॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 60వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

సంపాతి ఆత్మకథ

వానరులు చుట్టూ కూర్చోవడం, వింధ్యపై పడిపోవడం, నిశాకరుని ఆశ్రమం, ఋషి గుర్తుపట్టి ప్రశ్నించడం

జలతర్పణం చేసి స్నానం చేసిన ఆ గృధ్రాన్ని చుట్టుముట్టి వానరయూథపతులు రమ్యమైన ఆ పర్వతంపై అన్నివైపులా కూర్చున్నారు. జలాంజలి ఇవ్వడంతో సోదరుని ఋణం తీర్చుకున్న సంపాతి ఇప్పుడు శాంతంగా ఉన్నాడు; వానరులు అతనిని మధ్యలో ఉంచి మండలాకారంలో కూర్చున్నారు — ఇది శ్రోతల సభ యొక్క చిత్రం. ఆ వానరులందరితో చుట్టబడి కూర్చున్న అంగదుని ఉద్దేశించి, విశ్వాసం కలిగించిన సంపాతి సంతోషంతో మళ్ళీ అన్నాడు. ‘జనితప్రత్యయః’ (విశ్వాసం కలిగించినవాడు) అనే పదం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — గత సర్గలో శంకించబడినవాడు ఇప్పుడు విశ్వాసం కలిగించాడు, కాబట్టి అతని మాట శ్రద్ధతో వినబడుతుంది. ‘వానరులు నిశ్శబ్దంగా, ఏకాగ్రతతో నా మాట వినండి; మైథిలిని నేను ఎలా ఎరుగుదునో ఆ సత్యాన్ని చెబుతాను’ అని అతడు కథ మొదలుపెడతాడు. ‘తథ్యమ్’ (సత్యం) అనే పదంతో అతడు తన మాటలో కల్పన లేశమైనా లేదని చెబుతున్నాడు.

‘పాపరహితుడా, పూర్వం నేను ఈ వింధ్యపర్వత శిఖరంపై పడిపోయాను; నా అవయవాలు సూర్యతాపంతో నిండిపోయాయి, సూర్యకిరణాలతో నేను దహించబడ్డాను.’ గత సర్గలో చెప్పిన రెక్కలు కాలిపోవడం ఇక్కడ విస్తారంగా మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది, కానీ ఇప్పుడు ఆత్మకథ రూపంలో. ‘ఆరు రాత్రుల తరువాత స్పృహ వచ్చిన నేను నిస్సహాయుడనై, విలవిలలాడుతున్నట్లు అన్ని దిక్కులనూ చూస్తూ ఏదీ గుర్తుపట్టలేకపోయాను.’ ఆరు రాత్రుల మూర్ఛ, తరువాత క్రమంగా జ్ఞాపకం తిరిగిరావడం — ఇది యథార్థమైన వర్ణన. ‘తరువాత సముద్రాలనూ పర్వతాలనూ నదులన్నిటినీ సరస్సులనూ వనాలనూ ప్రదేశాలనూ చూసి నాకు బుద్ధి వచ్చింది.’ దృశ్యాలను లెక్కించడంతోనే జ్ఞాపకం తిరిగివస్తుంది. ‘సంతోషంతో ఉన్న పక్షిగణాలతో నిండిన, గుహలూ లోయలూ శిఖరాలూ గల ఇది దక్షిణసముద్రతీరంలో ఉన్న వింధ్యపర్వతం’ అని నేను నిశ్చయించుకున్నాను — ఇలా స్థలజ్ఞానంతో అతని కొత్త జీవితం మొదలవుతుంది. పతనపు వర్ణన మూడు పదాలతో — తాపం, దహనం, మూర్ఛ; తిరిగిరావడం మాత్రం దర్శనంతోనే. ‘నిరీక్ష్య’ (చూసి) అనే పదం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — పక్షి బుద్ధి కంటిలోనే ప్రతిష్ఠితమై ఉంది, కాబట్టి చూసినప్పుడే అతడు తనను తాను గుర్తుచేసుకుంటాడు.

‘ఇక్కడ దేవతలు కూడా బాగా పూజించే ఒక పవిత్రమైన ఆశ్రమం ఉండేది, అందులో నిశాకరుడు అనే ఉగ్రతపస్వి అయిన ఋషి ఉండేవాడు.’ వింధ్య వర్ణన తరువాత తపోవన స్మరణ — కవి క్రమంగా కథను తపస్వి వైపు తీసుకువెళతాడు. ‘ఆ ఋషితో కలిసి ఈ పర్వతంపై నివసిస్తూ ఉండగా నాకు ఎనిమిది వేల సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి; ధర్మజ్ఞుడైన నిశాకరుడు స్వర్గస్థుడయ్యాడు.’ ఎనిమిది వేల సంవత్సరాల లెక్క గృధ్రం యొక్క దీర్ఘాయుష్షునూ మహర్షి వియోగపు దైర్ఘ్యాన్నీ ఒకేసారి సూచిస్తుంది. ‘ఎగుడుదిగుడుగా ఉన్న వింధ్యశిఖరం నుండి కష్టంగా మెల్లగా దిగి, వాడి దర్భలు గల నేలమీదికి దుఃఖంతో మళ్ళీ వచ్చాను. ఆ ఋషిని చూడాలనే కోరికతో ఎంతో దుఃఖంతో వచ్చాను; జటాయువూ నేనూ ఎన్నోసార్లు అతనిని దర్శించాం.’ రెక్కలు లేనివానికి పర్వతం దిగడం కష్టసాధ్యం; అయినా గురుదర్శనపు కోరిక అతనిని ప్రేరేపిస్తుంది. సోదరునితో కలిసి తిరిగిన జ్ఞాపకం కూడా ఇక్కడ మర్మస్పర్శి. ఆశ్రమ స్మరణతో పాటు ముని తపస్సు స్మరణ కూడా వస్తుంది; ఇలా స్థలకథ గురుకథ వైపు నడిపిస్తుంది. రెక్కలు లేనివాని అవతరణలో ‘శనైః’ (మెల్లగా), ‘కృచ్ఛ్రేణ’ (కష్టంగా) అనే రెండు పదాలూ కష్టాన్నే సూచిస్తాయి.

‘ఆ ఆశ్రమప్రదేశం సమీపంలో సుగంధమైన గాలులు వీచాయి; పూలు లేని గానీ పండ్లు లేని గానీ ఒక్క చెట్టు కూడా కనిపించదు.’ తపఃప్రభావంతో అక్కడ ఋతునియమం కూడా సడలిపోయింది — ఎల్లప్పుడూ పూలూ పండ్లూ. ఈ ఆశ్రమవర్ణన వాల్మీకి ప్రసిద్ధ పద్ధతి, దీనితో తపస్వి మహిమ పరిసరాల ద్వారానే సూచించబడుతుంది. ‘పవిత్రమైన ఆశ్రమాన్ని చేరి, చెట్టు మొదట్లో ఆశ్రయం పొంది, భగవంతుడైన నిశాకరుని చూడాలనే కోరికతో ఎదురుచూశాను.’ అతిథి వచ్చి చెట్టు మొదట్లోనే కూర్చుంటాడు, పిలవకుండా ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించడు — ఇది శిష్టాచారం. ‘అప్పుడు దూరంలో జ్వలిస్తున్న తేజస్సు గల ఋషిని చూశాను — స్నానం చేసి, ఎదిరించరానివాడై, ఉత్తరముఖంగా తిరిగివస్తున్నవాడు.’ స్నానం నుండి తిరిగివస్తున్న తేజస్వి అయిన ముని దూరం నుండే కనిపిస్తున్నాడు. గాలుల సుగంధం, చెట్లు ఎల్లప్పుడూ పూలూ పండ్లూ కలిగి ఉండటం — ఈ రెండు గుర్తులతోనే తపోవన మహిమ సిద్ధించింది.

‘ఎలుగుబంట్లూ, సృమరమృగాలూ, పులులూ, సింహాలూ, రకరకాల సరీసృపాలూ అతనిని చుట్టుముట్టి వెంట వస్తున్నాయి — ప్రాణులు దాతను సమీపించినట్లు.’ ఉపమానం మనోహరంగా ఉంది — ముని అభయదాత, పశువులు యాచకులు. ‘తరువాత ఋషి ఆశ్రమానికి చేరాడని తెలుసుకొని ఆ ప్రాణులు వెళ్ళిపోయాయి — రాజు లోపలికి ప్రవేశించగానే అమాత్యులతో సహా సైన్యమంతా తమతమ స్థానాలకు వెళ్ళినట్లు.’ రెండవ ఉపమానం రాజసభది; అడవిలో కూడా మర్యాద ఉందని ధ్వని. ‘నన్ను చూసి సంతోషించిన ఋషి మళ్ళీ ఆశ్రమంలోకి వెళ్ళి, ఒక్క ముహూర్తంలోనే బయటికి వచ్చి నా పని ఏమిటని అడిగాడు.’ ‘సౌమ్యుడా, నీ వైకల్యం చూస్తే నీ ఈకలను లెక్కించడానికి కూడా వీలుకావడం లేదు; ఈ రెండు రెక్కలూ అగ్నితో కాలిపోయాయి, నీ చిన్న శరీరంలో ప్రాణాలు క్షీణించాయి’ అని ముని అతని దశను వర్ణిస్తాడు. పశువుల రాకపోకలలో రెండు ఉపమానాలు — దాత, రాజు; రెండూ ముని ప్రభావాన్ని చూపుతాయి. ‘ముహూర్తమాత్రాత్’ (ఒక్క ముహూర్తంలోనే) అనే పదంతో ముని త్వరా, అతిథిపై అతని ఆదరమూ సూచించబడ్డాయి.

‘ఇంతకుముందు నేను ఇద్దరు గృధ్రాలను చూశాను — వేగంలో వాయువుతో సమానులు, గృధ్రాలకు రాజులు, సోదరులు, కోరిన రూపం ధరించగలవారు.’ ముని జ్ఞాపకంతోనే అతనిని గుర్తుపడతాడు — దీనితో ఆ సోదరులిద్దరూ ఇంతకుముందు అక్కడికి రాకపోకలు సాగించారని సిద్ధమవుతుంది. ‘సంపాతీ, నీవు అన్నవు, జటాయువు నీ తమ్ముడు; మనుష్యరూపం ధరించి మీరిద్దరూ నా పాదాలను పట్టుకునేవారు.’ కోరిన రూపం ధరించగల పక్షులు మనుష్యరూపంలో గురువుకు ప్రణామం చేస్తారు — ఇది భక్తి పద్ధతి. ‘నీకు ఈ వ్యాధి ఎలా పుట్టింది? రెక్కలు ఎలా రాలిపోయాయి? ఈ దండనను ఎవరు విధించారు? అడుగుతున్న నాకు అంతా చెప్పు.’ మూడు ప్రశ్నలతో సర్గ ముగుస్తుంది; సమాధానాన్ని తరువాతి సర్గలో సంపాతి చెబుతాడు, అక్కడ సూర్యుని అనుసరించిన భయంకరమైన కార్యం విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది. ప్రశ్నలతోనే సర్గ ముగిసింది, సమాధానం ముందు — ఇది కవి కథను విభజించే పద్ధతి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి