సర్గ
సంపాతి నిశాకరునికి రెక్కలు కాలిన వృత్తాంతం చెప్పడం
సూర్యుని అనుసరించే పందెం, సూర్యమార్గం నుండి జగత్తును చూడటం, మూర్ఛ, జటాయువు పతనం, సంపాతి రెక్కలు కాలిపోవడం, పర్వతశిఖరం నుండి దూకాలనే సంకల్పం
నిశాకరముని ప్రశ్న విని సంపాతి ఆ భయంకరమైన, దుష్కరమైన కార్యాన్ని చెప్పడం మొదలుపెడతాడు. ఆలోచించకుండా హఠాత్తుగా చేసిన ఆ సూర్యానుగమనాన్ని అంతా అతడు మునికి చెప్పాడు. కానీ చెప్పడానికి ముందే అతడు తన దశను నివేదిస్తాడు — ‘భగవాన్, గాయాలతో శరీరం పీడించబడుతోంది, సిగ్గుతో ఇంద్రియాలు కలవరపడుతున్నాయి; అలసిపోయిన నేను మాట కూడా సరిగా పలకలేకపోతున్నాను.’ ఇక్కడ కవి శరీరవ్యథతో పాటు మానసికమైన సిగ్గును కూడా లెక్కిస్తాడు — పక్షిరాజు పరాభవం కేవలం శారీరకమైనది కాదు, ఆత్మగౌరవానికి సంబంధించినది కూడా. అయినా ముని అడిగాడు కాబట్టి అతడు చెప్పడం మానడు. ‘సహసా’ (హఠాత్తుగా) అనే పదంతో కార్యపు మూలదోషం సూచించబడింది — ఆలోచనలేమియే తరువాతి దుఃఖమంతటికీ బీజం.
‘నేనూ జటాయువూ ఒకరితో ఒకరు పోటీపడుతూ గర్వంతో మోహితులమయ్యాం. మా పరాక్రమపు హద్దును తెలుసుకోవాలనుకుంటూ మేమిద్దరం దూరం నుండే ఆకాశంలోకి ఎగిరాం. కైలాసశిఖరంపై మునుల ఎదుట మేము పందెం కట్టాం — సూర్యుడు అస్తాద్రిని చేరేవరకూ అతనిని అనుసరించాలి అని. సాక్షులు మునులు, స్థలం తీర్థం; ఇలా పోటీ ప్రతిజ్ఞారూపం దాల్చింది. ఒకేసారి ఎగిరి మేము భూమిమీద నగరాలను రథచక్రాల పరిమాణంలో వేర్వేరుగా చూశాం. ఒకచోట వాద్యాల ఘోష, మరొకచోట ఆభరణాల ధ్వని వినిపించింది; ఎర్రని వస్త్రాలు ధరించి పాడుతున్న ఎంతోమంది స్త్రీలను మేము చూశాం.’ ఎగరడం మొదలైనప్పుడు భూమి అందంగా, చిన్నదిగా కనిపిస్తుంది, చెవులకు మంగళధ్వనులు వినిపిస్తాయి — ఇది గర్వానికి మొదటి ఫలం, దాని తరువాత విపర్యయం వస్తుంది. నగరాలు చిన్నవిగా కనిపించడంతో ఎంత ఎత్తుకు ఎగిరారో కొలవబడుతుంది. ‘పణమ్’ (పందెం) అనే పదం ముఖ్యమైనది — ఆటకోసం కట్టిన పోటీయే ప్రాణసంశయాన్ని కలిగిస్తుంది. ‘దూరాత్’ (దూరం నుండి) అని చెబుతూ సంపాతి తన దోషాన్ని దాచడం లేదు; గర్వమూ పోటీ రెండూ అంగీకరించబడ్డాయి, ఇది అతని సరళత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
‘ఆ తరువాత వేగంగా పైకి ఎగిరి మేము సూర్యమార్గంలో నిలిచాం; అక్కడినుండి పచ్చికబయళ్ళ వలె ఉన్న అడవిని చూశాం. రాళ్ళముక్కల వంటి పర్వతాలతో కప్పబడిన భూమి కనిపిస్తుంది, దారాల వంటి నదులతో చుట్టబడిన వసుంధర కనిపిస్తుంది. హిమవంతం, వింధ్యం, మహాపర్వతమైన మేరువు భూమిమీద జలాశయంలో నిలిచిన ఏనుగుల వలె ప్రకాశిస్తున్నాయి.’ మూడు ఉపమానాలతో కవి దూరాన్ని కొలుస్తాడు — పర్వతాలు రాళ్ళముక్కలంత, నదులు దారాలంత, మహాపర్వతాలు ఏనుగులంత. ఆ తరువాత వర్ణన హఠాత్తుగా తారుమారవుతుంది — ‘మాకు తీవ్రమైన చెమట, అలసట, భయం కలిగాయి, మోహం ఆవరించింది, ఆ తరువాత భయంకరమైన మూర్ఛ వచ్చింది. దక్షిణదిక్కు తెలియడం లేదు, ఆగ్నేయదిక్కు తెలియడం లేదు, పశ్చిమదిక్కు తెలియడం లేదు; స్థిరంగా ఉన్న లోకం కూడా ప్రళయకాలంలో అగ్నితో దహించబడినట్లు కనిపిస్తోంది.’ దిక్కుల భ్రమే ఆపదకు మొదటి గుర్తు; పందెం కట్టి ఎగిరినవారికి ఇప్పుడు దిక్కు కూడా తెలియడం లేదు. సౌందర్యదర్శనం నుండి తాపదర్శనం వైపు ఈ గమనమే సర్గకు కేంద్రం. ‘నియతః’ (స్థిరంగా ఉన్న) అనే విశేషణంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — లోకం నిజానికి స్వస్థంగానే ఉంది, వికారం చూసేవారి కంటిలోనే ఉంది. బాహ్యజగత్తు ప్రళయగ్రస్తమైనట్లు కనిపించడం నిజానికి వారి మూర్ఛకే ప్రతిబింబం.
‘మనసు దెబ్బతిన్నది, ఆశ్రయం పొందిన కన్ను కూడా మళ్ళీ దెబ్బతిన్నది. అయినా గొప్ప ప్రయత్నంతో ఈ సూర్యునిపైనే మనసునూ కళ్ళనూ నిలిపి మేము అతనిని చూశాం. మళ్ళీ గొప్ప ప్రయత్నంతో సూర్యుని చూడగా — అతడు మాకు భూమి పరిమాణంతో సమానంగా కనిపించాడు.’ సూర్యుని సామీప్యం ఇక్కడ అతని పరిమాణంతోనే కొలవబడుతుంది; భూమిమీద ఉన్నవారికి కేవలం ఒక మండలంగా కనిపించేది దగ్గరగా భూమి వంటి మహత్తరమైనది. ఇంతకుముందు నగరాలు రథచక్రాలంత ఉండేవి, ఇప్పుడు సూర్యుడు భూమంత — పరిమాణాల ఈ విపరీతగతి ఎగరడపు పరాకాష్ఠను సూచిస్తుంది. 12వ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, అది వల్గేట్కు మాత్రమే సొంతమైనది.
‘జటాయువు నన్ను అడగకుండానే అక్కడినుండి భూమిమీదికి పడిపోయాడు. అతనిని చూసి నేను కూడా వెంటనే ఆకాశం నుండి నన్ను నేను వదిలేశాను. నా రెక్కలతో కాపాడబడిన జటాయువు కాలిపోలేదు; పొరపాటున వాయుమార్గం నుండి పడుతున్న నేనే అక్కడ దహించబడ్డాను. అతడు జనస్థానంలో పడ్డాడని అనుకుంటున్నాను, నేను మాత్రం వింధ్యంలో పడి, రెక్కలు కాలిపోయి, జడుడనయ్యాను. రాజ్యం లేనివాడను, సోదరుడు లేనివాడను, రెక్కలూ పరాక్రమమూ లేనివాడను అయిన నేను ఎలాగైనా మరణించాలనే కోరుకుంటూ పర్వతశిఖరం నుండి దూకుతాను.’ తమ్ముని రక్షించడమే అతని దహనానికి కారణం — ఇక్కడ స్నేహం పరాక్రమం కంటె ఎక్కువ, అన్న ధర్మం గర్వం కంటె బలవత్తరమైనది. ‘హీనః’ (లేనివాడు) అనే పదాలతో అతడు తన శూన్యత్వాన్ని లెక్కిస్తాడు; అయినా సర్గ ఇక్కడే ముగుస్తుంది, ముని ప్రతివచనం తరువాతి సర్గలో ఉంటుంది. ఇదంతా వానరుల ఎదుట చెప్పబడుతున్న పూర్వవృత్తాంతం, కాబట్టి ఉత్తమపురుషలో కూర్చబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥