సర్గ
సంపాతి లంకను గురించి తెలియజేయడం
సంపాతి కన్నీటితో బదులివ్వడం, సూర్యుని అనుసరించినప్పుడు రెక్కలు కాలడం, సీతాపహరణ దర్శనం, లంకావర్ణన, పక్షుల మార్గాలు, సోదరునికి జలాంజలి
ప్రాణాలపై ఆశ వదులుకున్న వానరులు ఇలా కరుణాపూరితమైన మాట చెప్పగా, ఆ గృధ్రం కన్నీరు నిండిన కళ్ళతో గంభీరమైన స్వరంతో బదులిచ్చాడు. కళ్ళలోని కన్నీరు వృద్ధుని స్నేహాన్ని సూచిస్తుంది, గంభీరమైన స్వరం శరీరబలం క్షీణించినా అతని వాక్శక్తి క్షీణించలేదని చూపుతుంది. ‘వానరులారా, బలవంతుడైన రావణుని చేతిలో యుద్ధంలో హతుడయ్యాడని మీరు చెబుతున్న జటాయువు నా తమ్ముడు’ అని అతడు చెబుతాడు. ఆ తరువాత తన దౌర్బల్యాన్ని తానే నివేదిస్తాడు — ‘వార్ధక్యం వల్లనూ రెక్కలు లేకపోవడం వల్లనూ ఇది వింటూ కూడా సహిస్తున్నాను; సోదరుని వైరానికి ప్రతీకారం తీర్చుకునే శక్తి ఈనాడు నాకు లేదు.’ ‘మర్షయే’ (సహిస్తున్నాను) అనే పదమే అతని నిస్సహాయతకు సాక్ష్యం — ప్రతీకారం చేయలేనివాడు సహించవలసిందే. ఇలా మూడు శ్లోకాలలోనే కవి వైరపు స్మృతినీ వృద్ధుని నిస్సహాయతనూ ఒకేసారి నిలుపుతాడు, ఎందుకంటే ఈ సర్గలోని ఉపకారమంతా ఈ నిస్సహాయతపైనే ఆధారపడి ఉంది.
తరువాత సంపాతి పూర్వవృత్తాంతాన్ని స్మరిస్తాడు — ‘పూర్వం ఇంద్రుడు వృత్రుని వధించిన తరువాత, మేమిద్దరం జయం కోరి, జ్వలిస్తున్న, కిరణమాలలు గల సూర్యుని సమీపించాం. ఆకాశమార్గాన్ని ఆవరించి వేగంగా చాలా పైకి వెళ్ళాం; సూర్యుడు మధ్యాహ్నానికి చేరుకోగానే జటాయువు కుంగిపోయాడు.’ తేజస్సు ఎక్కువైనచోట తమ్ముని బలం క్షీణిస్తుంది, అన్న స్నేహం మాత్రం పెరుగుతుంది. ‘సూర్యకిరణాలతో పీడితుడై, తీవ్రంగా విలవిలలాడుతున్న ఆ సోదరుని చూసి, నేను స్నేహంతో నా రెక్కలతో అతనిని కప్పాను’ అని అతడు చెబుతాడు. దానితో జటాయువు రక్షించబడ్డాడు, సంపాతి రెక్కలు మాత్రం కాలిపోయాయి — ‘రెక్కలు పూర్తిగా కాలిపోయిన నేను వింధ్యపర్వతంపై పడిపోయాను, వానరశ్రేష్ఠులారా; ఇక్కడ నివసిస్తూ సోదరుని సమాచారమేదీ తెలుసుకోలేకపోయాను.’ తమ్ముని రక్షించడం కోసం తనను తాను దహించుకున్న అన్న యొక్క ఈ కథ తరువాతి ఉపకారమంతటికీ మూలం. రెక్కలు కాలిపోవడమే అతని బంధనం, అదే అతని గొప్పతనం; దీనితో వానరుల శంక ఒక్కసారిగా తొలగిపోయింది. సూర్యుని అనుసరించడానికి పూనుకున్న ఇద్దరు సోదరుల గర్వం ఇక్కడ సూచించబడింది; దాని ఫలం అన్నకు జీవితాంతం కుంటితనం అని కవి స్పష్టంగా చెప్పడు, అయినా ధ్వనిస్తాడు.
జటాయువు సోదరుడైన సంపాతి ఇలా చెప్పగా, మహాప్రాజ్ఞుడైన యువరాజు అంగదుడు అప్పుడు బదులిచ్చాడు. అతని మాట అత్యంత జాగ్రత్తతో కూడినది — అతడు నమ్మడమూ లేదు, నమ్మకపోవడమూ లేదు, మూడు ‘అయితే’లను ఉంచుతాడు — ‘మీరు జటాయువు సోదరుడైతే, నేను చెప్పినది మీరు విన్నట్లయితే, ఆ రాక్షసుని నివాసం మీకు తెలిసినట్లయితే, చెప్పండి. దీర్ఘదృష్టిలేని ఆ రాక్షసాధముడు రావణుడు దగ్గరలో ఉన్నా దూరంలో ఉన్నా మీకు తెలిస్తే మాకు చెప్పండి.’ ‘అదీర్ఘదర్శినమ్’ (దీర్ఘదృష్టిలేనివాడు) అనే విశేషణంతో అంగదుడు రావణుని అదూరదృష్టిని సూచిస్తాడు — పరుని భార్యను అపహరించేవాడు తన వినాశాన్నే ఆహ్వానిస్తాడు. అప్పుడు మహాతేజస్వి, జటాయువు అన్న, వానరులను సంతోషపెడుతూ తనకు తగిన మాట అన్నాడు; ‘ఆత్మానురూపమ్’ (తనకు తగిన) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — ఆ మాట అతని వంశానికీ వయస్సుకూ జ్ఞానానికీ యోగ్యమైనది. అంగదుని ప్రశ్న రెండు విధాలు — మొదట పరిచయం గురించి, తరువాత నివాసం గురించి; ఈ క్రమమే అతని నైపుణ్యాన్ని చూపుతుంది, వృద్ధుని సమాధానం కూడా అదే క్రమాన్ని అనుసరిస్తుంది.
‘వానరులారా, రెక్కలు కాలిపోయి, పరాక్రమం నశించిన గృధ్రాన్ని నేను; అయినా మాటమాత్రంతో రామునికి ఉత్తమమైన సహాయం చేస్తాను’ అని అతడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. శరీరంతో అసమర్థుడైనా మాటతో ఉపకారం చేయగలడు అనేది ఈ సర్గకు కేంద్రమైన నీతి. తన జ్ఞానసామర్థ్యాన్ని చూపుతూ అతడు చెబుతాడు — ‘వరుణలోకాలనూ, విష్ణువు త్రివిక్రముడై వేసిన అడుగులనూ, దేవాసురయుద్ధాలనూ, అమృతమథనాన్నీ నేను ఎరుగుదును. రాముని ఈ కార్యాన్ని నేను మొట్టమొదట చేయాలి; వార్ధక్యం నా తేజస్సును హరించింది, ప్రాణాలు సడలిపోయాయి.’ వృద్ధుడైనా అతడు కర్తవ్యాన్ని విడువడు, దాన్నే మొదట నిలుపుతాడు. తరువాత తాను చూసినదాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘రూపసంపన్నురాలైన, సర్వాభరణాలతో అలంకరించబడిన ఒక యువతిని దురాత్ముడైన రావణుడు అపహరించుకుపోతుండగా నేను చూశాను. ఆ భామిని “హా రామా, హా రామా, హా లక్ష్మణా” అని అరుస్తూ, ఆభరణాలను విసిరివేస్తూ, అవయవాలను విదిలిస్తూ ఉంది. పర్వతశిఖరంపై సూర్యకాంతి వలె, ఆమె ఉత్తమమైన పట్టువస్త్రం నల్లని రాక్షసునిపై, నల్లని మేఘంలో మెరుపు వలె ప్రకాశించింది.’ రాముని నామాన్ని పదేపదే పలకడం వల్లనే అతడు ఆమెను గుర్తిస్తాడు — ‘ఆమె సీత అని నేను భావిస్తున్నాను; ఆ రాక్షసుని నివాసం చెబుతాను, వినండి.’ నల్లని మేఘంలో మెరుపు అనే ఉపమానం రాక్షసుని నలుపునూ సీత తెల్లదనాన్నీ ఒకేసారి చూపుతుంది. ‘వాఙ్మాత్రేణ’ (మాటమాత్రంతో) అనే పదంలో ‘మాత్ర’ శబ్దం ముఖ్యమైనది — అతడు తన పరిమితినే తన దానంగా చేస్తున్నాడు. వరుణలోకాలు, త్రివిక్రముని అడుగులు, దేవాసురసంగ్రామం, అమృతమథనం — ఈ నాలుగూ పురాణప్రసిద్ధాలు; వాటికి సాక్షిగా ఉండటంతో అతడు తన వయస్సు యొక్క ప్రామాణ్యాన్ని స్థాపిస్తాడు. సీత వర్ణనలో శతృప్రత్యయాంతాలైన మూడు పదాలు — క్రోశంతీ (అరుస్తూ), అపవిధ్యంతీ (విసిరివేస్తూ), విధున్వతీ (విదిలిస్తూ) — ఆమె ప్రతిఘటనలోని మూడు రూపాలను చూపుతాయి. ఆభరణాలను విసిరివేయడమే ఋష్యమూకంపై వానరులు చూసిన గుర్తుకు మూలం; దానివల్ల ఈ సర్గ ముందువెనుకల కథతో ముడిపడుతుంది. ఇక్కడ మొదటిసారి వానరులకు సీతను గురించి ప్రత్యక్షప్రమాణం లభిస్తుంది; ఇంతకుముందు కేవలం అనుమానమే ఉండేది.
‘విశ్రవసుని సాక్షాత్తు కుమారుడు, వైశ్రవణుడైన కుబేరుని సోదరుడు, రావణుడు అనే రాక్షసుడు లంకానగరంలో నివసిస్తున్నాడు. ఇక్కడినుండి సముద్రంలో పూర్తిగా వంద యోజనాల దూరంలో ఉన్న ద్వీపంలో, విశ్వకర్మ నిర్మించిన రమ్యమైన లంకాపురి ఉంది.’ తండ్రి పేరుతోనూ సోదరుని పేరుతోనూ పరిచయం ఇచ్చి సంపాతి రావణుని వంశాన్ని శ్రోతల మనసులో నిలుపుతాడు. తరువాత నగరాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘జాంబూనదసువర్ణమయమైన రంగురంగుల ద్వారాలతో, బంగారు వేదికలతో, బంగారు రంగు గల పెద్ద ప్రాసాదాలతో అది చక్కగా నిర్మించబడింది; సూర్యుని రంగు గల పెద్ద ప్రాకారంతో కూడి ఉంది. అందులో పట్టువస్త్రం ధరించిన దీనురాలైన వైదేహి నివసిస్తోంది, రావణుని అంతఃపురంలో బంధించబడి, రాక్షసస్త్రీల కాపలాలో ఉంది. చుట్టూ సముద్రంతో కాపాడబడిన ఆ లంకలో జనకమహారాజు కుమార్తె మైథిలిని మీరు చూస్తారు. పూర్తిగా వంద యోజనాల సముద్రపు అంతాన్ని చేరి, దక్షిణతీరాన్ని చేరుకొని, అక్కడ రావణుని చూస్తారు. అక్కడికే త్వరగా, వెంటనే పరాక్రమించండి, వానరులారా.’ ఈ బంగారు నగరపు వర్ణన సంక్షిప్తమైనదైనా సుందరకాండలోని విస్తృతమైన లంకావర్ణనకు బీజం. ‘దీనా’ (దీనురాలు) అనే ఒక్క పదంతో కవి సీత స్థితిని చెప్పాడు — ఆమె బ్రతికే ఉంది, కానీ సుఖంగా లేదు; దానివల్ల వానరులలో శోకమూ ఆశా కలగలిశాయి. వంద యోజనాల విశాలమైన సముద్రమే లంకకు గొప్ప రక్షణ; అది లేకపోతే రావణుని నగరం దుర్గమం కాదు. ‘సంప్రాప్య’ (చేరి), ‘ఆసాద్య’ (చేరుకొని), ‘ద్రక్ష్యథ’ (చూస్తారు) అనే పదాలతో సంపాతి మార్గాన్ని క్రమంగా చూపుతాడు — మొదట సముద్రలంఘనం, తరువాత దక్షిణతీరం చేరడం, ఆ తరువాత రావణదర్శనం. ‘విక్రమధ్వమ్’ (పరాక్రమించండి) అనే ఆదేశం వల్ల తెలుస్తుంది — అతడు కేవలం వార్తనే కాదు, ఉత్సాహాన్ని కూడా ఇస్తున్నాడు. ఇంతటితో వానరుల ప్రాయోపవేశానికి కారణమే తొలగిపోయింది; సుగ్రీవుడు ఆదేశించిన కార్యసిద్ధి ఇప్పుడు దగ్గరలోనే ఉన్నట్లు తోస్తుంది. నగరవర్ణన ద్వారాలతో మొదలై ప్రాకారంతో ముగుస్తుంది; మధ్యలో సీత ఉంచబడింది — బయట బంగారం, లోపల దుఃఖం అనే విరోధాన్ని కవి కల్పించాడు.
‘నా జ్ఞానంతో చూస్తున్నాను — సీతను చూసి మీరు తిరిగి వస్తారు’ అని అతడు ఆశీర్వదిస్తాడు. తరువాత ఆకాశంలోని ఆరు మార్గాలను క్రమంగా వర్ణిస్తాడు — ‘మొదటి మార్గం పిచ్చుకల వంటి కులింగపక్షులది, ధాన్యం తిని బతికే ఇతర పక్షులది. రెండవది బలిని తినే కాకుల మొదలైనవాటిది, చెట్ల పండ్లు తినే పక్షులది. మూడవ మార్గంలో భాసపక్షులూ, కురరాలతో కలిసి క్రౌంచాలూ వెళతాయి. నాలుగవ మార్గంలో డేగలు వెళతాయి, ఐదవదానిలో గృధ్రాలు. బలపరాక్రమాలు గల, రూపయౌవనాలతో శోభించే హంసలది ఆరవ మార్గం; వినతాపుత్రుడైన గరుడుని గమనం మాత్రం అన్నిటికంటె పైది.’ పక్షిమార్గాల ఈ లెక్క ప్రాచీనమైన ఆకాశజ్ఞానపు అరుదైన చిత్రం, అది సంపాతి సాక్ష్యాన్ని ప్రామాణికం చేస్తుంది. ‘వానరశ్రేష్ఠులారా, మా అందరి పుట్టుకా వినతాపుత్రుని నుండే. కానీ మేము ఒక నిందితమైన కర్మ చేశాం, దానివల్ల మాంసాహారులమయ్యాం; సోదరునికి చేసిన ఆ వైరానికి నేను ప్రతీకారం చేయాలి. ఇక్కడ ఉన్నా నేను రావణునీ జానకినీ చూడగలను, ఎందుకంటే మాకు కూడా గరుడుని వంటి దివ్యమైన దృష్టిబలం ఉంది.’ ఆరు మార్గాల లెక్కలో క్రమం కిందినుండి పైకి వెళుతుంది — ధాన్యం తినేవి కింద, గరుడుడు అన్నిటికంటె పైన; దీనితో ఆకాశపు పొరల భేదం చిత్రించబడింది. తన వంశాన్ని చెప్పి సంపాతి తన జాతి పతనానికి కారణాన్ని కూడా నివేదిస్తాడు — పూర్వం చేసిన నిందితమైన కర్మ. ఇలా అతడు ఆత్మనిందను దాచడు, పైగా దానితోనే తన సత్యవాదిత్వాన్ని స్థాపిస్తాడు. ‘దివ్యం చక్షుర్బలమ్’ (దివ్యమైన దృష్టిబలం) అనే పదంతో దూరదృష్టి సామర్థ్యం దైవికమైనది, అతిశయోక్తి కాదని సూచించబడింది. ఈ మార్గవర్ణన కేవలం శోభ కోసం కాదు, ‘పక్షుల గమనం నాకు తెలుసు’ అని ప్రమాణం కోసం.
‘కాబట్టి వానరులారా, ఆహారం వల్ల కలిగే శక్తితోనూ సహజస్వభావంతోనూ మేము ఎల్లప్పుడూ వంద యోజనాలకు మించిన దూరం వరకూ చూడగలం. మా జీవనోపాధి స్వభావంగానే దూరం నుండి ఏర్పాటు చేయబడింది; కాళ్ళతో పోరాడే కోళ్ళ మొదలైనవాటి జీవనోపాధి మాత్రం చెట్టు మొదట్లోనే ఏర్పాటు చేయబడింది.’ తన జాతి దూరదృష్టి సామర్థ్యాన్ని కారణంతో సమర్థిస్తూ అతడు తన మాటను నమ్మదగినదిగా చేస్తాడు. ‘ఉప్పునీటి సముద్రాన్ని దాటడానికి ఏదైనా ఉపాయం చూడండి; వైదేహిని చేరి, ప్రయోజనం సిద్ధించినవారై మీరు తిరిగి వెళతారు. మీతో కలిసి వరుణనిలయమైన సముద్రం దగ్గరికి వెళ్ళాలనుకుంటున్నాను; స్వర్గస్థుడైన మహాత్ముడు నా సోదరునికి జలతర్పణం ఇస్తాను.’ అప్పుడు మహాబలవంతులైన వానరులు రెక్కలు కాలిపోయిన సంపాతిని నదీనదాలకు అధిపతి అయిన సముద్రపు తీరంలోని ఆ ప్రదేశానికి తీసుకువెళ్ళారు; జలతర్పణం చేసిన ఆ పక్షిరాజును మళ్ళీ అదే ప్రదేశానికి చేర్చి ఉంచారు. సమాచారం లభించడంతో ఆ వానరులు సంతోషించారు. ప్రాయోపవేశంతో మరణనిశ్చయం ఉన్నచోటనే ఆశ పుట్టింది — ఇది సర్గ యొక్క పరిణామం, తరువాతి కాండకు ఆరంభం కూడా. ‘ఆహారవీర్యేణ’ (ఆహారం వల్ల కలిగే శక్తితో) అనే పదంతో అతడు భోజనం వల్ల కలిగే బలాన్ని, ‘నిసర్గేణ’ (స్వభావంతో) అనే పదంతో జాతిస్వభావాన్ని చెప్పాడు — రెండూ కలిసినప్పుడే వంద యోజనాల దూరదృష్టి సాధ్యమవుతుంది. కాళ్ళతో పోరాడే కోళ్ళ మొదలైనవాటి జీవనోపాధి వర్ణన ప్రతిపక్షదృష్టాంతం — ఎవరి దృష్టి అల్పమో వారి జీవిక కూడా అల్పమైన ప్రదేశంలోనే. జలాంజలి ఇవ్వడంలో వానరుల సహాయం వృద్ధునిలో కృతజ్ఞతను కలిగిస్తుంది, దానివల్ల వానరులకు సీత వార్త లభిస్తుంది — ఇద్దరి ఉపకారమూ పరస్పరం సిద్ధించింది. సర్గ చివర ‘హృష్టాః’ (సంతోషించారు) అనే ఒక్క పదమే ఈ పరివర్తనమంతటికీ సాక్షి. ఇలా మరణించడానికి కూర్చున్న వానరులు జీవితకార్యాన్ని మళ్ళీ పొందుతున్నారు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥