పరులలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు అన్నాడు. ఆలస్యానికి కారణం చెబుతూనే అతడు తండ్రి కోపాన్ని శాంతింపజేస్తాడు. ‘ఈ విషయమంతా సుపార్శ్వుడు నాకు నివేదించాడు; అది విన్నప్పటికీ నా బుద్ధి ఏ పరాక్రమం వైపూ పోలేదు’ అని సంపాతి తన నిష్క్రియత్వాన్ని తానే అంగీకరిస్తాడు. సీత స్థితి వర్ణనలో మూడు విశేషణాలు — ఆభరణాలూ పట్టువస్త్రమూ జారిపోయినది, శోకవేగానికి లొంగిపోయినది, జుట్టు విరబోసుకున్నది — ఇవి సుందరకాండలో మళ్ళీ ప్రతిధ్వనిస్తాయి. ‘తచ్ఛ్రుత్వాపి’ (అది విన్నప్పటికీ) అనే చోట ‘అపి’ (అయినప్పటికీ) అనే పదంలో వృద్ధుని వేదన దాగి ఉంది — విన్నాడు, కానీ చేయలేకపోయాడు; ఈ ఆత్మగ్లానియే తరువాతి సర్గలో అతని ఆత్మకథకు ప్రేరణ. సిద్ధుల మాటే సంపాతి సాక్ష్యానికి ప్రమాణం, ఎందుకంటే అతడు స్వయంగా అది చూడలేదు.

‘రెక్కలు లేని పక్షి ఏ పనిని మొదలుపెట్టగలడు? అయితే మాట, బుద్ధి అనే గుణాలతో నేను చేయగలిగినదాన్ని ఇక్కడ చెబుతాను — వినండి; అది మీ పౌరుషంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.’ తన పరిమితిని స్పష్టంగా నివేదించి అతడు తన దానాన్ని మాటకూ బుద్ధికీ పరిమితం చేస్తాడు. ‘మాటతోనూ బుద్ధితోనూ మీ అందరికీ ప్రియం చేస్తాను; దశరథకుమారుని కార్యం నాదే, ఇందులో సందేహం లేదు.’ తరువాత వానరులను ఉత్సాహపరుస్తాడు — ‘మీరు బుద్ధిశ్రేష్ఠులు, బలవంతులు, ధీమంతులు, కపిరాజు పంపినవారు, దేవతలకు కూడా ఎదిరించరానివారు. రామలక్ష్మణుల కంకపక్షి ఈకలు గల బాణాలు మూడు లోకాలనూ రక్షించడానికీ నిగ్రహించడానికీ సరిపోయేవి. దశగ్రీవుడు తేజోబలసమన్వితుడైనా కావచ్చు, కానీ సమర్థులైన మీకు ఏదీ కష్టం కాదు. కాబట్టి కాలయాపన చాలు, బుద్ధితో నిశ్చయం చేసుకోండి; మీ వంటి బుద్ధిమంతులు కార్యాలలో ఆలస్యం చేయరు.’ ఇలా వృద్ధుడైన పక్షి ఉపదేశంతోనే సేనను ప్రేరేపిస్తాడు, సర్గ నిశ్చయానికి ఆహ్వానంతో ముగుస్తుంది. ‘అపక్షః పక్షీ’ (రెక్కలు లేని పక్షి) అనే విరోధంతో అతడు తన వైకల్యాన్ని తీవ్రంగా చూపుతాడు. ‘పౌరుషాశ్రయమ్’ (పౌరుషంపై ఆధారపడినది) అనే పదంలో కార్యభారం వానరులమీదనే ఉంచబడింది — అతడు దారి చూపుతాడు, వెళ్ళవలసినది వారు. చివరి శ్లోకాలలో ఉత్సాహం పెంచడానికి మూడు కారణాలు — మీ గుణాలు, రామలక్ష్మణుల బాణాలు, శత్రువు బలం కూడా మీ సామర్థ్యం ముందు తక్కువే అని. ‘న హి కర్మసు సజ్జంతే బుద్ధిమంతః’ (బుద్ధిమంతులు కార్యాలలో ఆలస్యం చేయరు) అనే సుభాషితప్రాయమైన వాక్యం సర్గలోని చివరి మాట, అది వానరులకు ఆదేశమే. ఇలా వృద్ధుడైన పక్షి తన దుర్బలత్వానికి బదులుగా జ్ఞానాన్నీ ఉపదేశాన్నీ ఇచ్చి కార్యాన్ని సాధిస్తాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి